v. to make mistakes; эндиэ a. wrong

прил. 1. (принципиальный, корректный) бириинчик, наһаа сэрэх; щепетильный человек наһаа сэрэх киһи; 2. (требующий осторожного отношения, деликатный) сэрэхтээх, эндиэ; щепетильный вопрос эндиэ боппуруос; щепетильное положение сэрэхтээх балаһыанньа.

аат., эргэр.
1. Мэһэй, буом, харгыс. ☉ Помеха, преграда
Кэлин өттүгэр кэнчиэни оҥорботоҕум, илин өттүгэр иини хаспатаҕым, хатын эбэм! ХИА КОВО
Илин атаҕыҥ эндиэтэ, кэлин атаҕыҥ кэнчиэтэ суох буоллун! Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Сэт-сэлээн, иэстэбил. ☉ Возмездие, расплата
Дыгын тойон эппит: «Барахсаттар ааһаннар, ас көрдүү сылдьаллар буоллаҕа. Маны өлөрөн кэбистэххэ — сэтэ даҕаны бэрт буолуоҕа, аҥаарынан кэнчиэ даҕаны буолуоҕа». Саха фольк. Кэм ситтэ, кэнчиэ туолла, баараҕай ылымыҥ ситтэ, тойон эһэм! ХИА КОВО
Кэнчиэ, сэт-сэлээн туолар күнэ, Итэҕэйэбин, бу кэллэ. «ХС»
ср. бур. гэнжэ ‘оковы’

1. даҕ.
2. Киһи, сүөһү сылдьарыгар олус кыараҕас, кыбыллаҕас. ☉ Очень узкий, тесный (напр., об улице)
   Эргэрэн хараарбыт дьиэлэр тулалыы турбут тэлгэһэлэригэр кыбычыын уулуссанан киирдибит. С. Тарасов
   Икки улахан тумулаттар икки ардыларынан ааһар кыбычыын аартыкка, Даҕанча көрдөҕүнэ, тайах суола хааннаммыт этэ. Далан. Сылгы сүрүн кээмэйдэрин көнө муосталаах, аналлаах кыбычыын хааччахха киллэрэн туран ылыллар. Сылгыһыт с.
3. көсп. Ыарахан, эрэйдээх, тиийиммэт-түгэммэт, кырыымчык. ☉ Тяжелый, трудный (период), характеризующийся материальными затруднениями
   Олохтоох эргиэн тэрилтэтэ киниэхэ бултатан, эт, ас кыбычыын кэмигэр дьону бэркэ абырыыр буолара. Сэмээр Баһылай
   Олус кытаанах кыбычыын кыстык кэлиэхтээҕэ. СМН ТС. Аҕата, бэйэтэ да мөлтөх эрэйдээх, ол кыбычыын сылларга, ас мөлтөх сылларыгар ас барбат буолан, олох сытан хаалбыта. Түһүлгэҕэ т.
4. көсп. Сэрэхтээх, эндиэ, сиэрин табан быһаарыыны эрэйэр. ☉ Затруднительный, требующий чуткого, тактичного отношения, щепетильный (напр., о каком-л. вопросе)
   Рабочком ити кыбычыын боппуруоһу быһаарыыга өйдөтөр, быһаччы тэрийсэр үлэлэри таба дьүөрэлииргэ кыһанара. ЯАМ ҮүСС
5. аат суолт.
6. Кыараҕас, синньигэс сир. ☉ Узкий проход, теснота
   Арыт муҥурданан хаалар холлорооннор, кыбычыыннар устун баран төннөрө. Болот Боотур
   Сороҕор, ордук эдэр биэ, кычыгыланан оҕотун эмнэрбэккэ быһыта тэбиэлээн өлөрөр. Ону эмиэ көрөн туран кыбычыыҥҥа киллэрэн атаҕын бакаайылаан эмнэриллиэхтээх. НПИ ССЫа
7. көсп. Мэһэй, харгыс, ыарахаттар, күчүмэҕэйдэр. ☉ Трудность, проблема, тяжелое, трудное положение
   Биһиги эн дьаһалгын соруйан амырыын сурахтаансадьыктаан туран оҥордубут эрээри, кыбычыынтан аҕыйах сүтүктээх кылбардык таҕыстыбыт. Н. Лугинов
   Кэргэттэргин илдьэ бу кыбычыынтан көстөххүнэ табыллыыһы. П. Аввакумов
   Ол түмүгэр матырыйаалынан уонна техниканан хааччыйыыга кыбычыыннар үөскүүллэр. «Кыым»

I
аат. Киһи, дьон быстах алҕастан, сэби-сэбиргэли сыыһа туттууттан оһолго, быһылааҥҥа түбэһиилэрэ; оһолсаахал. ☉ Несчастный случай
Куоракка киирэн тыллаа! Мин соноҕоспун көлүйэ оҕус! Дэҥҥэ түбэспит сордооҕу сыарҕаҕа тиэйэн киллэр! И. Гоголев
Ол суоллара бэрт кыараҕас, силистээх, мэһэйдээх буолан, сылдьарга бэрт эрэйи, дэҥи таһаартыыр. Эрилик Эристиин
Толоостук оонньоомо, доҕор, дэҥ, араас буола сылдьыа. Н. Заболоцкай
II
сыһ.
1. Хаһан-эмэ, хам-түм, хам-дьаа. ☉ Редко, изредка, от случая к случаю
Дэҥ кэлэр курус санаа сымнаҕас күөнүнэн саба көтөр. Н. Лугинов
Тойон, дьаһабыл диэн ытыктаабат дьон эмиэ дэҥ көстөөччүлэр. С. Ефремов
Биирдэ эмэ бу дойдуга өссө да дэҥҥэ көстөр тыраахтар кэлэн, ыттары соһутар, муодарҕатар. Н. Габышев
2. Түбэспиччэ, эмискэ. ☉ Случайно, вдруг
Иккиһин дэҥ, түбэспиччэ, өлбөтүм дии саныам этэ. П. Ойуунускай
- Арай куоталаһыы знамятын «Сардаҥалар» ылбыттара... Истибитим. Ол факт фагынан. Кыһыылаах холкуос... Дэҥ кыайбыт. Дьуон Дьаҥылы
Дуня [хаайыылаахтар] дэҥ куоттахтарына, хайдах туттуохтааҕын саныы истэҕинэ, тумул тыаны эргийэ түһүүгэ Иохим баай көхсүн этиттэ. КН ТДь
♦ Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт - бэрт кыра да эҥкили тулуйбат. ☉ Не переносить, не терпеть даже самой малости того, что выходит за рамки привычного; раздражаться из-за пустяков
Итиини таптыыр, холобур огурсу курдук олус намчы, дэҥи көрбөт үүнээйини бальзамынан сиэмэтин илиттэххэ бэрт кылгас кэм иһигэр аһаҕас халлаан анныгар үүннэриэххэ сөп. Г. Угаров
Ама, бэлиэр албан аакка үөрэммит дуо? Баҕар, ол иһин дэҥи көрбөт, кыра да саҥаттан өлөрдүү өһүргэнэр буолбута буолаарай? А. Кривошапкин (тылб.)
Үрдүк сололоох, мин атаахтык иитиллибит буоламмын, этим-хааным дэҥи көрбөт эбээт. А. Чехов (тылб.). Дэҥ үктэт - кими-эмэ соруйан алҕаһатан сыыһаны оҥортор, онон туһан. ☉ Сознательно подвести кого-л. к совершению ошибки, вынудить к этому
Силтэһин туох эрэ албаска түбэһиннэрэн, дэҥ үктэтээри оҥостоллор диэн, сэрэхэдийэн, иһимээри гынна. Күннүк Уурастыырап
Төһө да өй сүүйсүһэн, дэҥ үктэтээри Дуомат хаамыыта дойҕоҕунан олусталлар. С. Зверев
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан, сакалаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай. Дэҥ үктээ - алҕаһаа, киирэн биэр. ☉ Совершать неожиданные ошибки
Марыыска харса суохтук тутунна, уолга хайыста: - Дьонтон истэн сэтэриэҥ кэриэтин, мин дэҥ үктээн... - диэн иһэн харааста түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Атын дьоннору хайдах албынныыры ымпыгарчымпыгар тиийэ билэннэр умсугуйууга киирэн дэҥ үктээбэт буолбут дьоннор аҕыйахтар. Н. Чернышевскай (тылб.)
◊ Дэҥ курдук (кэриэтэ) - өр буола-буола, хаһан эмэ, түбэспиччэ. ☉ Изредка, время от времени
Ол эрээри, чахчы хомуһуннаах ойуун аҕыйах, кинилэр дэҥ кэриэтэ төрүүллэр үһү. И. Гоголев
«Оччо ороскуотурбутуҥ кэннэ, үптээх дьон дэҥ курдук түбэһэллэр», - диэн. Эрилик Эристиин
Кириһээн ол мунньахтарга дэҥ кэриэтэ ыҥырыллан сылдьара. Д. Таас. Дэҥтэн сэрэнии техниката - араас оһолтон харыстанар ньыма бүтүннүүтэ. ☉ Техника безопасности
Александр Петрович - дэҥтэн сэрэнии техникатын иниспиэктэрэ. ПА
Үлэ күнүн уһунун, сынньалаҥ бириэмэтин, хамнас кээмэйин, дэҥтэн сэрэнии техникатын курдук үлэ сүрүн усулуобуйалара үлэ сокуоннарынан эрдэ быһаарыллар. СГПТ

туохт.
1. Өй-санаа өттүнэн ким, туох эмэ дьайыытыгар бэринимэ, тугу эмэ уй, туораа. ☉ Стойко переносить, терпеть, сносить что-л. [Маайа:] Эн мөхпөтүҥ, сыспатыҥ буоллар, оҕонньордоох эмээхсин тылларын тулуйуом, кыһаныам да суоҕа этэ. А. Софронов
Бурхалей, төһө да дьадаҥытын иһин, маннык атаҕастабылы тулуйбакка, кыыһыран кэллэ. Эрилик Эристиин
Үгүс хаайыылаахтар киһи тулуйбат муҥун уйбакка өйдөрүттэн тахсаллара. П. Филиппов
2. Эт-хаан өттүнэн туох эмэ дьайыытын уй. ☉ Терпеть, выдерживать физически неприятные, болезненные ощущения
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Саха сылгыта барахсан этэ минньигэһинэн, тымныыны-куйааһы тулуйарынан туохха тэҥнээх буолуоҕай. «ХС»
Сырыыны-айаны тулуйар эдэр киһини бэрт үгүстүк хомондьуруопкаҕа ыыталлара. «Чолбон»
3. Туох эмэ тастан дьайыытын (хол., ыйааһынын, баттааһынын) алдьаммакка, эмсэҕэлээбэккэ уй. ☉ Выдерживать физическое воздействие чего-л. извне (напр., тяжесть, давление)
[Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн, таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Ол оннук күүстээх үлэҕэ баһымньы уга тулуйуо дуо? М. Доҕордуурап
Подсолнечник күһүн хаһыҥы тулуйбат. СБХА
4. Тугу эмэ күүтэн, кэтэһэн төһө эмэ кэми аһар, туораа. ☉ Терпеть, выдерживать, пережидать какое-л. время до наступления, совершения чего-л.
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэм көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Бука бары: «Кыһыны этэҥҥэ туораан эрэбит. Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев
Биир сиргэ өр тулуйан турбат, тула көтөр, эргичиҥниир. А. Фёдоров
♦ Дэҥи тулуйбат — дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт диэн курдук (көр дэҥ II)
Эйигин: «Кыыһырымтаҕай, Дэҥи тулуйбат, — дииллэр, — Истиэ эрэ кэрэх! Алдьархай! Киҥэ тугунан диэлийэр». Р. Баҕатаайыскай
Ергин дэҥи тулуйбат, уолҕамчы уонна сүрдээх түрдэстигэс киһитин өйдүүбүн. П. Филиппов. Инчэҕэй эттээх тулуйбат — тыыннаах киһи уйбат, эрэйдэнэр. ☉ Ни один человек не выдержит
Кини [Мардьаҥныырап] доппуруостаатаҕына, инчэҕэй эттээх тулуйуо суох үлүгэрэ буолар. Е. Неймохов
Инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. И. Егоров
Өй мэйдээх тулуйбат көр өй мэйдээх. Биһиги өй мэйдээх тулуйбатынан «ураа» хаһыытын түһэрэбит. Кыайыы! Н. Лугинов
Бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. Өй мэйдээх тулуйбат часкыыра, хаар күдэригэ өрө холоруктаабыта. И. Федосеев. Тулуйарын (тулуйарыттан) ааста — күүһэ-уоҕа, кыаҕа бүтэн тугу эмэ уйбат, кыайбат буолла. ☉ соотв. чаша терпения переполнилась
[Бүөтүр:] Мин, эйигин таптыыр киһи, итинник быһыыны өр тулуйарбыттан аастым. А. Софронов
[Дуня:] Убаай, тулуйарбыттан аастым. Кини санаабыттан арахпат. С. Ефремов
Тулуйарын аастаҕына, аба-сата таһынан дьалкыйдаҕына …… норуот кырдьык даҕаны бууннаталыыра даҕаны. АМН ҮТӨ
ср. бур. тулиха ‘мучиться, томиться’, эвенк. тулуймии ‘терпеть, претерпевать, выдержать’

I
туохт.
1. Сыалгын табыма, таһынан, сыыһа ыт, бырах. ☉ Не попадать в цель, промахиваться (стреляя, бросая и т. п.)
Биир көҕөн көтөн тахсыбытын сыыһан кэбистим. Амма Аччыгыйа
[Куһу] таба оҕустаххына өлөрөҕүн, сыыстаххына туох кэлиэй. Т. Сметанин
2. көсп. Алҕаһаа, ханнык эмэ эндиэни, сыысхалы таһаар, сөбө суохтук быһыылан, быһаар. ☉ Ошибаться, совершать какую-л. оплошность, промах
Кини тахсан барарын кытта, «Ыты баара, тутан ылан сибииккэлээминэ сыыстыбыт ээ», — диэтэ Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
[Чокуурап:] Эн сыыһаҕын. Эн хайдах өйдөөбөккүн: МТС бэйэбит туһабытыгар аһылларын. С. Ефремов
Бэйбэрикээн [эһэ аата] бэйэтэ даҕаны сыыспыта. Эрдэ, оҕолоро уу ньулдьаҕай, тугу да билбэт-көрбөт эрдэхтэринэ, бу сири булларбыта. И. Федосеев
ср. ДТС йаз, кирг. жаз ‘ошибаться, допускать промах, промахиваться; грешить’
II
1. аат.
1. Ханна, туохха эмэ түспүт, хатаммыт эбэтэр булкуспут киһи быһаара барбакка үрдүттэн бөх, туора эттик эрэ курдук көрөр бытархай предметэ (хол., буор, бөх бытарыйбыта). ☉ Сор, соринка, пылинка
Остуолугар таммалаабыт сыыһы кичэл баҕайытык үрэн буһурҕатан ыраастаата. А. Софронов
Абырааҥ, быыһааҥ, атастар, Харахпар сыыс аалар. Т. Сметанин
Ол да турдар, кини тас көрүҥэр аймаммытын булуоҥ суоҕа, сонун эҥээригэр, сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Тугу эмэ (хол., дьиэни) хомуйбут бөх мунньуллубута. ☉ Сухой мусор
Ону истээт дьон тахсан, Тиэргэн сыыһын күртүлэр, «Күндү сааспыт барахсан, Ыалдьыттаарыый!» — диэтилэр. И. Гоголев
Сыкана эмээхсин Титиик далыгар Сыыһы чөмөхтүү Сылдьара көһүннэ. С. Васильев
△ Туох эмэ туһа буолбат тобоҕо. ☉ Остатки чего-л., остающиеся без пользы
Лэкиэс түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов
Куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
[Булчут сахалар] биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыттары. И. Федосеев
2. сыһыан т. суолт. Тардыы сыһыарыылаах сорох тылы кытта холбостоҕуна аччатан көрдөрөр, атаахтатар, аһынар суолталанар. ☉ С притяжательным аффиксом в сочетании с некоторыми существительными приобретает ласкательноуменьшительное значение
[Ыстапаанньыйа] биһигиттэн Ньукулай оҕонньор үс арсыын сиидэс сыыһыгар соҕотох ыанар ынахпытын өлөртөрөн ылла дии. Күндэ
Оҕом сыыһа, утатаахтаабытыҥ буолуо, бу собо миинин иһээхтээн кэбис. И. Гоголев
Дьоҕус истипиэндьийэ сыыһыгар тэҥнээтэххэ, кини ылбыт гонорара бүтүн баайга тэҥнээҕэ. Н. Заболоцкай
Кини билигин туох эмэ кыра үлэ сыыһын булан аралдьытына түстэр. Н. Заболоцкай
♦ Сыыс (сыыска) түһэримэ — 1) тугу да хаалларбакка, барытын болҕомтоҕо ыл, наадалааҕынан аах. ☉ Брать во внимание все детали, ничего не пропуская
Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
Нуучча, саха, дьүкээгир оҕолоро кэчигирэспиттэр. Кинилэр учууталлара Татьяна Васильевна кэпсээниттэн биир да тылы сыыска түһэрбэккэ истэн олороллорун көрүөххэ олус бэрдэ. «ББ»
Биһиэхэ тыа оҕолоро саха суруйааччыларын кинигэлэрин сыыска түһэрбэттэр. «ХС»; 2) түргэнник ылын, тутатына өйдөөн, иҥэринэн ис. ☉ Схватывать быстро, налету, понимать с полуслова
Ылыныгас баҕайы уолчаан, тугу да сыыс түһэрбэт. Э. Соколов
Тиэхээс сэрии туһунан уруккуттан даҕаны элбэҕи билэркөрөр киһи быһыытынан учууталлара, истээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. «ХС»
Сыыска- буорга түһэримэ — сыыс (сыыска) түһэримэ диэн курдук. Итини сыыскабуорга түһэрбэккэ иһиллээн олорбут Владимир Лукич олорор миэстэтиттэн туран кэллэ. Г. Колесов
Сутурукуоп сыыска-буорга түһэрбэккэ истэр, субусубу тоҥхох гынан сэргиир. У. Нуолур
Саха дьоно биһиги айымньыларбытын сыыска-буорга түһэрбэккэ умсугуйан ааҕаллара олус үөрүүлээх. «ХС». Харахтан сыыһы ылбыттыы (ылбыт курдук) — дөбөҥнүк, чэпчэкитик (ыарыы ааһарын туһунан). ☉ Как рукой сняло (обычно о болезни, недомогании)
[Акаары Мэхээс:] Оннооҕор былырыын мин саадьаҥ сыатын сиэн баран испинэн таарымталаммыппын соҕотохто, харахтан сыыһы ылбыт курдук, абыраабыта. Эрилик Эристиин
Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. «ХС»
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС»
◊ Сыыс от көр от
Оҕолор оҕуруокка кимтэн да итэҕэһэ суох уу кутуохтарын, кирээдэ көмүөхтэрин, сыыс от үргүөхтэрин, үүнүүнү хомуйуохтарын сөп. Дьиэ к. Сыыс оттор культурнай үүнээйилэри сабардыыллар, …… инньэ гынан үүнүүнү лаппа намтаталлар. ИИК СОХТ
Сүбүөкүлэ плантациятыгар сүбүөкүлэ үүнэр кэмигэр хаһан даҕаны сыыс от суох буолуохтаах. ХКА. Сыыс тыл — кэпсэтии тылыгар чопчу суолтата суох, мэнээк туттуллар тыл. ☉ Лишнее слово, которое используется многократно без определённого значения, слово-паразит
Бу үүнүү курдук тэҥ, ситэ Ыраас, сыыһа суох тыллаах Ленам дьиҥнээх да поэта Буолуом ыраах быһыылаах. Дьуон Дьаҥылы
Үлэһиттэри, биригэдьиирдэри кытта кэпсэтэригэр …… сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров
Сахалыы кэпсэтиигэ нууччалыы сыыс тыллары үгүстүк кыбытыы баар буолар. СТЫМ
III
харыс. т. Ыт (булт кэмигэр). ☉ Собака (во время охоты).

I
1. туохт.
1. Хараххын ким, туох эмэ диэки туһаай. ☉ Направлять взгляд на кого-что-л., смотреть, видеть
Көмүс бэрбээкэйи Иннинэн көрөн, сүүрдэн иһэн, Икки эрбэҕин тыаһа …… Өрө ньиргийэ түстэҕэ... П. Ойуунускай
Дьоно эмиэ тугу эрэ кэпсэтэн ботугураһаллар. Сотору-сотору оҕонньор диэки көрөллөр. Н. Якутскай
Нина өйдөөбөккө мин диэки дьэҥкэччи көрбүтэ. Далан
2. Хараҕыҥ далыгар киллэр. ☉ Держать в поле зрения кого-что-л.
Пограничниктар көрбөт сирдэринэн эргийэн тиийдэхпинэ табыллар... Н. Якутскай
Кини [Миша] иһэрин көрдөллөр эрэ кыргыттар туох эрэ уһулуччу сабыытыйа буолан эрэрин курдук, эмискэ күйгүөрэ түһэллэр. Н. Лугинов
Дьон барыта көрөр сиригэр дьиэ ортотугар турбахтаата. Т. Сметанин
3. Саппыт хараххын ас. ☉ Открывать глаза
Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
4. Ким тугу гынарын болҕомтолоохтук кэтээ. ☉ Внимательно следить за действиями кого-л.
Соппуруон баай сүөһүлэрин атын сиргэ үүрэн илтэҕинэ, кинини батыһаарыҥ, ханна киирэн хаайарын көрөөрүҥ. Н. Якутскай
Биһигини ойууртан көрө сыппыттар. С. Ефремов
5. Бэйэҥ тутан-хабан эбэтэр болҕомтолоохтук одуулаһан үчүгэйдик билсис. ☉ Подробно ознакомиться с чем-л., просматривать, наблюдать
Бу дьыаланы улахан тойон бэйэтэ көрдөҕүнэ быһаарыыһы. Болот Боотур
Кинигэни көрөрүн олус таптыыр. Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Ходулов-Отелло нарын, кэрэ Дездемонатын хаарыан тыынын быспытын саалаттан көрөн олорбут дьон тоҕо эрэ кинини буруйдаан, абааһы көрөн тыл-өс бырахпаттар. Эрчимэн
6. Иҥэн-тоҥон дьүүллээ, ырыт. ☉ Вникнув, хорошо разобраться в том или ином вопросе, обсудить его
Бүгүн мунньахха икки боппуруоһу көрөллөр. — Атаҕастаатаҕына-баттаатаҕына суут-сокуон көрөрүгэр ордук буолуо диэн, эргэ тахсыбыт аатыран олордоҕо дии. П. Ойуунускай
[Коля:] Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
7. Кими эмэ кытта көрүс. ☉ Встречаться, встретиться с кем-л., увидеть кого-л.
Эйигин көрөрбүттэн үөрэбин. — Дьонум миигин көрүөхтэрин Баҕараллара үчүгэй. И. Гоголев
[Маня:] Куоракка сүрдээх симик уол курдук этэ. Аны мин курдук киһини көрүөн баҕарбат буолта буолуо... Оттон мин... С. Ефремов
8. Ыалдьааччыны чинчий, ыарыытын, туругун бэрэбиэркэлээ. ☉ Обследовать больного
Быраас миигин көрөн баран, эмп бөҕөнү анаата. — Катерина Павловна бу кэмҥэ наар балыыһаҕа эрэ дьуһуурустубалыахтаах да буоллар, бүгүн ыалдьыбыт бырааһы солбуйан, поликлиникаҕа ыарыһахтары көрдө. Н. Лугинов
9. Ким, туох эмэ туһугар кыһалын, кыһан; кими, тугу эмэ харай, көр-иһит. ☉ Заботиться о ком-чем-л., ухаживать, присматривать за кем-чем-л.; проверять кого-что-л.
Бэрээдэги көр. — [Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Бу киһи ойоҕун көрбөт. Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Бэрэбиэркэлээ, бэрий, үт, иит, туруор (булт тэрилин, хол., илими, туһаҕы, сохсону). ☉ Проверять и настораживать промысловые орудия, снасти (напр., сети, петли, плашки)
Мичил илими көрөргө, бэрийэргэ, үтэргэ бэркэ үөрэммитэ. И. Федосеев
Чугастааҕы булт тэриллэрин барытын бэйэтэ сылдьан көрөр буолан абыраабыта. «ХС»
10. Бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил (хол., эрэйи, муҥу). ☉ Испытывать, переживать, терпеть горе, неприятности и т. п. Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
Төһө муҥу көрбүккүн Эн сүрэҕиҥ эрэ билэр, Киһини да төрөттөргүн Киһи диэбэт этилэр. И. Гоголев
Мин эдэр сааспар үгүс кыһалҕаны көрбүтүм, эйиигин, таптыыр оҕобун, киһи буолаарай диэн, элбэхтик эрэйдэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап
11. Кимҥэ-туохха эмэ бэйэҥ сыһыаҥҥын биллэр; кими-тугу эмэ сыаналаа. ☉ Так или иначе относиться к кому-чему-л.; судить о чем-л., оценивать кого-что-л.
Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөҕүнэ, кини туһунан кэпсэтэр быһыылаахтар. Н. Якутскай
Хайҕыы иһиттэ, сөпсүү көрдө Хасыйаан уолаттарын, Ийэ сир өстөөҕүн өһөртөөн Эрдээхтик кыргыспыттарын. Эллэй
Уолаттар, тутталларыттан-хапталларыттан көрдөххө, манна бэйэ дьоно быһыылаахтар. Н. Лугинов
Ол түгэҥҥэ эн остуолгун Оҕоҥ курдук көрөҕүн, Сүтэрбиккин булбут курдук Сүрдээхтик долгуйаҕын. С. Данилов
12. Көстөн кэл, сардаҥаҕын ыс (күн туһунан). ☉ Засветить, засиять (о солнце)
— Муус-муус, бэрт да буолларгын, күн-күн уота тоҕо өтөрү көрөр? Саха фольк. [Сыкына:] Доҕоруом, күн көрдө ээ. [Күннэй:] Көрдө дуо? Оччоҕо... Миигин олорт... Суорун Омоллоон
Ойуур үүнээйилэрин сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри күн чаҕылыччы көрөр уонна куйааһынан сырайар сирдэригэр булбаккын. КВА Б
13. көсп. Хайа эмэ диэки туһаайан, хайыһан тур, хайа эмэ диэки туһаай, хайыс. ☉ Быть обращенным на когочто-л.
Уот арыый сэллиирин кытта ньиэмэстэр тааҥкалара биһигини көрбүтүнэн ньирилэһэн киирбиттэрэ. «ХС»
Дьиэлэр хайа арҕаһыгар тиийэн көбүскөнө кэрискэнэн субуспуттар онтон дархаһыйбыт быһыынан өрүс уҥуор көрөн тураллар. М. Горькай (тылб.)
14. көсп. Сырдаан көһүн; кылбайан, чаҕылыйан көһүн. ☉ Испускать сияние; светиться, блистать
Сулустар чоҕулуччу көрбүттэр. — Хайа сирэйигэр онон-манан ньургуһуннар арылыччы көрөн тураллара. М. Ефимов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэччи көрөр буоллулар. КН ПБ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ, көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар уонна хайааһыҥҥа холонууну, сорунууну, боруобалааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан выступает в роли вспомогательного глагола со значением «пробовать, пытаться, сметь»
Амсайан көр. — Кини биһиэхэ куһаҕан санаанан кэлэр буоллаҕына, көмүскэнэн көрүөхпүт. Саха фольк. Баран көрүүһүкпүн. А. Софронов
Былыр …… ынах сүөһү хотонтон тахсан хонууга барарыгар, үөрэрэ-көтөрө баар буолара, ону күпсүйэн көрүүм да, умнан кэбиспит киһи буолуом ээ. Эрилик Эристиин
♦ Абааһы көр көр абааһы
[Марфа Николаевна:] Атын киһи олоҕор булкуһарбын букатын абааһы көрөбүн. С. Ефремов
Итирик киһи айдаарарын, мээнэ балкыйарын истиэхпин абааһы көрөн тахсан барбытым. Н. Якутскай. Айыы хараҕынан көрөр кэпс. — кимиэхэ эмэ ордук үчүгэйдик сыһыаннаһар (мөхпөт-эппэт, атаҕастаабат, кыыһырбат). ☉ Относиться по-доброму, доброжелательно к кому-л.
Кырдьык, департамеҥҥа оторой-моторой чунуобунньуктар Павел Константиновиһы сулууспалыыр отделениетын начаалынньыга айыы хараҕынан көрөр буолбут дэһэллэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Атыннык көрөн таҕыста — күүтүллүбүтүнээҕэр атын буолан таҕыста. ☉ Получилось иначе, чем ожидалось
Оҕотугар маҥнай утаа туох наадата барыта — сырдык хос, сөрүсөп орон, суунар бааннай, көлөөскө баар буоларыгар төһө эрэнэрэй. Ол барыта атыннык көрөн таҕыста. Е. Ильина (тылб.). Атын хараххынан көр калька — уруккугуттан атыннык көр, атыннык сыаналаа. ☉ Смотреть другими глазами
Мин учууталым тылларыттан уһуктубут курдук тулабын атын харахпынан көрбүтүм уонна олоххо үгүс элбэх үчүгэй, үтүө баарын билэн, кинилэргэ тардыһарга быһаарыммытым. Н. Лугинов
Биһиги олоххо бэрт үгүһү атын харахпытынан көрөн, саҥалыы сыаналыыр, ырыҥалыыр буоллубут. «ХС». Батары (дьөлө) көр — кытаанахтык, тонолуппакка көр. ☉ Сверлить взглядом; смотреть пристально
Хатааһын чолбонун курдук хараҕын уота айыы бухатыырын икки чараас саннын икки ардынан дьөлө көрөн олордо. Ньургун Боотур
Дьэ ол дьахтар, уун-утары көрсө түһээт, Дьигис гыммыта, имэ кытарбыта. Аны кини, этэрбэр хардарымына, Саҥата суох батары көрөн турбута. С. Данилов. Баттыы көр кэпс. — 1) чиҥэтэн, саппаастаахтык, дьиппинитэн холоо (тугу эмэни мээрэйдииргэ, сыаналыырга). ☉ Намеренно занижать действительные размеры чего-л.
Оппут баттыы көрөн холооһуҥҥа биэс сыарҕа буолсу. ГНС СТСДТ; 2) бэйэҕэр тиэрпэккэ сэнии, атаҕастыы көр. ☉ Относиться к кому-л. высокомерно, без должного уважения, смотреть на кого-л. свысока. Илдьирийбит сонноох уолу баттыы көрөн, хаһыытаан ордоотоото. Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт көр дэҥ. Илэ хараҕынан көрбүт — бэйэтэ сирэй көрбүт. ☉ Видеть своими собственными глазами, быть очевидцем
Биирдэ [абааһыны] илэ харахпынан көрбүтүм. Н. Неустроев
Мин Дьокуускайга кэлэн иккис орто оскуола онус кылааһыгар үөрэнэ киириэхпэр диэри биир да суруйааччыны илэ харахпынан көрбөтөҕүм. И. Гоголев. Иннигин тымтыктанан көр — иннигэр туох буоларын билгэлээн бил (үксүгэр буолбат ф-ҕа, мэлдьэхтээх этиилэргэ тут-лар). ☉ Прозревать свою будущность, предугадывать предстоящие события (обычно употр. в отриц. оборотах)
[Көстөкүүн:] Дэҥ-оһол тахсарын туох билиэй. Бу курдук буолуллуо диэн киһи иннин тымтыктанан көрүө дуо? Эрилик Эристиин. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт <киһитэ> буол — буорайан, быстан, ким да кыһаммат, аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек не замечает, собака не облаивает)
Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Лааппыбын сапталлар эрэ, айахпын аппытынан барыам, ыт үрбэт, киһи кэпсэппэт киһитэ буолуом. «ХС». Киһи <сирэйин-хараҕын> таба көрбөт — туохтан эмэ олус кыбыстар, саатар, дьулайар. ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного; ср. прятать глаза). — Мэхээчэ сордоох, дьон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолабуола, бу курдук этэн барда: «Дьэ, табаарыстар! Киһини кулаакка таһаарар бэрт дөбөҥ, бэрт чэпчэки, оттон кулаактан төлөрүтэр бэрт кытаанах буолар...» П. Ойуунускай
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан. Н. Босиков
Киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр көр сүрэх-быар. Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр. Н. Якутскай. Киһи таба көрөрө кэпс. — атыттартан ордуктара, киһи болҕомтотун тардара. ☉ Выделяющийся из общей массы; то, что обращает на себя внимание
Татьяна чочумча буолаат, кытарымтыйан көстөр, килбэҥнэс кылааннаах мантону таһаарда. — Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. «ХС». Көрбүтүм эрэ — баар-суох соҕотох киһим. ☉ Мой единственный (обычно о ребенке)
[Марфа Николаевна кыыһыгар:] Мин эйигин ыытан баран, хайдах олоруохпунуй? Көрбүтүм эрэ эн буолбаккын дуо? С. Ефремов
Киһи буолан, орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. С. Ефремов. Тэҥн. тула көрөр киһибит. Көрбүт хараҕын симмэтэ (көрбүт харах биир, көрбүт харах бу) — букатын утуйбата. ☉ Не сомкнуть глаз, совершенно не уснуть, не спится
[Дьэкиим:] Биэбэйиэм, бөлүүн эмээхсиним бэрт күүскэ ыарыйда, көрбүт хараҕым бу. Кыыспынаан түүнү быһа мөхсөн таҕыстыбыт. А. Софронов
Түүн устатыгар көрбүт хараҕын симмэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Ити түүн көрбүт харах биир. Аллараа дойдуга олоҥхо бухатыырдара охсуһалларын курдук, биир кэм тыас-уус ньиргийэн олорор. В. Иванов. <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҕан хочо оттоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур. Көрөн төрөө кэпс. — кимиэхэ эмэ үүт үкчү маарыннаа. ☉ Быть похожим на кого-л. точь-в-точь, как две капли воды
Тукаам, Ньукуу, ии, дьэ диэ, киһи да көрөн төрүүр эбит! А. Сыромятникова. Көрөн туруо суоҕа кэпс. — 1) кыһаллыбакка, тугу да гыммакка буолуо суоҕа (көмөлөспүтүнэн, үлэлэспитинэн барыаҕа). ☉ Он не будет стоять в стороне, бездействовать, сидеть сложа руки (обязательно придет на помощь)
Манна көрөн турар киһи суох буолар, ол кэлэктиип бииргэ сомоҕолоһуутугар көмөлөөх. П. Аввакумов; 2) толлуо, куттаныа суоҕа. ☉ Он не будет робеть перед кем-чем-л., он не испугается (обязательно совершит задуманное)
Уута тымныы диэн көрөн туруом суоҕа. «ХС». Көрөөр да истээр (истээр да көрөөр) — туох да саарбаҕа суох, хайаан да, булгуччу (туолуо, буолуо). ☉ соотв. как пить дать. Көрөөр да истээр, өйүүн бу үлэни бүтэриэм. Көрөр былаһын тухары — киһи хараҕа төһө ыларынан. ☉ Насколько глаз хватит, насколько возможно окинуть взором. Көрөр былаһын тухары дьон, көлө эймэҥнэс. А. Федоров. Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс фольк. — олус дьикти, ураты; киһи сөҕүөн курдук. ☉ Из ряда вон выходящий, диковинный, необычайный, необыкновенный; дивный
Ойуулууртан да ураты, Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев. Көрөртөн көрө үчүгэй — олус кыраһыабай, киһи ымсыыра, сөҕө көрөр. ☉ Необычайно красивый, распрекрасный, невиданной красоты
Бу оҕо көрөртөн көрө үчүгэй дьүһүннээх, бэрт диэн эргэнэх күүстээх-уохтаах оҕо буола улаатан истэ. «Чолбон»
Көрүөх бэтэрээ өттүнэ — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук. Тус бэйэҕэ да хочуолунай оҥорторор буоллар, ордук ыраас, итии, барыыстаах буолуо этэ, ону трест үлэһиттэригэр эт да, көрүөх бэтэрээ өттүнэ оҥорон биэриэхтэрэ буоллаҕа дии. В. Протодьяконов. Көрүөхтэн кэрэ (дьикти) — наһаа үчүгэй, киһи ымсыырыах, сөҕүөх курдук. ☉ Очень хороший, превосходный, дивный; глаз не оторвать
Нууччалыы соҕус хааннаах, көрүөхтэн кэрэ …… саха дьахтара ас астыы сылдьара. Болот Боотур
Киниэхэ бары барыта сонун, көрүөхтэн дьикти, истиэхтэн эриэккэс этэ. И. Федосеев. Сибэккилэр көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээхтэр, минньигэс сыттаахтар. И. Данилов. Көрүү көрөр эргэр. — ойуун, удаҕан туһунан: кыыран көннөрү киһи билбэтин билэр, быһаарар (хол., ыарыһах туохтан ыалдьыбытын). ☉ О шаманах: иметь видение, предвидеть, провидеть (напр., определить, от чего заболел человек)
Соҕуруу бырааскай омук олохтооҕо Омоҕой Баай диэн олохтоох дьонун-сэргэтин кытта өстөһөн-саастаһан, кыһаллан, ойууна көрүү көрбүтүнэн күрээн, Лена өрүскэ арҕаа үрэхтэр тардыылара балыйан Бүлүү өрүһүгэр түһэн хаалар. Саха фольк. Биһиги удаҕаннаах этибит. Кини көрүү көрдө. Н. Габышев. Көрүүтүн көр кэпс. — кырбаан, охсон, таһыйан кэһэт, ойоҕоһун кумалаан биэр. ☉ соотв. намять бока кому-л.; намять холку кому-л. «Оччоҕо мин өлүмүнэ ордон кэллэрбин эрэ көрүүгүн көрүөм
Ону өйдүө эрэ, эмээхсиэн!» — диэн баран тохтоомуна, аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахса ойдо. Ньургун Боотур
Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт көр кумаардаа. — Ийэбин ыыт, — дии-дии, Сэмэнчик икки сутуругунан Сылластыгас көхсүн кырбаан тиҥийэр. Сылластыгас уол охсорун кумаардаан да көрбөт. Н. Якутскай. Оттон бинтиэпкэ эбэтэр бүлүмүөт буулдьатыттан кумаардаан да көрбөккүн, таптаҕына биирдэ охтуоҥ буолуо. Саллааттар с.
1967. Курдаттыы (курдат) көр — ким эмэ тугу саныырын, тугу оҥороору гынарын өтө бил. ☉ Отлично знать чьи-л. намерения, помыслы, видеть кого-л. насквозь
[Казаков:] Мин эйигин курдаттыы көрөн турабын. Мин туспунан эн санааҥ атын. С. Ефремов
Биһиги сылтан сыл аайы бу курдук тэрээһиннээхтик инники сайдар, үүнэр суолбутун курдат көрөн үлэлиэхтээхпит. М. Доҕордуурап
Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Ньукуукка күнү көрбүт, тапталы билбит сирэ — бу аҕатын Киргиэлэй өтөҕө этэ. Н. Босиков. К. Туйаарыскай бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1952 сыллаахха күн сирин көрбүтэ
ВДЕ ССО. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ бастакы хоһооннор уонна поэмалар, кэпсээннэр уонна драмалар күн сирин көрбүттэрэ. «ХС»
Күҥҥэ көрбүтүм көр күн. — Оо, күҥҥэ көрбүтүм! Эн сүрэххэр билигин бэрт кыракый даҕаны таптал кыыма кыламныыр буоллаҕына, ону мин хайаан да күөдьүтүөм! Тапталым туһугар, дьолум туһугар кыайарбын-кыайбаппын барытын оҥоруом! Г. Угаров. [Балта:] Эдьиийим Мэҥун, Күҥҥэ көрбүтүм! Хайдах мүччү туттуҥ! Миигин соһуттуҥ!
эвен. фольк. <Кырыы хараҕынан> кынчайан көрбөтө фольк. — кыратык да болҕомтотун уурбата, кыһаллан көрбөтө. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л., даже не взглянуть
Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
Остолобуойга аһыы кэлбит дьон кинилэр диэки кынчайан да көрбөккө киирэ тураллар, аһаан бүппүттэр тахсан бара тураллар. Эрилик Эристиин. Мэндээриччи көр — киэҥник, мээнэнэн көр. ☉ Смотреть пустыми, бессмысленными глазами
Миша хойутуу кэллэ. Биллэн турар, байааттаҥнас. Олоҕо суоҕунан мэндээриччи көрөн кэбистэ. Н. Лугинов. Тэҥн. миин курдугунан көр. Оройунан (төбөтүнэн) көрбүт — 1) үүнэ-тэһиинэ суох мэник, дьээбэлээх мэник (оҕо туһунан). ☉ Необузданный, озорной, носящийся сломя голову, неудержимый баловень, отчаянный шалун (о детях)
— Бу уол оройунан көрөн, киһи хаһыытын истибэт буолбут ээ... «ХС»; 2) харса суох сырыылаах, кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт киһи. ☉ Шустрый, бедовый, боевой
Былыр мин, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
— Айанньыттары хамандыырга таһаарар үһүгүт, — диэн биир төбөтүнэн көрбүт уолан өрөҥкөстөөн киирбитэ. Н. Босиков. Өрө көр — 1) мэниктээ, улдьаар; солуута суох бэрдимсий. ☉ Баловаться, шалить, резвиться (букв. вверх смотреть)
Дьэ өрө көрбүт оҕолор үтэһэлэрэ туолар, тыыннара тахсар дуу, суох дуу, ама кинилэр бэйэлээхтэри туох кыайар үһү! Суорун Омоллоон; 2) утарылас, мөккүс. ☉ Оказывать сопротивление; пререкаться, спорить
Эн туоххар туолаҥҥын миигин өрө көрүөххүнүй? А. Федоров. Дьэргэни биһи өрө көрдөрүөхпүт суоҕа. «ХС». Өтө көр — туох буолуохтааҕын курдаттыы бил. ☉ Точно предугадать, что будет в будущем, предвидеть
Бэйэлэрэ эчэйбэтэхтэрэ гынан баран, сөмөлүөттэрэ көппөт гына алдьаммытын лүөччүк өтө көрбүтэ. Суорун Омоллоон
Михаил Андреевич Саха сирин сайдар кэскилин өтө көрөн, норуот хаһаайыстыбатын ханнык салаатыгар каадырдар наада буолалларын учуоттаан, олору эрдэттэн бэлэмниир үтүө дьулуһуулаах. И. Федосеев. Сирэйиттэн көрөн кэпс. — 1) киһититтэн көрөн (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ В зависимости от отношения к человеку делать что-л. для него хуже или лучше
Съезд киһини сирэйиттэн көрбөккө, литературнай кириитикэни уонна бэйэни кириитикэлээһини киэҥник тэнитэргэ эбээһинэстээбитэ. ССЛИО; 2) түгэниттэн, быһыытыттан-майгытыттан көрөн, сыаналаан (тугу эмэ гын). ☉ На месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (делать что-л.). Сирэйиттэн көрөн дакылааккын көннөрөөр. Сөбүн көр (көрдөр) — кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить кого-л. как следует, дать хорошую взбучку кому-л.
Татыйаана эмээхсин, бардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, Хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап. Тобулу көр — тонолуппакка биир сири көр, одуулаа. ☉ Сверлить глазами; пронзить взглядом; не спускать глаз с когочего-л.
Ойуунун тобулу көрөн олорор. П. Ойуунускай. Тула көрөр киһибит — саамай эрэнэр киһибит (быыһаатаҕына кини быыһыа, абыраатаҕына кини абырыа диэн). ☉ Единственный человек, на которого можно положиться, единственная надежда (букв. человек, на которого со всех сторон смотрим)
Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
Түһээн да баттаппат (көрбөт) көр баттат. Кини мин манна эрэйгэ-муҥҥа сылдьарбын түһээн да көрбөтө буолуо. С. Ефремов
Сэмэн миигин дьон тугунан-эмэнэн сирэллэрэ буолуо диэн түһээн да көрбөт этэ. Н. Апросимов
Катюша түһээн да көрбөтөх ураты баайа-дуола. А. Сыромятникова. Тэбэн көрбөккө барда кэпс. — тута өллө (кыылы саанан ытан өлөрүү туһунан). ☉ Быть убитым наповал. Саа тыаһаата. Бөрө тэбэн көрбөккө барда. Тэбэн көрбөккө утуй — өлбүттүү кытаанахтык утуй. ☉ Спать мертвым сном, заснуть как убитый
Уһун күҥҥэ тэбэн көрбөккө …… утуйдубут. И. Никифоров
Түөртүүргэ диэри тэбэн көрбөккө утуйуохпар дылы, олоруо баара дуо, онно кураанах этэ. «ХС»
Тэһэ көр — 1) өтө көр диэн курдук. Билиҥҥи киномеханиккыт букатын тугу да билбэт. Наадата суохтары таһар. Маратик, эһиги санааҕытын тэһэ көрөн, көрдөрүө этэ, — диэтэ Миша. А. Сыромятникова; 2) сып-сытыытык көр, чоҕулуччу көр. ☉ Бросать острый, пронзительный взгляд
Одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Уот диэки көр көр уот. Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Утары көр — этиһэн мөккүс, утарылас. ☉ Выражать несогласие с чьими-л. взглядами, мнением, отстаивая свои; возражать, противодействовать кому-л.; спорить, пререкаться
Кими да саллар сааһыгар уу хараҕынан утары көрбүтэ суоҕа, кимниин да мөккүспэтэ, кимниин да этиспэтэ. Далан. Үөс курдугунан көрдө — кырыктаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрдө. ☉ Бросать сердитый, злой, негодующий взгляд
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Үрүҥүнэн-харанан көрдө көр үрүҥ-хара. Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин таттаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
Айаҕынан хаана барда, үрүҥүнэн-харанан көрөөт, нукус гына түстэ. И. Данилов. <Үрүҥ> хараҕын өрө көрбөт — 1) баттабылга, үтүргэҥҥэ, атаҕастабылга сылдьар. ☉ Пребывать в унижении, притеснении; не видеть света белого (от гнета, притеснения)
Саллар саастарыгар харахтарын өрө көрбөккө …… үөн-көйүүр курдук санана сылдьыбыт уһун сордоохторго бу бэйэни киһи курдук сананыы улахан уларыйыы. ФЕВ УТУ; 2) биир кэм үлэҕэ баттата сылдьар; быыс булбат, солото суох сылдьар. ☉ соотв. вертеться как белка в колесе
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
Тооромой тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. П. Дмитриев. Үрүҥ хараҕын өрө көрдө — туох эмэ ыарахан түбэлтэттэн төлө көтөн дьэ көҥүл тыынна, көҥүл барда. ☉ Он наконец-то свободно вздохнул (напр., освободившись от гнета, забот и т. п.)
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ Өлүүлээх батталы Үрэйбитин эрэ кэннэ Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. III. Хара буорунан көр — кыра да үүнээйитэ, кырыһа да суох буол (сир, буор, почва туһунан). ☉ Не иметь никакой растительности, ни одного зеленого ростка, дерна; становиться лысой (о почве, земле; букв. смотреть черной землей)
Арай тыа саҕатын диэки өттө, ыһыллыбыт сиэмэни «таһы мэлдьэһэн», хара буорунан көрөн турар. Амма Аччыгыйа
Муора кытылын хааһын хаарын тыал хастаан чараас, сорох сиринэн хара буорунан көрөн сытар буолан, хаамалларыгар чэпчэки этэ. Н. Якутскай
Хараҕын кырыытынан көрдө (кылап гынна) көр харах. Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин
Киһи бэрдэ остуолбаҕа сыһыарыллыбыт биллэрии кумааҕыта турарын хараҕын кырыытынан кылап гынан ылбыта — «Бухта Тикси» диэн сурук көстө түспүтэ. Н. Заболоцкай. Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр — улаханнык, киэҥник көр (дьиктиргээн, соһуйан, куттанан). ☉ Выпучить, выкатить глаза (от крайнего изумления, удивления, ужаса)
Ородобуойтан Ньаҕыйаан хараҕын тиэрэ көрөн кэллэ. Болот Боотур
Уйбаан илиитин ууммутунан, хараҕын муҥунан көрбүтүнэн, айаҕын аппытынан сүүрэн кэллэ. «Чолбон»
Соһуйан …… Данилов Супруговы хараҕын муҥунан көрдө. В. Панова (тылб.). Хатыылаахтык көр — буруйдуурдуу, кырыктаахтык көр. ☉ Бросать колючий, злобный взгляд
Маастар Басов ыалдьытын Хатыылаахтык көрбүтэ, Ханнык киһи сылдьарын Хайыай, кини билбэтэ. А. Абаҕыыныскай
тюрк. көр
II
1. аат.
1. Киһиэхэ дуоһуйууну, үөрүүнү, астыныыны аҕалар араас оонньуу, көрдөрүү, саататыы. ☉ Увеселение, забава, развлечение, зрелище, которое доставляет удовольствие
Елка тула оонньуу, көр бөҕө буолар. Суорун Омоллоон
Омурҕаҥҥа күлэ-үөрэ Отуу уота күлүмүрдүүр, Отуу көрө көртөн кэрэ, Отуу чэйэ чэйтэн күндү. И. Гоголев
2. Киһини күллэрэр түбэлтэлэр. ☉ Смешные, курьезные случаи, происшествия, эпизоды
Биир киһи туох эрэ көрү кэпсиир быһыылаах, күлэн күйгүөрэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чэ, оҕолоор, кэнники олохтоон кэпсэтиэхпит. Суукка араас көрдөр бааллар. Болот Боотур
2. даҕ. суолт.
1. Күллэриилээх, дьиибэлээх. ☉ Веселый, забавный
Кеша этиэ: Уой, Ниночка, эн кырасаабыссаҕын, куттанным, бэринэбин, — уонна икки илиитин өрө уунуо... Кини көр киһи! Н. Габышев
2. көсп. Кыраһыабай, чаҕылхай. ☉ Красивый, яркий
Көр тыа. ПЭК СЯЯ
Көр чолбон. ПЭК СЯЯ
Көр маҕан ат. ПЭК СЯЯ
Көбүөрү тэлгэппит курдук Көҕөрөн көстөр Көр хонууларбыт. А. Софронов
Таптыыбын тигинии ньиргийбит Кыраайбын — кыһыл көр туонаны. Күннүк Уурастыырап
♦ Көөчөөн көрө — көр көөчөөн. Көрү көҕүлүттэн тут — дуоһуйа оонньоо, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээ. ☉ Вдоволь, в свое удовольствие повеселиться, поиграть, развлечься
Чоҥкучах алаастарга кыстаабыт оҕолор биир сайылыкка мусталлар, сайыҥҥы чэбдик киэһэлэргэ көрү көҕүлүттэн туталлар. Далан
Маннык үтүө кэмҥэ таһырдьа көччүйүөн, көрүлүөн баҕалаах үгүс. Ордук оҕо аймах көрү көҕүлүттэн тутан эрэр. «Кыым». Күн көрүн эккирэт — бириэмэни туһата суох атаар, кыһалҕата суох сырыт, көччүй. ☉ Тратить время бессмысленно, в пустых утехах
Кулаковскай «Итирик бурсуй ырыата», «Куорат кыыһа», «Куорат кыргыттара» диэн хоһооннорго кини ханнык да дьыаланан дьарыктаммат …… күн эрэ көрүн эккирэтэр баайдары, куорат мещанскай ыччатын сиилээн-хоһулаан көрдөрбүтэ. ССЛИО
◊ Көр оҥостон — дьиибэлээн, күлэ сылдьаары. ☉ Забавляясь, подшучивая, ради забавы
Кинини доҕотторо улаханын иһин, көр оҥостон, «Тайах» диэн хос ааттыыллара. А. Сыромятникова
Оттон кыра оҕолор ону көр оҥостон көрөн турбуттар. «ББ»
ср. тюрк. көрк ‘красота’