прил. 1. энциклопедическай, энциклопедия; энциклопедический словарь энциклопедическай тылдьыт; 2. энциклопедическай, дэгиттэр; энциклопедические познания энциклопедическай билии.

окно || оконный; дьиэ түннүгэ окно дома; түннүк тааһа оконное стекло; түннүк араамата оконные рамы # түннүк оҕото разг. подкидыш; сир түннүгэ (киһи ) шутл. ходячая энциклопедия (букв. окно земли).

туохт.
1. Атахтаргынан хардыы оҥортоон оннугуттан сыҕарый, турар сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки бар. ☉ Двигаться, переступая ногами, идти, ходить
Мин ийэм хаамара ала бэлиэ, кыҥначчы туттан, улуутук, кэрэтик устан иһэр буолар. И. Гоголев
Ампаар кэнниттэн саадьаҕай ынах хааман хаҥхалдьыйан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Икки көс сири син өр хаампыппыт, ийэм аҕыс уонуттан тахса саастааҕа. НЭНь
△ Сыыла, үнэ сылдьан баран, атахтаргар үктэнэн, тирэнэн хардыыта оҥорор, хардыылыыр буол (кыра оҕону этэргэ). ☉ Пойти, начать ходить (о ребёнке). Сиэним уон ыйыгар хаампыта
□ Саҥа хаампыт Микиитэ уол тымтык бытархайдарын тоһуталаан, тарбахтарын быыһыгар кыбыталыыр. Амма Аччыгыйа
Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра субу баарга дылы. С. Ефремов
2. Үлэлээ, айаннаа (сорох тырааныспары, тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Идти, ходить, работать (о транспорте)
Тыраахтардар хаамтахтарына төһө эмэ элбэх гектар солооһун тахсыа. Күндэ
Кыра уол киирээри ырычаахтаһан эрдэҕинэ, тырамбаай хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тиэхиньикэ талбытынан хаамар киэҥ сирдээх буоллахпытына эрэ таһаарыылаахтык үлэлиэхпит. Далан
3. кэпс. Туохха эмэ суол хаалларар гына сыҕарыйа хамсаа (хол., иннэни, хотууру этэргэ). ☉ Продвигаться, оставляя следы на чём-л. (напр., об иголке, косе)
[Дьаакып:] Миэхэ ханна эрэ үрэххэ хотуур хаампат дулҕалаах сирин биэрбиттэр үһү. А. Софронов
Ол эрээри иннэ хаамарыгар холоон, үс-түөрт харыстан уһун гымматтар. Хомус Уйбаан
4. түөлбэ. Булду эккирэтэн кэрий, кэрийэн бултаа. ☉ Ходить за добычей, охотиться
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Алтынньы ый ортотун диэки Сэргэй атын миинэн, ох саатын сүгэн, ытын батыһыннаран тииҥҥэ хаамта. «ХС»
Бастакы хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.)
5. түөлбэ., кэпс. Олус элбээн, мэнээктээн, элбэхтик кэл-бар. ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве
Туундара быйыл төһө да кутуйахтааҕын иннигэр, кырса эрдэ хаампыт. «Кыым»
Хапкаанынан тоһуурдаан отучча сыллааҕыта кырынаас хаампыт дьылыгар биэс уончаны өлөрбүтэ. ДӨАҮөКТ
6. көсп. Күнтэн-күн тохтообокко устан ааһан ис (хол., олоҕу этэргэ). ☉ Идти вперёд, протекать беспрерывно, проходить (напр., о жизни)
Күөх Тумул сэлиэнньэтигэр үлэ-хамнас эмиэ, олох хааман иһэрин курдук, эрчимнээхтик барар. Д. Таас
Үүнэр, ситэр, барҕарар Үрдүк дьоллоох бу сиргэ Олох хааман ааһара Ордук түргэн эбит дьэ! Баал Хабырыыс
7. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарыт, көһөр. ☉ Ходить, делать ход (в шахматах, шашках)
Ферзь уһаты да, туора да кэккэлэринэн уонна диагоналларынан хайа баҕарар диэки ханнык баҕарар хонууга хаамар. ПВН СБК
Урут хаамааччы ньыкаа туохтан да куттаммакка, утарылаһааччы ньыкаатын кытта көрсүһэрдии уун-утары барыахтаах. ПРД ДДь
Утарылаһааччыҥ сиэхтээҕин көрбөккө хаамтаҕына, дуобатын ыстарааптаан ылбаккын, хайаан да ыйан биэриэхтээххин, кини сиэхтээх. КМЕ ДХА
♦ Илэ хаампыт көр илэ
[Кэтириис:] Ол абааһыта илэ хаамта дуу, бэйэ эрэ, арай ити үгэххэ киһи баар буолуо дуо? С. Ефремов. Тыый, баҕайы эмиэ илэ хааман эрдэҕэ… Д. Таас
Иннин быһа хаампат көр илин I. Үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрэ. Н. Босиков
Кыыс иэйиитэ-куойуута дьон-сэргэ иннин быһа хаампат ытык кырдьаҕас кулгааҕар тиийбит. НТП ТББ. Ойуун дьону-норуоту наһаа салыннарар, иннин быһа хаампаттар, аатын ааттаабакка бүтэйдии «кырдьаҕаспыт» диэн ааттыыллар. ЧАИ СБМИ
Иҥнэри хаамп (үктээ, тэбис) көр иҥнэри. Хара дьайдаах фашист үөрэ Сэбиэскэй Сойууһу иҥнэри хаамардыы оҥостон саба түспүтэ. «Чолбон»
Иһигэр кутуйах хаамар көр ис IV. Ол да буоллар тоҕо эрэ иһигэр кутуйах хаамара. В. Яковлев
Саша «туйгун» сыананы ылбытын истэн, иһигэр кутуйах хаампыта: «Бачча тухары тэҥҥэ тардыалаһарбыт, билигин кини куоттаҕа». Е. Неймохов
Күлүгүн быһа хаампат иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I). Күн диэки өттүнэн күлүгүн быһа хаамымаҥ, ый диэки өттүнэн ыллыгы быһа барымаҥ. Ньургун Боотур
Аны эн күлүккүн быһа хаамыам суоҕа, бырастыы гын, аһын, ийэккээм. Суорун Омоллоон
«Оо, ити Хотун ыраахтааҕыбыт үс бараа күлүгүн быһа хаампыт айыыбыт суох», — Сэмэн оҕонньор күллэ. М. Доҕордуурап
Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I. Сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт, сыккырыыр дууһабытын нэһиилэ куоттарбыт Бодойбобутунааҕар хас эмэ бүк элбэх көмүстээх дойду үһү. И. Никифоров
Торуой хаамп көр то- руой III. Уол халтай сырыыны сылдьан, торуой хааман кэлбитэ. «Чолбон». Төбөтүнэн хаамар көр төбө. Уол куоракка бастаан киирдэҕин утаа төбөтүнэн хаампыт сурахтааҕа. Туорамаары хаамп (хаамтар) кэпс. — кистээн кими эмэ кытта сырыт, көссүүлэс. ☉ соотв. ходить налево, наставлять рога
Ыкса түүн бүттэхпинэ Наҕыл [киһи аата] аны онно-манна, туора-маары хаамара буолуо диэн уорбалыы саныаҕа. В. Протодьяконов
Арамаан, акаарытыгар буоллаҕа, ыал да буолан баран, туора-маары хаамарын тохтоппотоҕо. Лоһуура
Арамаана кинини туора-маары хаамтарбатах баҕайыта ини. «Чолбон»
Туора тур (хаамп) — 1) көр туора I. [Лоокуут:] Туох буруйу оҥороммун Туора хаамта Ньургуһунум? Суорун Омоллоон
Сыыспыты таба өйдөтүү, туора хааман эрэри көнө суолга киллэрии биһиги кыайыыбыт буолан иһиэхтээх. У. Нуолур; 2) биллибэтинэн сылдьан утарсыс, кимиэхэ эмэ туох эмэ утарыны оҥор. ☉ Противодействовать кому-чему-л.
Ордук К.Г. Неустроев ханна туора хаамара, кимнээххэ сылдьара барыта учуокка ылыллан испитэ. П. Филиппов
Сур хара түөкүн мин суолбун туора хаампат буолара, кэһэйбэтэх бэйэккэтэ буоллаҕа дуу? Куорсуннаах
Уһаты-туора хаамп (сырыт) көр уһатытуора. Уһаты-туора хаамары ким да сөбүлээбэт ини. Күрүлгэн. Хааман хаал кэпс. — олорор дьиэтэ-уота суох буол (хол., улахан алдьаныы-кээһэнии кэнниттэн, оонньууга сүүйтэрэн). ☉ Остаться без крова (напр., в результате стихийных бедствий). Ол саҕана улахан халаан буолан, элбэх ыал хааман хаалбыта
□ Харыстаах сүөһүбүн Хаамтаран киллэрэн Харчыга атыылаан баран, Хаартылаан кэбиһэн Хааман хааллым. Саха нар. ыр. II. Хаама сылдьар энциклопедия калька. — барыныбары билэр, олус өйдөөх киһи. ☉ Ходячая энциклопедия. Гаврил Васильевиһы үлэтигэр кэллиэгэлэрэ хаама сылдьар энциклопедия диэн ааттыыр этилэр
□ Гордеев — хаама сылдьар энциклопедия, ким тугу эмэ чуолкайдыан баҕарбыт киниттэн ыйытар итиэннэ сөптөөх хоруйу ылар. «ХС». Хаардыы хаамп — 1) тугу эмэ ааһан иһэн оҥор, төрүт ыарырҕатыма. ☉ С лёгкостью усваивать что-л. Николай ханнык да предмети хаардыы хаамар оҕо этэ. ЧКС ОДьКИи; 2) кими эмэ кэбэҕэстик кыай, тулутума (хол., охсуһууга, күрэхтэһиигэ). ☉ Легко одержать верх над кем-л. (напр., в состязании)
Сиидэр уол Такыырап түөрүйэтиттэн, булууларыттан тугу да ордорбокко хаардыы хаампыта, үлтү сынньыбыта. Е. Неймохов
Бухатыыр обургу Сиик курдук сиэлэн эрэр, Хаардыы хааман эрэр. ТТИГ КХКК
Норуоттар икки ардыларынааҕы улахан турнирга тустан, туох да күүркэтиитэ суох эттэххэ, утарылаһааччыларбын хаардыы хаампытым. ПП ОА; 3) кими да, тугу да билиммэт буолар, кэрээниттэн тахсар. ☉ Дойти до последней степени наглости, обнаглеть
Күтүөппүн үчүгэй аҕайдык сахсыйа түһэрбэр тиийдим, наһаа хаардыы хаамаары гынна. Г. Нельбисова
Халаанньа хаамп көр халаанньа. Ол кыыс, сураҕа, халаанньа хаампыт үһү. Халтай (халтайга) хаамп көр халтай. Күнү быһа халтай хааман, Көрдөөн баран аккаастанан Киэһэ эргийэн кэлбиппит Көстүбүт эбит киһибит. С. Данилов
Өрүс биир эҥээригэр түбэспит булчут күннүүр, нөҥүө өттүгэр сылдьар киһи — халтайга хаамар. Н. Борисов
Отон үүммэтэх сайыныгар баласкаат, хончоҕор тута-тута, ыалларынан халтай хаампыт үксээтэ. Айысхаана. Хара күлүктээх быһа хаампатын нор. айымнь. — «эйиэхэ ким да куһаҕаны оҥорботун» диэн алҕаан этэр тыл олуга. ☉ Слова благословения, благопожелания: «пусть никто не навредит тебе»
Күн утары күлүккүтүн, ый утары ыллыккытын хара күлүктээх быһа хаампатын! ПЭК ОНЛЯ I
◊ Быһа хаамп (хаамтар) кэпс. — ким эмэ иннин быһа түс; тугу эмэ үрдүнэн атыллаан аас. ☉ Перебежать дорогу кому-л.; перешагнуть через что-л. Сонордьуттар бүгүн биһигини быһа хаампыттар, манан кэлэн ааспыттара ырааппыт эбит. «ХС»
Былыр сахалар дьахтар булт тэрилин быһа хаамарын аньыыргыыллара. «Чолбон»
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү) сырыт көр дьаарбаҥ. Дьаакып сиэнэ Үстүүн уоллуун Аппа Күөлүн чараҥыгар Дьаарбаҥ хаама сылдьаллар. Күннүк Уурастыырап
Кырыйа көт (хаамп, сүүр) көр кырый I. Эр киһи балаҕаны кырыйа хаамта. «Чолбон»
Таба хаамп көр таба II. Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Көстө сытар көмүстээх үтүө, киһи эрэ таба хаампат сирэ. Т. Сметанин
Кини өрдөөҕүтэ Култуук үрүйэ чанчыгар күһүнүн таба хаампыт арҕаҕыттан Ныргычалаах тыһы эһэни бултаабыттара. «Кыым»
ср. с.-юг. хапта ‘шагать’, тюрк. хамна, камла ‘двигаться’

сыһ.
1. Аллара ыраахха тиийэ; дириҥ гына. ☉ На значительной глубине, глубоко
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ньиэп сиргэ дириҥник сытар. МЛФ АҮө
Аанча сымнаҕас, халыҥ хаарга дириҥник батары түһэн олордо, туга да ыалдьыбатах. Болот Боотур
△ Ыраах иһирдьэ тиийэ. ☉ Вглубь, внутрь, в глубину чего-л.
Давид Слепцов быһаарыытынан, чуурукта силиһэ буорга дириҥник киирбэккэ, сир кырсынан бэйэ-бэйэтин кытта иилистэн үүнэр. Н. Заболоцкай
Буулдьа уҥа чанчыктарын дириҥник сиирэ көтөн ааспыт. А. Бэрияк
2. Түгэҕиттэн, ис-иһиттэн, иһирдьэттэн. ☉ Из глубины, до глубины (исходить, доходить, дышать)
Капитан Иванов дьигиһис гынан, дириҥник салгыны эҕирийбитинэн, хараҕын көрөн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мойот сүүрэн кэлэн бастакы ытын моонньун кууһа түстэ, кини дириҥник тыынан көбүөхтүү сытта. Т. Сметанин
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. Өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
3. Олус күүскэ, кытаанахтык, уһуктубаттыы (утуй). ☉ Крепко, глубоким или мертвым сном (спать)
Пал Палыч муннун тыаһа баччыгынаан дириҥник утуйда. Н. Заболоцкай
Кини нухарыйан барда, онтон сотору буолаат дириҥник утуйан хаалла. А. Пушкин (тылб.)
4. көсп. Олохтоохтук, ордук киэҥник, сыныйан (үөрэт, толкуйдаа). ☉ Основательно, детально, глубоко (напр., изучать что-л.)
Некрасов төрөөбүт норуотун олоҕун, кини эрэйин-кыһалҕатын …… үтүө дьулуурдарын дириҥник билэрэ. Софр. Данилов
[Семен Романович] үлэтин дириҥник үөрэтэн истэҕин аайы, улам өйдүүн-санаалыын күүскэ ылларан испитэ. Н. Лугинов
Аан дойду оҕолоругар Саха сирин култууратын көрдөрөр үрдүк уонна эппиэттээх чиэһи «Кэнчээри» ансаамбыл хас биирдии чилиэнэ дириҥник өйдөөн эрдэттэн бэлэмнэммитэ. «Кыым»
5. көсп. Киһи дууһатын ордук аймыыр курдук, ис сүрэҕиттэн ордук иэйиилээхтик. ☉ Искренне, душевно, от души, всей душой, глубоко
Кини [А. Софронов] П.А. Ойуунускайы киһи да, поэт да быһыытынан уһулуччу дириҥник ытыктыырын-таптыырын бэйэтин хоһоонноро чуолкайдык туоһулууллар. Амма Аччыгыйа
Дириҥник долгуйа санньыйа Эдэрбэр даҕаны күүппүппүн билбэппин Суманнык дохсуннук умайа. С. Данилов
Ити тылга оҕо аҕатын хайдах дириҥник ытыктыыра ичигэстик, нүөллүк иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. көсп. Туох баарын барытын, төрдүттэн ыла. ☉ Тонко, искусно, проницательно, всесторонне, глубоко
[«Анна Каренина»] арамаан …… нуучча норуотун национальнай сайдыытын улахан суолталаах, дириҥник, сиһилии ойуулаан көрдөрөр буолан ордук уһулуччу суолталаах. Софр. Данилов
А.С. Пушкин «Евгений Онегин» диэн арамаанын, нуучча норуотун олоҕун биир историческай кэмин ураты дьэҥкэтик, дириҥник көрдөрөрүн иһин, В.Г. Белинскэй «Нуучча олоҕун энциклопедията» диэн ааттаабыта. ВГМ НСПТ
7. көсп. Улаханнык нөрүйэн, бүк түһэн (тоҥхой). ☉ Низко (кланяться)
Ганс дьиҥ сүрэҕиттэн курдук кыыска дириҥник тоҥхойбута уонна истиҥник таҕыстын диэн, сибигинэйэр быһыынан эппитэ: «Эһиги үҥкүүлээҥ, оонньооҥ». Суорун Омоллоон
Андрей аламаҕайдык, дириҥник сүгүрүйэн кэбистэ, кини тоҥкуруунун туһунан Перонская эппититтэн букатын атын буолан таҕыста. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Туохтан эмэ кыһалҕаҕа ыллар, алдьархайга түбэс. ☉ Попадать в беду, бедствовать; страдать от чего-л.
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Иҥсэтигэр иэдэйбит, акаарытыгар алдьаммыт (өс хоһ.). Араас куттал барыта Аара суолбар тоһуйбута: Тоҥон өлүөм диэн толлорум, Мунан хаалыам диэн мунчаарарым, Оһоллонуом диэн олулларым, Иһэн иэдэйиэм диэн эрэйдэнэрим. Л. Попов
Өскөтүн кутуйах оҕото аһын хаһаамматаҕа эбитэ буоллар, бука, улаханнык иэдэйиэ этэ. В. Бианки (тылб.).
△ Буорту буол (тыыммат предмет туһунан). ☉ Портиться; пострадать (о чем-л.)
Вася үһүгэр сылдьар. Этэсиэркэттэн кинигэлэри ыһар идэлээх Олох сүгүннүө суох - кинигэ иэдэйииһи. Багдарыын Сүлбэ
Төрүкүтүн бырыыдьэбэрэ Тыабыт иһэ иэдэйдэ. Халтархайа, силбэрэҥэ, Инчэҕэйэ сүрдэннэ. М. Ефимов
2. Доруобуйаҕынан мөлтөө-ахсаа, наһаа хоттор. ☉ Страдать каким-л. заболеванием; запускать болезнь
Оҕом Бааска тылын ылынан эмтэммэккэ иэдэйдим. П. Егоров
Дьэкиим, хараҕынан төрүт да улахан мөлтөх киһи, саас букатын иэдэйэн ылар үгэстээх. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ити аҕыйах да чаас устатыгар хараҥа тордоххо соҕотоҕун хаалбыт Ньаабал оһоҕостоох кэргэнэ, ити кыа-хаан тохтубут ынырык түбэлтэтин итиэннэ ыарыһах Чирэмэдиэ иэдэйбитин саныы-саныы, сөбүн эрэйдэммитэ. С. Курилов (тылб.)
3. Туохтан эмэ сылбаҥ эһин, буорай (хол., аччыктаан, утатан, илистэн о. д. а.). ☉ Изнемогать (от голода, жажды, усталости и т. п.)
Бэркэ илистибит, иэдэйбит дьон дьиэбитигэр тиийбиппит. Далан
Тамаҕа хатан, күөмэйэ кууран, хоргуйан-утатан, букатын иэдэйдэ. А. Сыромятникова
Оттон эн, кырдьык, бар ээ. Ол Уйбааныҥ күүтэн иэдэйдэ быһыылаах. Э. Соколов
△ Туохтан эрэ моһуогур, муҥу көр. ☉ Оказываться в затруднительном положении, столкнуться с трудностями, препятствиями
Табаҕа суох иэдэйдэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Мин, үөрэҕэ суох буолан, тугу да билбэппинэн иэдэйбит киһибин. Н. Якутскай
- Тиҥийэн ааҕан бүтэрдим Тэтэрээппин барытын. Туох өйдөнөн хаалбытын Тобулбакка иэдэйдим, - Доллоордо билэр киһибит, Долгуурап Мэхээлэбит. Р. Баҕатаайыскай
4. кэпс. Кимиэхэ-туохха эрэ аралдьый, саймааран хаал; өйгүн-санааҕын сүүйтэр. ☉ Отвлекаться от чего-л.; увлекаться кем-чем-л.
Кэпсээннэригэр иэдэйэн, иһиминэ олорбут чэйдэрин иһэн сыпсырыстылар. Амма Аччыгыйа
Баһылай оҕонньор кийиитин бэркэ маанылыырын үрдүнэн, бэйэтэ куһаҕан, чэпчэки дьахтар буолан, атын киһиэхэ иэдэйэн, эриттэн арахсан эрэр дэтэр гына тылламмыт эрэ. А. Софронов
Эмээхситтэр хойуу чэйи иһэн иэдэйдэхтэринэ киэһэ хойукка диэри сэлэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. кэпс. Аймана-айдаара, сүпсүгүрэ түс. ☉ Забеспокоиться, затревожиться, засуетиться
Ким эрэ: «Атыылаан кэбиһиҥ», - диэн сүбэлээтэ. Петровна дьэ иэдэйдэ: - «Сааспар ытынан эргинэн туһамматаҕым. Мин ытым тириитинэн эн эргинээри гынарыҥ буолуо». Амма Аччыгыйа. Эдэр киһи итини истээт дьэ иэдэйдэ: «Бэйи, ити математическай энциклопедияны миэхэ аҕал. Мин математикпын, миэхэ ордук наадалаах!» «Кыым»

туохт.
1. Дьиппинийэн чиҥ буол, кытаат. ☉ Становиться плотным, уплотняться, уминаться, слёживаться (напр., о сене)
Тыалтан уонна күн уотуттан чиҥээбит хомурахтарынан наарталар чэпчэкитик элээрэллэрэ. Далан
Оҕуруот культуралара чиҥээбэт сахсархай почваны сөбүлүүллэр. ФНС ОС
Ардахха уонна сииктээх оту мээнэ турдьэлэммэт, пресстэммэт. Чиҥээбит от ситэ кууран биэрбэт. ПАЕ УуАХО
△ Төлөһүйэн, ньыгыл, халыҥ буол (сүөһү этин туһунан). ☉ Становиться плотным, упругим, крепким (напр., о мясе животных)
Эһэлэр уһун кыһыны аһаабакка туоруурдуу оҥостон, күһүн эрдэттэн биир сиргэ дугуйданан сытан эрэ аһаан элбэхтик уойаллар, эттэрэ чиҥиир. ПАК АаТХ
Күрүҥ Эриэнинэн [оҕус аата] кыһынын биэс-түөрт сүөһү сиир отун уонна оттор мастарын таһыналлара. Ол оҕуска, этэ-сиинэ чиҥээн, төлөһүйэн улаатарыгар эрчиллии кэриэтэ этэ. «ХС»
△ Ыга бүрүүкээбит курдук быыһа-арда суох биир тэҥ хойуу буол (хол., хараҥа). ☉ Становиться густым, непроницаемым (напр., о темноте)
Хараҥа ордук хойунна, чиҥээтэ. Амма Аччыгыйа
Киһи кутун-сүрүн баттыыр сакы-курус түүн хаһан да халбарыйыа суохтуу чиҥээн, дьиппиэрэн иһэр. Күрүлгэн
Туман киэһэлик өссө хойдон, дьиппинийэн, чиҥээн, хайалар икки ардыларынааҕы хотоолу, хаһан да дьайҕарбаттыы саба бүрүүкээн турбута. «Кыым»
2. Олорор, сытар сиргэр ыга түһэн өссө дьиппинийэн биэр. ☉ Усесться, улечься прочно, основательно
«Суох! Барбаппын! Син биир дьиибэлиэҥ!» — анараа киһи дьэ эбии чиҥээн биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Уол иһигэр: «Күн сирэ бырастыы!» — дии санаата уонна оронугар чиҥии-чиҥии сытта. Н. Заболоцкай
Киһи тарыыр маһын өссө ыга баттаан, сыарҕатыгар чиҥии-чиҥии олордо. «ХС»
3. көсп. Дьиппиэрэн, дьиппинийэн өссө кытаатан биэр. ☉ Становиться невозмутимым, несгибаемым, твёрдым (о ком-л.)
Балтым кыратын, намчытын көрүмэҥ, мүһүлгэннээх кэм тирээтэҕинэ, кини ордук чиҥээн биэрээччи. Л. Попов
[Салайааччылар] Харахтыын-сирэйдиин дьиппинийэн, Хайдах эрэ чиҥээбиттэр. С. Васильев
Ньургууна, тоҕо куттанаҕын? Кытаанах күҥҥэ чиҥиир сөп. А. Сыромятникова
4. Эрчимир, күүһүр, кытаат. ☉ Становиться сильным, твёрдым, крепким (напр., о голосе)
Сэмэн саҥата чиҥии түстэ. Амма Аччыгыйа
Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
«Тоҕо күлүөм суоҕай?» — Кеша куолаһа арыычча чиҥээтэ. Н. Габышев
5. көсп. Бөҕөргөө, бигэтий, туруктаах буол. ☉ Становиться крепким, устойчивым, укрепляться, упрочиваться
Дьахтар киһи аналын да быһыытынан амарах, аһыныгас буолуохтаах. Оччоҕо эрэ дьиэ кэргэн олоҕо чиҥиир. Н. Лугинов
Бэлиитик дьоннордуун сөрөһөн, Тиэхээски билиитэ кэҥээтэ, Ол дьоно кинини өйдөтөн, Күүс санаа эбиитин чиҥээтэ. Эрилик Эристиин
Снайпер Гурьянов биһикки доҕордоһуубут ордук чиҥээн иһэр. Т. Сметанин
Урут мин «Тыгын Дарханы» саха оччотооҕу олоҕун энциклопедията буолар диэн суруйан турабын. Ити санаам өссө чиҥээтэ. Г. Попов