көр энчирээ
Буор куппут бураллыбатын, Салгын куппут салыйбатын, Ийэ куппут эмчирээбэтин. «ХС»

боҕус диэнтэн атын
туһ. Сааскы күнтэн уһуктубут Ыпыраас тыргыл сүүрээн Барар суола бохсуллубут, Улуу суорба очуос бүөлээн. Д. Апросимов
Манчаары муҥу эҥээринэн тэллэр да …… модун санаата бохсуллубатаҕа, көҥүлгэ, кырдьыкка эрэлэ энчирээбэтэҕэ. «ХС»

туохт. Сыыйа мөлтөөн, аҕыйаан, ханнан, симэлийэн бар. ☉ Постепенно уменьшаясь, ослабевая, исчезать, свестись на нет
Ардах былаастаах силбик ити икки ардыгар арыый аҕыраан, чуумпуран хаалла. Н. Заболоцкай
Күлсүү, кэпсэтии, айдаан аҕыраан барабара хат-хат күөдьүйэн, сата буолан салгыҥҥа дуораһыйда. Эрилик Эристиин
Поэт кэлин суруйталаабыт айымньылара кини айар талаана аҕыраабатын, этэр тыла энчирээбэтин дьэҥкэтик кэрэһэлээтилэр. ОГГ СМ. Тэҥн. аҕырымнаа, аҕырый

туохт.
1. Силис ас, силистээх буол. ☉ Дать корни, укорениться
Ийэ буордарыгар Энчирээбэт силистэнэн, Киил мастар Кэккэлэһэн тураллар. Л. Попов
Обургу кумааҕыга фломастерынан туох эрэ сурааһыннары тардыалыыр. Кэнникинэн онто мас курдук силистэнэн, умнастанан, лабааланан таҕыста. «ХС»
2. көсп. Төрүттэн, олоҕур. ☉ Уходить корнями, брать начало
Уус-уран айымньылар норуот бүгүҥҥү олоҕуттан, үлэтиттэн силистэнэн үүнэллэрэ чахчы. «ХС»
Сатира олоххо дириҥник силистэммит омсолоох быһыыны-майгыны …… күлэр. ВГМ НСПТ

туохт.
1. Түөрэ түһүөх, охтуох курдук хамсаа. ☉ Шататься, качаться, теряя равновесие
Ырыых-ыраах өрүскэ Мохсохо оҕонньор кэтит түгэхтээх мас тыыта түөрэҥнээн көстүбүтэ. Далан
Баһыкка үктэнэн турар сирэ түөрэҥнээн ыларга дылы гынна. Софр. Данилов
Хотууру таптайарга, кыстыкка биитэ хайа да диэки түөрэҥнээбэт гына тутан туруллуохтаах. ПАЕ ОСС
2. көсп. Биир сүрүҥҥүн сүтэр, саараҥнаа. ☉ Сбиваться с мысли, сомневаться, колебаться
Санаам олус түөрэҥниир биир оннук кэмигэр Максим миэхэ саҥалыы итэҕэл укпута. Далан
Түбэһиэх түөрэҥниир сатаммат, киһиэхэ энчирээбэт итэҕэл наада. Н. Якутскай
Үйэбит тухары саарбахтыы, тэпсэҥнии, түөрэҥнии үөрэнэн хаалбыппыт. ХКК. Тэҥн. биэрэҥнээ

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., судаарыстыба, тэрилтэ, чааһынай киһи бас билиитин) манаа, харабылга тур. ☉ Охранять, сторожить, караулить
Аҥаар илиитэ такыр буолан, сэриигэ барбакка хаалбыт Луха Луоскун диэн уол күһүн атын сиртэн кэлэн, тыаҕа бэлэмнэммит оттор маһы харабыллыыр буолбута. Амма Аччыгыйа
Нэрээппэр харабыллыы барар буоллаҕым, кэм да дии санаатым. Т. Сметанин
Дьукаахтара Күтэр Уйбаан нэһилиэк маҥхааһайыгар харабыллыыр этэ. Н. Заболоцкай
2. Сүтэрбэт, алдьаппат курдук, туох да энчирээбэтин хааччый. ☉ Следить за сохранностью кого-чего-л., стеречь
[Саввин:] Пистолет, бу барышняны манна харабыллаан туран дьиэни хомуттар. С. Ефремов
Аны билигин куорат оҕонньоро аатырар. Куоратыгар киирдэҕинэ, дьыбааны «харабыллаан», сытан эрэ тахсар. Н. Борисов
Сайын Гошалаахха даачаҕа олоробун. Даача харабыллыыбын. ПНИ АДХ

1. энчирээ диэнтэн дьаһ. туһ. «Аар тойон аҕам оҕонньор, Адаҕыйбыт алгыскын араар, Эппит тылгын энчирэт!» — диэн Үс бараа күлүгэр Үҥэн-сүктэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
   Оҕонньоор, бу баппыыска, эрбэххин хоруотааҥҥын уур: туор буолуор диэри сүөһүбүттэн биири да энчирэтиэм суоҕа диэҥҥин. Софр. Данилов
   Төһө да эдэркээн буоллар, санаабытын энчирэппэт кытаанах майгылаах эбит. У. Ойуур
   Онон уопсай да, кэтэх да сүөһүнү энчирэппэккэ кыстаппыппыт. ЖЕА ТС
2. Тугу эмэ (хол., күнүскү ыамы) көтүт, аһаран кэбис. ☉ Пропустить что-л. (напр., дневной удой)
   Аҕам пиэрмэҕэ сатыы сылдьан биир да ыамы энчирэппэт. Уһун талах кускуурдаах сылдьан «куус» гыннардын да, ынахтара ходолуспутунан бараллар. КНЗ ОО
   Дьиэлээхтэр улаханнара, тоҕус саастаах Нооһой уол, биир тылы энчирэппэккэ истэ, өйдүү олордо. Улдьаа Харалы

1. туллай I диэнтэн б. тэҥ көстүү. Кураан күннэргэ хотуур маһа сахсайар, сигэтэ бысталанан тимирэ туллаҥнаан ыһыллыан сөп. С. Маисов
   Киэҥ, туллаҥныы сылдьар бачыыҥка тылын ис өттүгэр поролуон куһуоччугун сыһыардахха киһи атаҕар туллаҥнаабат гына ыксары буолан баран, сымнаҕастык сытыа. ДьХ
2. көсп. Кыратык уларыйан, саараан, энчирээн ыл (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Сомневаться, колебаться (обычно употр. в отриц. ф.)
   [Төрөппүттэр] дьону-сэргэни эрэнэр үтүө санаалара туллаҥнаан ылбатаҕа. С. Руфов. Маннык хорсун санааны, туллаҥнаабат тулууру Хантан ыллым бу соһуччу? Хоһоон т.
   ♦ Туллаҥнаабат тутаах — туллар тутаах диэн курдук (көр тулун)
   Хотугу халлаан туллаҥнаабат тутааҕа Хотугу сулус чоҕулуйа уоттанна. Саха фольк. Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын. Үүнэр үйэҕэ үрдүк сайдыылаах киһи уонна кининэн салаллар тэрилтэлэр эрэ чиҥ тирэхтээх, туллаҥнаабат тулааһыннаах буолуохтара сэрэйиллэр. «Чолбон»

1. аат.
2. Уопсастыбаҕа, уопсастыбаннай-политическай олоххо тутулуга суох буолуу. ☉ Независимость, отсутствие стеснений и ограничений в общественно-политической жизни общества
   Ол кэпсэтиилэртэн чахчы өйдөөбүтүм эрэ диэн баар: «Өрөбөлүүссүйэ чугаһаата, онон саха эдэр ыччата, көҥүл иннигэр мөккүһэр мөккүөргэ бэлэм буол», — диэн ыҥырбыттарын эрэ. П. Ойуунускай
   Батталы утары өрө турарга, көҥүл иһин охсуһарга быһаччы ыҥырара. Софр. Данилов
3. Уопсайынан кыһарыйыы, хааччахтааһын суох буолуута. ☉ Личная свобода, отсутствие всяких ограничений, стеснений в чем-л.
   Эн, Сергей, үчүгэй киһи эрээригин, биир муодалааххын ээ — киһи көҥүлүн, туой, тууйа сатыыр идэлээххин эбит. В. Яковлев
4. Хаайыыттан тахсыбыт киһи туруга. ☉ Освобождение (из мест заключения). Көҥүлгэ тахсыбыт
5. Тугу эмэ гынарга (хол., бултуурга) быраабы биэрэр докумуон; тугу эмэ гынарга быраап биэрии. ☉ Документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.; разрешение
   Холкуос бырабылыанньата уон тайаҕы бултуурга көҥүл ылбыта. С. Никифоров
   Эн дьиэ туттаҕын, онон Сатыровтан маска көҥүллэ көрдөө дииллэр. И. Федосеев
   Били Солко [киһи аата] түөкүн көҥүлэ суох бөөлүүн куораттаан хаалбыт. С. Ефремов
   Дьуһуурунай генералга бэйэтэ тиийиэҕин, — салалтаттан көҥүлэ суох. Л. Толстой (тылб.)
6. даҕ. суолт.
7. Баттабыла суох, кыһарыйыыта суох. ☉ Не знающий стеснений, протекающий в условиях отсутствия угнетения, насилия, свободный
   Көҥүл олоҕу ыламмыт Көҥүлбүтүн тутуоҕуҥ! Саха фольк. Ол суруктар көҥүл норуот эйэлээх олоҕун аймаабыт фашистарга өһөгөйдөөх өһүнэн, сэбиэскэй норуот кыайыытыгар энчирээбэт эрэлинэн тыыналлар. Софр. Данилов
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана …… баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
8. Кимтэн да тутулуга суох. ☉ Вольный, независимый
   Күлүмүрдэс дьүһүннээх, Көхсөөх сүрэхтээх, Көҥүл өйдөөх …… Көмүстээхэй доҕоччугуом! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күөххэ устар күнүм курдук, Көҥүл көтөр күндү туллук, Сыыдам сырыы кынаттаргын Сырдык диэки салайбыккын. Эллэй
9. сыһ. суолт.
10. Туох да хааччаҕа суох; туох да мэһэйэ суох. ☉ Беспрепятственно, свободно
    Көҥүл үөхтэриэм суоҕа. Амма Аччыгыйа
    Эйэлээх үлэ көҥүл күүрэр Өрөгөйдөөх күннэригэр …… Ийэ дойдуга биэрэрбит Аан дархан андаҕары. А. Бэрияк. Кыһыл этэрээтин хамандыыра Халлааскы …… ячейка сэкирэтээрэ Попов буолан сүбэлэһэн, билиэн бэриммит бандьыыт саллааттарын баппыыска сурук ыла-ыла көҥүл ыыталыыллар. И. Бочкарев
11. Чэпчэкитик, улаханнык соруммакка, күүһүн-күдэҕин бараабакка. ☉ Легко, словно играючи, без видимых усилий
    Тустууга көҥүл айбардаан бастаата. — Таҥастыын-саптыын син сэттэ уонча киилэлээх оҕонньор буолуом этэ эбээт. Ону кини көҥүл тутар-хабар. Амма Аччыгыйа
12. Туттуу түһүк форматыгар: талбытынан хайдах саныырынан; кимтэн да тутулуга суох, дьаалатынан. ☉ В форме орудного падежа: свободно, как желает; самотеком, стихийно
    Көмүс остуол көҥүлүнэн оҥоһуллар үһү (тааб.: күөл тоҥоро). Хотугу тумус тыа анныгар баар кумахтаах элгээн үрдүгэр кирпииччэ үктээтим уонна сайылык бэтэрээ өттүгэр, биир сири бэйэм көҥүлбүнэн талан ылан, иин хастан ытыыстаан кэбистим. Эрилик Эристиин
    Үллэр үс үөһэ, үрүҥ күнү утары көрдөххө, үрүлүйэн тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
13. сыһыан т. суолт.
14. Баҕар, оннук буолуон сөп. ☉ Возможно, может быть, может
    Бу сүөһүбүт көҥүскэ киллэрэн ыһан да кэбистэҕинэ көҥүлэ сүөһү, — Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
    — Сибилигин да киирэн кэллэҕинэ көҥүлэ. Софр. Данилов
    Медпууҥҥа сылдьан көрдөрбүт, соччо улахана суох үһү. — Ким билэр, улаханнык да үлүппүт буоллаҕына көҥүлэ. М. Доҕордуурап
15. Тугу баҕарар гынара талбыта. ☉ Волен (делать что угодно)
    Тойон тугу туойара көҥүлэ (өс ном.). Онно ким даҕаны хамнаһын бачча диэн догубуордаспат, барытын бэйэтэ сөбүлүүрүнэн биэрэригэр-биэрбэтигэр көҥүлэ үһү. Саха фольк. Үбү мин бэйэм сырабынан булбутум уонна бэйэм хайа баҕарар туттарбар көҥүлүм. Эрилик Эристиин
    Дьиэҕэ Чыычаах [оҕо аата] соҕотоҕун көрүлүүр үгэстээх: ыллыырыгар көҥүл, ытыырыгар көҥүл. Күндэ
    ♦ Көҥүл арыыта калька, истор. — муора арыытыгар баар Куба судаарыстыбата Арҕаа полушариеҕа соҕотох социалистическай судаарыстыба буолбутун ойуулаан ааттааһын. ☉ Остров Свободы (неофициальное название Кубы)
    Көҥүл арыытын [Кубаны итинник уобарастаан ааттыыллар] холобура Америка норуоттарын тутулуга суох буолар иһин охсуһууга күүрдэр. КВА МГ. Көҥүл көнтөһүн тут — туохха да наадыйбакка, кыһаллыбакка көҥүл сырыт, көҥүл бар. ☉ Жить свободно, вольно, без нужды и забот (букв. держать поводья свободы)
    Күнүһүн аһыы-аһыылар Көҥүл көнтөһүн туталлар. Күннүк Уурастыырап. Көҥүл көппүт киһи кэпс., сөбүлээб. — бэйэтэ сөбүлээбитинэн бардамнык сыл-дьар киһи. ☉ Человек, не признающий норм общественной морали. Дьэ, сууту-сокуону билиммэт көҥүл көппүт киһи дии. Көҥүл көрүлээн (олор) кэпс. — талбыккынан айбардаан (олор). ☉ Привольно, вольготно (жить). Бүүкээнниир Ыаһах …… кыайан-хотон, үөрэн-көтөн, байан-тайан, көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Бэйэтэ тугу таптыырынан, тугу саныырынан көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Көҥүл көт — туох эмэ хааччахтан, кыһарыйыыттан босхолонон, батталтан төлө көтөн көҥүл бар. ☉ Быть свободным, вольным, независимым (букв. свободно летать)
    Кэрэтиэн, кытаанах муҥнары ааспыттар, Кытарбыт тимири үрдүнэн хаампыттар — Билигин үрүҥ күн сырдыгын көрбүппүт, Күөх хочо күөнүгэр бу көҥүл көппүппүт. С. Васильев
    «Баһыыба, дьэ көҥүл көттөҕүм!» — Охоноон үөрүүтүттэн сирэйэ итий-итий гыммахтаата. «ХС». Көҥүл тыын — туох эмэ түбүктэн, эбээһинэстэн босхолонон уоскуй, чэпчээ, һуу гын. ☉ Вздохнуть свободно, почувствовать облегчение (обычно — освободившись от забот, обязанностей)
    Үөрэхпин бүтэрэн дьэ көҥүл тыынным. НАГ ЯРФС I. Көҥүл ыыт — ылыныллыбыт бэрээдэги, сиэри таһынан быһыыланары тохтотума, хааччахтаама. ☉ Ослабив требовательность, сделать кого-л. своевольным, плохо повинующимся, распустить кого-л.
    Олус эрдэ биһиги кинини куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору олус көҥүл ыытан, кини этинхаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон. Көҥүлэ көҥүллэҕэр кэпс. — бэйэтин көҥүлэ (тугу гынара), бэйэтэ биллин (тугу гынарын). ☉ Пусть сам решит (что делать), он волен делать что-л. по своему усмотрению.
    ◊ Көҥүл ааһар пиэскэ саахымат. — утарылаһааччы бүтэһик лииньийэтигэр тиийэр кыахтаах пиэскэ. ☉ Проходная пешка. Биллэрин курдук, эндшпильгэ көҥүл ааһар пиэскэ олус улахан суолталаах. КА СОоО II–III. Слон уонна ладьялар ситимнээх көҥүл ааһар пиэскэлэри үчүгэйдик өйүүллэр. КА СОоО II–III. Көҥүл өттүнэн — бэйэтэ баҕатынан, баҕа санаатынан. ☉ Добровольно, на добровольных началах
    Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
    1889 с. сыылынайдар уонна кинилэри кытта көҥүл өттүнэн кэлсибит аймахтарын ахсаана сэттэ тыһыынча икки сүүс уон түөрт киһи буолбута. «Кыым»
    Көҥүл ситим көр ситим. Көҥүл ситимҥэ өйдөбүллэринэн сөп түбэһэр эрэ тыллар ситимнэһэллэр. СЛСПҮО
    Саха учуонайдара сомоҕо домох көҥүл ситимтэн уратытын таарыйан суруйбуттарын ахтыахха сөп. СЛСПҮО. Көҥүл сурук — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар быраап биэрэр докумуон. ☉ Разрешение, документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.
    Оҕонньор мас кэрдэргэ көҥүл суругун хаста да төхтүрүйэн аахпыта. И. Федосеев
    Ийэм нэһилиэк сэбиэтигэр баран, кучуну, эрбэһини оттуурга көҥүл сурук аҕалла. «ХС»
    Көҥүл тиэмэ көр тиэмэ. [А.Е. Кулаковскай] сороҕор бэйэтин хоһооннорун ааҕара уонна биһиэхэ көҥүл тиэмэҕэ хоһоон суруйтаран көрөрө. Суорун Омоллоон
    Көҥүл тустуу көр тустуу. Көҥүл тустуу — саха да, монгуол да ис сүрэҕиттэн ылларбыт оонньуута. И. Федосеев
    Биһиэхэ спорт көрүҥүн быһыытынан көҥүл тустуу эмискэ киирэн киэҥ сайдыыны ылбыта. «Кыым». Көҥүл тылбаас көр тылбаас. Көҥүл хамсаныылар (толоруулар) спорт. — гимнастикаҕа: туох да көмө тээбиринэ суох хамсаныылары оҥоруу. ☉ Вольные упражнения (в гимнастике)
    Художественнай гимнастика олус уустук көрүҥ: многоборье биэс көрүҥэ — лиэнтэнэн, булаванан, мээчигинэн, скакалканан эрчиллиилэр уонна көҥүл толоруулар киирэллэр. «Кыым»
    Көҥүл хоһоон көр хоһоон. Көҥүл хоһоон форматын сайыннарыы, байытан иһии түмүгэр бэртээхэй айымньылар суруллубуттара, суруллаллар даҕаны. СГС ӨСҮДь
    «Саллаат» — биэстэн уон биэскэ диэри сүһүөхтээх алталыы строкалаах строфалартан тутуллубут көҥүл хоһоон. КНЗ ТС. Куобах көҥүлэ — күһүн саҕаланан баран кыһын бүтүөр диэри куобаҕы бултуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на зайцев (обычно с октября по март)
    Үлүмнэһэн, кус оҕото көтүөр тиийбэккэ, куобах көҥүлүн көһүппэккэ быраканьыардаан быһа сытыйабыт. «ХС». Кус көҥүлэ — саас уонна күһүн кустуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на уток (определенные сроки весной и осенью)
    Күөдьаатык көбдьүөрүһэ Ону-маны кэпсэттибит, Бүгүн кус көҥүлэ, Бултан эмиэ мэлийдэхпит. Урсун
    ср. тюрк. көҥүл ‘сердце’