1) метать что-л. палкой (см. эпчиргэ); 2) бросать, метать; ыраах эпчиргэлээ = метнуть что-л. далеко.

дьохсой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Туллаан суоһурҕанан дьохсолдьуйан, эпчиргэ көрдүү таһырдьа ыстаммыта. «ХС»

туохт., түөлбэ. Уһун ураҕаһынан, маһынан тирэх, эпчиргэ оҥоһун. ☉ Отталкиваться шестом, длинной палкой
Кини [Чучунаа] били уһун маһынан тайыыланан, хаартан-хайаттан хаайтарбакка уончалыы хаамыыны олуктаан сылдьара. Н. Абыйчанин

тэлбээрий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Биир мэкчиргэ көтөн тэлбээриҥнээн кэлэн хаппыт чыпчаалга түһэр. Болот Боотур
[Эпчиргэлэр] Тэлбээриҥнии ыраах тыаҕа Тэллэй көрдүү бараллар. И. Федосеев
Үрдүлэринэн хотугу мэкчиргэ, араҕас хараҕа эриличчи көрөн, тэлбээриҥнии көттө. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Сытыытык иһиирэр тыаһы таһаар (хол., уһун чыпчаххайынан салгыны охсон, тааһы эбэтэр эпчиргэни күүскэ быраҕан). ☉ Производить, издавать резкий свист (напр., ударяя длинным прутом по воздуху, кидая камень или палку)
Чочумаас үрдүгэр уйаламмыт кырбыйдар …… кынаттарын тыаһа сытыытык куһууран ааһаллара. Д. Таас
Ураҕаһы өрө тутан олорон оҕустахпытына, ыраахтан куһууран түһэрэ, онуоха көтөр аһаран биэрэрэ. Т. Сметанин

аат. Оонньуу аата: эпчиргэ маһы төһө кыалларынан ыраах быраҕыллар, ону биир оонньооччу сүүрэн баран ылыар диэри атыттар саһаллар. Мастаах оонньооччу маһын ууран баран, саспыттары көрдөөн булуохтаах, онуоха маһын былдьатыа суохтаах, саһааччылартан ким эмэ маһы көрдөөччү иннинэ ылан, маҥнай булуллубут оонньооччуну быыһыахтаах. ☉ Палочка-выручалочка (название детской игры)
Бырыычыка — киһи хаххаланар сиригэр элбэх оҕо оонньуур оонньуута. ВПК СОо
Бырыычыка (выручка), хаамыска (камушки), лапта, хоробуот уо. д. а. бэрт араас оонньууну дуоһуйа оонньуурбут. М. Чооруоһап

аат.
1. Сүһүөхтэрдээх көҥдөй умнастаах, куолаһыгар туораах сиэмэлэрдээх, оҥоһуулаах сиргэ аска анаан ыһыллар үүнээйи култуурата. ☉ Зерновые растения
Сытыган лаҥхатын өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаан-чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэрэн үллүктээ. Амма Аччыгыйа
Күһүн буолан от-мас хагдарыйан эрэр, оттон холкуос бурдугун үксэ хомулла илик. Т. Сметанин
Бэс ыйын саҥатыгар үстүөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, отмас сиэмэтэ кэҕиннэ, үүнээйи чэмпэрдэ. У. Нуолур
2. Бурдук үүнээйи ас буолар өттө — туорааҕа, сиэмэтэ. ☉ Зерно, семя зерновых
Сиэҥкэ диэн Доромоон тоҕустаах оҕото, суол аанын диэки туран, кэлиигэ бурдук сынньар. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан, онон-манан ойута барбыт тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Лоҥкууда сиһин солоон аҕыйах сылларынан аҥаардас солооһуннарга эрэ бурдугу ыһар буолуохпут. М. Доҕордуурап
3. Ас бэлэмнииргэ анаан бурдук туораахтара мэлийиллэн бороһуоктуҥу көрүҥнэммит мээккэтэ. ☉ Мука
Хотонтон Хобороос, Даайыс тахсаллар, таҥастара бурдукка биһиллибит. А. Софронов
• Бу оҕом хантан харчы булан, үрүҥ бурдук атыылаһаҕын? — Тыый, ийээ, оттон дохуоппар кэллэҕэ дии. М. Доҕордуурап
Дьахтар имигэс тарбаҕынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар, өрүтэ көтөҕөн таммалатар. Н. Габышев
4. эргэр. Бурдук быһыллан түүтэхтэммитэ. ☉ Сжатый хлеб (в снопах)
[Дьаакып:] Хобороос, бурдуккун киэҥ сиргэ таһырдьа таһаар. А. Софронов
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэсаарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Кыдаманан эһиллэр, Кыстык оппут кээһиллэр, Кыһыл көмүс бурдукпут Кылааттара чуоҕуспут. А. Абаҕыыныскай
5. Хатарыллыбыт эт эбэтэр үүнээйи аһылык мээккэтэ. ☉ Мука из сушеных мясных или растительных продуктов
ХIХ үйэ ортотугар унньуула бурдуга Дьокуускай баһаарыгар атыыланара уонна буута буут сэлиэһинэй бурдук сыаната сыаналааҕа үһү. Багдарыын Сүлбэ
Сүөһүгэ анаан үрдүк белоктаах аһылыктар улам элбэхтик оҥоһуллуохтара: балык уонна уҥуохтаах эт бурдуга, аһылык буолар доруоһалар, фосфаттар. ЭБТ
ср. тюрк. бүртүк ‘зерно’
◊ Бурдугу астаа — түүтэх бурдугу үлтү сынньан туорааҕын арааран ыл. ☉ Молотить (напр., снопы вручную)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Доромоон, отуччалаах киһи, уҥа диэки олорон, хаппыт сүөһү тириитигэр хас да түүтэх бурдугу киллэрэн, биир улахан саар ыаҕаска бурдук астыы олорор. Күндэ
[Түүтэхтэри] Итини молооччугунан (ураҕаска баайыллыбыт эпчиргэнэн) үлтү кырбыыллар. Бу аата бурдук астыыллар. Багдарыын Сүлбэ. Бурдугу ыс — анаан бэлэмнэниллибит сиргэ туораах бурдугу тарҕата ыһан эбэтэр анал массыынанан олорт. ☉ Сеять (зерно, хлеб)
[Мэхээлэ:] Холобур хайдах бурдугу ыһары, оту оттууру, сүөһүнү иитэри көрдөрбүт киһи, син ону үтүктэн иһиэ этилэр. А. Софронов
Ким сүөһүнү иитиэй, ким даҕаны бурдугу ыһаат, бааһына диэки күһүҥҥэ диэри эргиллэн көрбөт, от хомууругар барар. П. Егоров. Бурдук ас — бурдуктан оҥоһуллубут астар. ☉ Мучные изделия
Оччотооҕу кэмҥэ Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
• Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, — дии санаатым. А. Софронов
Майаҕа кулинарнай маҕаһыын эмиэ үчүгэйдик үлэлиир. Манна саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бурдук аһылыктаах — бурдугу сиир, бурдугунан аһылыктанар. ☉ Питающийся хлебом; зерноядный
Арыыбурдук аһылыктаах, Араҕас дьоруо аттардаах, Амма, Таатта оҕолоро, Артыаллаахпын билэннэр, Ахтан ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II. Бурдук атаҕа — бурдугу бастакы көтүтэн ыраастааһын тобоҕо. ☉ Остатки, охвостья зерновых после первой очистки
Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буол-ла. Дьон сугулааҥҥа муһунна. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
Элбэх аһылыгы бааһынаттан мунньуохха сөп. Ол курдук бурдук атаҕын, мэкиинэни, соломону кыратык да энчирэппэккэ хомуйуллуохтаах. «Кыым»
Үүнүүлээх от, бурдук атаҕа хадьымалга сытан ардаҕа суох күннэргэ ситэ куурбат, түүн аайы силбигирэр буолла. САБСБ. Бурдук бааһыната — бурдук ыһарга анаан хорутуллубут сир. ☉ Вспаханное поле для зерновых
Бурдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, оннооҕор сыһыы ортотугар, От ньуурун талыытыгар, сыыс от кыбыллан тахсааччы Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев. Бурдук буолага — бурдук ыһар сир. ☉ Пашня
Сырдык, ыраас сарсыарданы эҕэрдэлээбиттии, бурдук буолагын үрдүнэн күөрэгэй чыычаах көмүс чуораан куолаһа дьырылыырчарылыыр. Н. Якутскай. Бурдук быһааччы — бурдугу сиэрпэнэн быһар киһи. ☉ Жнец
Кинилэри кытта Кэлбиттэр онно Улуу мунньахха Тыа, куорат дьоно: Тимир ууһа, Таҥас баайааччы, Ыал хамначчыта, Бурдук быһааччы. С. Данилов. Бурдук быһар массыына — бурдугу быһан түүтэх-түүтэх түһэрэр массыына. ☉ Жнейка
[Чокуурап:] Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов. Бурдук (миэлиҥсэ) быыла — миэлиҥсэҕэ тартарыллыбыт бурдуктан көтөн онно-манна (истиэнэҕэ эҥин) түспүт өттө. ☉ Мучная пыль, осевшая на стены и другие предметы
Биэрэ эмээхсин куулу ылан көрбүтэ: түгэҕэр икки кии-лэ холобурдаах мээккэ бурдук сылдьар эбит. — «Ээ, миэлиҥсэ быылын сотон аҕаллым, бурдуккар холбуу кутан кэбис», — диэтэ оҕонньор. Д. Таас
Быйыл кыһын сааһа сүүрбэтин туолан, Арыпхаджаев барабыыгын бурдугун быылыттан ороон, [Абдуркулланы] саллаакка ылбыттара. Эрилик Эристиин. Бурдук кылаата — түүтэхтэммит бурдук кэбиһиллибитэ. ☉ Скирд, скирда (снопов)
[Егор Егорович] Илин диэки сонуок кэтэҕэр, бурдук кылаатыгар, аттаргын, мин кэргэммин сибилигин илт. С. Ефремов. Бурдук маҥхааһайа — ыраастаммыт, куурдуллубут туораах бурдугу харайар ыскылаат. ☉ Зернохранилище
Бурдук ото — соломо диэн курдук. Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур, бурдук отунан, күөл хомуһунан «кырыымпа» оҥостон, ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Үүнэн турар бурдук отуттан ырыыгдаҕар сарыннаах, самнаҕар кааскалаах, бэрийбит күтүр, — субу бэттэх сүүрэн дарайан иһэрэ. Суорун Омоллоон
Эргэ тапчаан ороҥҥо, Ботуой курдук симиллибит Бурдук ото матарааска, Уута кэлэн биэриминэ Утуйбакка сытта Ымыы. Күннүк Уурастыырап. Бурдук силим — мээккэ бурдугу ууга суурайан оҥорбут силим. ☉ Мучной клейстер
Бурдук сирэ — бааһына диэн курдук. Тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар өтөх томторугар, бурдук сиригэр, мин ыалым Арамааскы уолун Уйбаанчыгы оҕус сиэттэрэн сир хорута сылдьарын көрөммүн, онно бардым. Амма Аччыгыйа
[Варя:] Бардыбыт, бардыбыт тыаҕа, — Бурдук сирин кэҥэтиэхпит, Өлгөм үүнүүнү ылыахпыт. С. Ефремов
«Доҕордоһуу» холкуос ыаллара, Дойду нэлэмэн кытылыгар Бурдук сирэ солоннулар, Булуук, барана булуннулар. С. Васильев. Бурдук соҕотуопката истор. — судаарыстыба сэбиэскэй кэмҥэ былаан быһыытынан холкуостартан, сопхуостартан хомуйар туораах бурдуга. ☉ Хлебозаготовки
Тихон Павловы нэһилиэгэр бурдук соҕотуопкатын тэрийэ, кулаактарга садаанньа биэрэ, ону толотторо сырыттаҕына, ыкса күһүн кулаактар саанан ытан өлөрбүттэр. А. Бэрияк
Өрөспүүбүлүкэ киин оройуоннарын бары холкуостарыгар, сопхуостарыгар даҕаны бурдугу соҕотуопкалааһын саҕаланар кыахтаныах этэ. П. Егоров
Бурдук сонуога — бааһына диэн курдук. Үрэх арҕаа саҕата, ытыс саҕа лоскуй бурдук сонуогуттан ыла, ыраас халдьаайы буолан барар. А. Бэрияк. Бурдукта быс эргэр. — үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн быһан түүтэхтээ. ☉ Жать хлеб (вручную)
Тойоммут аахха эрдэхпитинэ, бурдук быһа сылдьан Мэхээскэни кытта аргыстаһан кэлбиппин көрөҥҥүн кыыһырбытыҥ. Амма Аччыгыйа
Сатала суох астаах, Саһархай куоластаах, үүнүүлээх бурдугу быһыахпыт, Үгүс көп түүтэҕи таһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ ол курдук, Хайа баайын хаһан, ыстаал кутан, бурдук быһан, Үүнэр-сайдар олох кэскилин оҥостобут. А. Абаҕыыныскай
Бурдук тардар таас көр суоруна. Көтөр буордаах саха балаҕана, Көмүлүөк куйаас сыралҕана, Бурдук тардар таас сыналҕана, Ыһыырынньык Үгээрдээх чаана... Эллэй. Бурдукта тарт — суорунаҕа туораах бурдугу мэлий. ☉ Молотить зерно (на жерновах)
[Хобороос:] Даайыс, ынах киириитэ чугаһаата, онуоха диэри бурдукпутун тардыах.А. Софронов. Мин саах күрдьэбин, торбуйах уулатабын, бурдук тардабын, мас кыстыыбын, кэргэттэр олорор дьиэлэриттэн тахсаммын тойонум аахха үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
Хара өлүөр диэри, кыайбатар даҕаны, бурдук тардар, муус көтөҕөр, от мунньар, бурдук ыһар, бугул угар киһи буолла. Суорун Омоллоон. Бурдук үлэтэ — бурдугу ыһыы уонна хомуйуу үлэтэ. ☉ Работы по посеву и уборке хлебов. Бурдук үлэтэ буолла дии. Быйыл бурдук үлэтин күннэригэр өр утуйбаттар
□ [Түмэппий:] Оппут — бурдукпут үлэтэ бүттэҕинэ, сирбит баарданыыта бүттэҕинэ, уопсай хотоммутун тутуохпут баар ээ, доҕоттор. Күндэ. Бурдук хадьымала — быһыллыбыт бурдук сиригэр хаалбыт бурдук отун төрдүгэстэрэ. ☉ Жниво, жнивье, стерня. Бурдук хомуура — үүнэн буспут бурдугу сиэрпэнэн, массыынанан, комбайнынан быһыы, быстарыы. ☉ Жатва (уборка урожая).

I
туохт.
1. Кулгааххынан тыаһы, саҥаны бил. ☉ Направлять слух на какие-л. звуки, слушать, услышать
Сүрдээх сайаҕас баҕайытык быыстала суох күлэн лычыгыратарын сэргэҕэлии иһиттэ. А. Софронов
Онтон өйдөөн истибитим, сүүрүк тыаһыттан атын этэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
2. Сураҕынан, кэпсээнинэн тугу эмэ бил, өйдөө. ☉ Получать какие-л. сведения, узнавать что-л. Дьэ, ынах идэһэ сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар. А. Софронов
Кимтэн иһиттим, ким эттэ доҕорум өлөн хаалбытын? Күннүк Уурастыырап
Бу кэмҥэ Деомид Бакланов убайын Петр Изотович дьиэтин хоруобуйатын иһигэр олорон биһиги тугу кэпсэтэрбитин барытын истибит. Н. Якутскай. Д.Н. Анучин Илин Сибииргэ генерал-губернаторынан анаммытын истээт Иркутскай олохтоохторо наһаа үөрбүттэрэ. П.Филиппов
3. Ким эрэ соруйарын, сүбэлиирин ылын, толор. ☉ Следовать чьим-л. советам, подчиняться чьим-л. приказам, слушаться кого-л., повиноваться кому-л.
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Микиитэ тахсан буойдаҕына ол оҕолор истибэттэр. Амма Аччыгыйа
Хайа, дьыала хайдаҕый? - дии көрүстэ Айаан. - Куһаҕан! - диэн биир тылынан хардарда Сеня оронун оҥосто туран. - Мааҕын биофакка барымынабын. Ити дьону таах истэн. Н. Лугинов
Мэхээлэ оҕонньорго бу дьахтары урааҥхайга атаҕастатыма диэн этиэм. Ону истиминэ, Мэхээлэ оҕонньор атаҕастата олордоҕуна, хайа, баһа хаһый? Эрилик Эристиин
4. көсп. Туох эмэ (хол., атын тыл, муусука) ис хоһоонун өйдөө. ☉ Понимать (напр., какой-л. язык, музыку ит.п.)
Кини нууччалар кэпсэтиилэриттэн, аҕыйах тылы да буоллар, син истэр этэ. Н. Якутскай
Кырдьыга даҕаны, муусуканы сатаан истэр дьоҕура суох киһи, буолаары буолан, саха «Дьээбуо» ырыатын курдук ханнык да музыкальнай кээмэйэ суох ырыаны хайаан сатаан истиэй?! «Кыым»
5. көсп., кэпс. Эмкэ бэрин, эмп дьайыытын ылын (ыарыы туһунан). ☉ Поддаваться лечению, действию лекарства (о болезни). Ыарыым истибэт
6. калька. Үчүгэй, барыта туолуо, толоруллуо, оҥоһуллуо (1 с. эрэ тут-лар: истэбин). ☉ Слушаюсь (в знач. «будет исполнено»; употр. только в 1 л.: истэбин). - Эмиэ саллааттыы чиккэс гынан чиэс биэрэр: «Истэбин-с... Киириэхпит!» Н. Якутскай
[Михаил:] Истэбин, табаарыс комбат. С. Ефремов
♦ Иккитинэн истибэт көр икки I
Өйдөтөн, ааттаһан көрдүм да, иккитинэн истибэт. Дьэ киһи да өһөс, ньоҕой буолар эбит... Н. Босиков. Истибитин иһигэр туппат - билбитинкөрбүтүн барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи туппат. ☉ Болтливый, не умеющий хранить тайну, секрет
«Уйбаан истибитин иһигэр туппат. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ Андыҥ Дайыыла. М. Доҕордуурап. Истибэтэх кулгаах буолар - истэ-истэ истибэтэх буолан кубулунар. ☉ Делает вид, что ничего не слышит
«Айымньы» холкуос курааны утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олороҥҥут истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап
Хаһан да оҕо, ыччат айдаанын туһунан тугу эмэ этиэ диэн саараамаҥ. Истибэтэх кулгаах буолан хаалааччы. А. Сыромятникова. Истиэн да баҕарбат - букатын ылыммат (киһи тугу эмэ этэрин, сүбэлиирин). ☉ соотв. и слышать не хочет о ком-чем-л.
Микиитэ бэйэтэ кырдьыгынан баран көрөөрү гыннаҕына, истиэхтэрин да баҕарбаттар, сорохтор өссө кыыһыран кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Миша хаста эмэтэ батыһа сылдьан буруйун билинэн, бырастыы гынарыгар көрдөһө сатаабытын истиэн да баҕарбат. Н. Лугинов
[Михаил:] Мин Ньууккаҕа этэ сатаабыппын ылымматаҕа, истиэн да баҕарбатаҕа. С. Ефремов. Истэ да барбат - улахаҥҥа уурбат, төрүт кыһаммат, болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не принимает всерьез, совсем не интересуется, не берет во внимание
Били эрэйдээх: «Харахпын эмтэтэ сытабын», - диэн хаһыытын истэ да барбаттар. Суорун Омоллоон
Истэ да барбата Түлүрбэх: - Эҥиммит-иктэбит да элбэх! Ол эмиэ туох саҕай-күнүһэй?! Миэхэҕэ түүнүн да үчүгэй! П. Тобуруокап
Истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр көр эт I. Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур
Истэр былаһыгар көр истэр <былаһын> тухары. Истэр былаһыгар кыһын, сайын эҥин араас Саабыска, Балбааскы диэн ойууннар ыалдьар ыалга кыыраллара иһиллэр... П. Филиппов. Истэр <былаһын> тухары - сурах төһө тарҕанарынан, иһиллэринэн; киһи билэринэн. ☉ Насколько это известно
Истэр тухары кинилэр кими эмэ кытта этиспиттэрэ да, охсуспуттара да биллибэт. И. Федосеев
Урукку өттүгэр, хас да киһи үйэтиттэн бэттэх истэр былаһын тухары сахалар быһыты мас долборукка хаайан оҥороллоро. В. Яковлев
Истэр былаһын тухары үрүҥ эһэ туундараҕа тахсыбыта суоҕа. И. Федосеев. Истээр да көрөөр (көрөөр да истээр) - хайаан да буолуо, булгу мин этэрим курдук буолуо. ☉ Должно обязательно случиться, совершиться (соотв. как пить дать; букв. вот услышишь и увидишь). Истээр да көрөөр, оҥорбутум баар буолуо. Көрөөр да истээр, манна хайаан да кэлиэҕэ. Иһиттим дуу, истибэтим дуу (иһиттим-истибэтим, иһиттиэм-истибэтиэм) диэбиттии - өрүһүспүттүү, улахан баҕанан, саатар эрэ; тута сөрөөн. ☉ Тут же, тотчас, сразу же (как только сказал), с удовольствием (делать что-л.)
Чүөчээски, ытыһын охсуна түһэн баран, туох да бокуойа суох, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, Түргэнин [ыт аата] ыҥыран, бу тыас диэки көтө турбута. Суорун Омоллоон
«Бар, туруоҥ дуо?! Чыраахта удаҕаны ыҥыран аҕал!» - Чооруос эмээхсин Саабаны көбүөлээтэ. Иһиттим-истибэтим диэбиттии, Мэйбэриис Сааба Киэҥ алаастан үс биэрэстэ олохтоох Чыраахта удаҕаны ыҥыра барда. Д. Очинскай
Кыыс иһиттимистибэтим диэбиттии, балыыһа диэки элэс гынан хаалла. Н. Павлов. <Киһи> иһиттэр истиэх курдук - наһаа умсугутуулаах, истэргэ кэрэ. ☉ Увлекательный, завлекательный, захватывающий
Онтон антах Иһиттэр истиэх курдук Эгэлгэлэр эргийэллэр, Көрдөр көрүөх курдук Күндүлэр көстөллөр. А. Софронов
Төһө да тииһэ түстэр, бэрт, киһи иһиттэр истиэх курдук куоластар ырыатыгар киирэн таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Киһи истэрин тухары көр истэр <былаһын> тухары. Бу эбэҕэ киһи истэрин тухары биир эмэ тойон өлбүтэ суох. Эрилик Эристиин
Кулгааҕа <эрэ> истэн хаалла көр кулгаах. «Оҕобор өйүө», - диэбитин Натаа кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Кини эриттэн кистиэх санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
Итини истээт, эрэдээктэр өссө соһуйбут: «Эмиэ устан ылаттаатыҥ дуо?» - диэбитин кулгааҕа истэн хаалбыт. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бай!» - диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «ХС»
Кулгааҕын <эрэ> уһугунан истэр көр кулгаах. «Сэрии» диэн кэбиһэр эбэтэр кулгаах уһугунан эрэ истэр сатаммат. ПДА СС
Тириитин таһынан истэр көр тирии. Аҕыйах сыллааҕыта диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
Тыас <эрэ> курдук истэр көр тыас. Туох дьүһүнүн хаһан көрөммүн тугу билиэмий? Тугу сыаналыамый? Боруоста тыас эрэ курдук истэрим. П. Ойуунускай
◊ Истиэххин баҕардаххына (тиэтэйдэххинэ) - өссө эттэххэ, өссө билиэххин баҕардаххына. ☉ Если хочешь знать; вдобавок, кроме того
Истиэххин тиэтэйдэххинэ, этиим эрэ, Илэ киһи, истэн тур! Уһун таастаах улууһугар умсугутан, Улахан муҥҥа угаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аркаша:] Истиэххин баҕардаххына, мин эмиэ кыһалҕаттан бэтэринээр буолтум. С. Ефремов
[Петя:] Истиэххин баҕардаххына, Маня биһикки оҕо эрдэхпитинэ бииргэ үөскээбит дьон буолабыт. С. Ефремов
Өссө Аргыстайыҥ, дьиҥнээх кинээс буола охсоору, истиэххин тиэтэйдэххинэ, кулубаттан көҥүллэтэн куоракка күбүрүнээтэргэ киирэ сылдьыбыт. И. Никифоров
Истиэххин баҕардаххына, харамай эйигин билиэн да баҕарбат. «ХС»
Итиччэни истэҥҥин (истэн), баччаҕа тиийдиҥ (кэллиҥ) ини көр итиччэ. Туоххунан истэҕин? көр туох. [Кулуба (кыыһырбыт):] Түксү лабаҥхалаама. Хайдах эн миигин кыыл курдук булаҕын? Билигин сатаммат, суох диэтим буолбат дуо эйиэхэ, мин сахалыы. Ону туоххунан истэҕин? Н. Неустроев
II
иһий диэнтэн дьаһ
туһ. Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга Иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Амырыын тымныы Арҕахха иһиппит Ардай анаҕастаах Адьырҕа кыыллар [абыраннылар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
III
аат.
1. Аһы-үөлү уурарга, убаҕаһы кутарга туттуллар мал уопсай аата. ☉ Посуда (общее название хозяйственной утвари для еды, питья, хранения припасов)
Киэҥ иһит салааһыннаах (өс хоһ.). Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары, туттар иһиттэри, аһыыр астары хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
[Өксүүнньэ:] Сарсыарда баран, ол иһиттэргитин аҕалтаабакка олоро баҕалаарыҥ эрэ. Бэрт иһиттэрим этэ ээ. Кэлэр-барар илдьэ баран хаалыа. Күндэ
Өлөөнө остуолга турар иһити хомуйар, остуолун сотор уонна куукунаҕа тахсар. С. Ефремов
△ Уопсайынан тугу эмэни угарга, уурарга сөптөөх мал барыта (хол., дьааһык, мөһөөччүк, куул, буочука уо. д. а.). ☉ Общее название предметов, предназначенных для хранения и транспортировки чего-л., тара (напр., ящик, мешок, бочка и т. п.)
Бурдук ылыа эбиппин да, иһитэ суох кэлбиппин.  Настя обургу соҕус иһиккэ буору симмитэ уонна онно биир хортуоппуйу олордубута. Н. Якутскай
Киһитэ, ыскылаатыттан иһит уларсан, олус улгумнук биэрдэ. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кээмэй быһыытынан: биир бытыылка. ☉ Бутылка (как мера спиртного)
Эмээхсин биир иһит арыгыны тутан киирэн, хаҥас диэки баран хаалар. Н. Неустроев
Сөдүөччүйэ иһит арыгыны киллэрэн Охонооско биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Кэһиилээх кээлтим үчүгэй эбит дии саныы-саныы, сиэбиттэн биир иһит арыгыны ылан остуолга уурда. Бэс Дьарааһын
♦ Биир иһиттэн аһаан - бииргэ улаатан, ыкса доҕордоһон, нэмнэрин билсэн. ☉ С детства хорошо зная друг друга (букв. из одной посуды ели). Биир иһиттэн аһаан улааппыт дьоммут бу Уйбаан биһикки. Иһитэ туолбат кэпс. - баҕата хаммат, астыммат, сөп буолбат. ☉ Нет предела жадности, алчности кого-л.
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. хараҕа туолбат. Иһитэ туолбут - аны байбат; муҥутаан байбыт, аны кэхтиигэ барар (былыргы саха өйдөбүлүнэн: киһи байара кэмнээх, ол кэми иһитэ дииллэр, ол иһитэ туолан, таһынан бараары гыннаҕына, сүөһүтэ өлөн-сүтэн барар диэн буолар). ☉ Дальше некуда (богатеть), достигнув предела, перестать богатеть (букв. посуда (чаша) его переполнена - по представлениям древних якутов, каждому человеку свыше дается своя чаша богатства, если она наполнится до предела, то богатство идет на убыль)
Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан бысхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап. Иһиттээх ымдаан курдук иҥнэри кэс фольк. - харыстаабакка алдьат, самнар. ☉ Грубо разрушить, расстроить жизнь (букв. превратить жизнь (судьбу) в развалины)
«Икки атахтаах бииһин ууһун Иһиттээх ымдаан курдук Иҥнэри кэһэрим буоллар, Ийэ сири мин эрэ Иилиэ-саҕалыа этим», - диир аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туос иһиттээххэ топпот - туохха да топпот, моҕус. ☉ Обжора, ненасытная утроба (букв. из берестяной посуды не насыщается)
Туос иһиттээххэ топпот, Тугу даҕаны ордорбот Иҥсэ-обот кэбистэрбит Иэдээннээх моҕус эбит. П. Дмитриев
◊ Аһыыр иһит - иһит көрүҥүн арааһа: киһи аһыырга туттар иһитэ (хол., чааскы, тэриэлкэ уо. д. а.). ☉ Посуда для еды (чашки, тарелки и т. п.)
Ол иһин табах тардыбаттар, бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Татыйаас саҥаһын аахха, Сөдүөччүйэлээххэ, көһөн иһэр. Суорҕаннаах тэллэҕин уонна аһыыр иһитин туомун ыарырҕатан, бэркэ илистибит. М. Доҕордуурап
Балхах иһит көр балхах. Матаар иһити бааралаата, Балхах иһити бачыгыратта. С. Зверев. Балык иһитэ - балыгы уурар иһит. ☉ Посуда для рыбы
Аҕата балык иһитэ кураанах турарын көрөн: «Хайа, Мичил, балыгыҥ?» - диэн ыйыппыта. И. Федосеев. Дьиэ иһитэ эргэр. - кыыс эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр иһит. ☉ Посуда, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. энньэ иһит. Иистэнэр иһит - иистэнэр малы-салы, тээбирини уурар, хаалыыр иһит (хол., иннэни, сабы, сүүтүгү, таҥас кырадаһынын уо. д. а.). ☉ Шкатулка для хранения швейных принадлежностей
Көкөт эмээхсинэ, иистэнэр иһитин туппутунан, олоҥхоһут аттыгар кэллэ. Эрилик Эристиин
Тэҥн. маллаах иһит. Көҕүөр иһит көр көҕүөр. Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутталаата, Мэнэрик муос ытыгын бэлэмнээтэ, Туос хардьа тосхолунна, Сарбынньахтаах саар ыаҕас сатыылаата. С. Зверев
Моойторуктуу хоруоҥкалаах, Мойбордуу түүлээх Көҕүөр дэлбэр иһити Бэлэмнии ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
Купсуун иһит көр купсуун. Сиэркилэ икки өттүгэр купсуун иһиттэргэ сибэккилэри олордуталаата. М. Доҕордуурап. Курустаал иһит - курустаалтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Хрустальная посуда
Үөһэттэн курустаал иһити Үлтү быраҕар кэриэтэ, Күрбэ таастарга охсуллан Сырдык бырдаата ыһыллар. Баал Хабырыыс
Кутуллубут ас Курдат көстөр Курустаал иһиттэрин Кутан [фабрикаҕа оҥорон] таһаараллар эбит. Н. Степанов. Кымыс иһитэ - кымыһы көөнньөрөргө, харайарга туттуллар иһиттэр уопсай ааттара (матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон уо. д. а.). ☉ Общее название посуды для приготовления, хранения, питья кумыса (напр., матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон и т. д.)
Уҥа таҥара анныгар үс атахтаах төгүрүк остуол турар. Онно-манна дүлүҥ, талах олох мастар бааллар, дьиэ сэбэ үксэ кымыс иһитэ, буор күөс. Эрилик Эристиин
Күөх окко олороннор кымыс иһэллэр. Өрүүскэ кымыс кутуталаан биэрэр, аттыгар кымыс иһитэ турар. Күндэ. Кэнсиэрбэ иһитэ кэпс. - кэнсиэрбэ бааҥката. ☉ Консервная банка
Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин. Кэриэн иһит - кымыһы элбэх киһиэхэ кэритэ сылдьан иһэргэ аналлаах иһиттэр (кэриэн айах, кэриэн ымыйа) уопсай ааттара. ☉ Общее название емкостей, предназначенных для кругового питья кумыса
Кэриэн иһит курдук Кэккэлээн турар Кэнчээри ыччаппар Алгыс тылбын аныыр Аламай күнүм арылынна. С. Зверев
Кэл, олор, эн таптаан сиир күөрчэххин Кэриэн иһиккэ толору куттум. И. Егоров. Мал иһитэ - киһи туттар кыра сэбинсэбиргэлин, малын хаалыыр иһит. ☉ Ящичек для хранения мелких бытовых принадлежностей. Малыҥ иһитин атын сиргэ уур. Маллаах иһит түөлбэ. - иннэни, сүүтүгү, иистэнэр малы уурар, хаалыыр иһит, иистэнэр иһит. ☉ Шкатулка, коробка для хранения принадлежностей для шитья
Даайа, маллаах иһитин хомуйан баран, ампаарга таҕыста. «Саха с.». Ол кэмҥэ өйдүүбүн: Ийэм маллаах иһитигэр Хааллаарта иннэлээх сүүтүгүн. П. Тулааһынап. Тэҥн. иистэнэр иһит. Малла иһит эргэр. - иистэнэр малы хаалыыр туос эбэтэр мас холбуйа. ☉ Берестяная коробка для хранения швейных принадлежностей. Матаар иһит көр матаарчах. Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах, Чаҕылҕан курдук дьарҕаалаах Маанылаах матаар иһити Бааралыы ууран кэбиспиттэр. С. Зверев. Саахар иһитэ көр саахарыҥса. Үчүгэй баҕайы саахар иһитэ атыыламмыт. Сарт иһит эргэр. - тымтыктарынан кириэстии хатыйа угуллан оҥоһуллубут корзинаҕа маарынныыр биир тутаахтаах иһит (балыгы уган баран эпчиргэ маһынан санныга сүгэллэр). ☉ Емкость для рыбы, напоминающая корзину, плетенную крестнакрест из лучинок (обычно с одной дужкой). Симиир иһит эргэр. - кымыһы оҥорорго уонна тутарга аналлаах, тириинэн оҥоһуллубут, үөһэ өттүнэн суптугур хончоҕор иһит. ☉ Суживающийся кверху высокий кожаный сосуд для приготовления и хранения кумыса
Биир муннукка - симиир иһит, саа, батыйа, ол-бу бултуур сэп; намыһах биир орон, холумтан үрдүгэр Солуччах Сөдүөччүйэ ороҥҥо сытар. А. Софронов
Ыһыах түһүлгэтэ... Аллара кымыстаах симиир иһиттэр, чороон айахтар тураллар. Суорун Омоллоон
Көйүү-саамал кымыспыт Көмүстээх көҕүөр айахха Күрүлүү көөймүтүн иннигэр, Симэхтээх симиир иһиккэ Сирилии кутуллубутун иннигэр - Күөччэхтээн төгүрүйэн, Көлөһөлөөн эргийэн, Көттөр көтөн биэриэҕиҥ! С. Васильев. Сири иһит эргэр. - оҕус тириититтэн анаанминээн таҥастанан оҥоһуллубут кымыһы хаһаанарга аналлаах буочука курдук улахан иһит (сорох сири иһит отут биэдэрэҕэ тиийэ истээх буолар). ☉ Сшитый из особо выделанной бычьей кожи большой сосуд (наподобие бочки) для хранения кумыса (вмещающий около тридцати ведер)
Ол уһаайахха Симэхтээх сири иһиттэри Сиэллээх ситии быанан Сиэттиһиннэри, ситимнии ыйаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уустук-мындыр оҥоһуулаах, сиэдэрэй ойуулаах-оһуордаах сири иһиттэр, саар ыаҕастар, чороон, кэриэн айахтар мунньуллубуттара үчүгэйин! Күннүк Уурастыырап
Кымыстарын ордугун, дьиэлэрин иһигэр ииннээхтэригэр улахан сири иһиттэри батарынан кэккэлэтэ ууран, онно кутан хаһаанар идэлээхтэр. Эрилик Эристиин. Ыһыах буолар күнүгэр эрдэттэн оҥостуу буолар. Арыынан оҕунуохтаммыт сири иһиттэри түһүлгэ иһигэр таһаараннар, кэккэлэччи туруортууллар. Саха сэһ
1977. Суунар иһит - киһи сирэйин (төбөтүн), илиитин суунар иһитэ. ☉ Сосуд для умывания, умывальник. Суунар иһит хаҥас диэки баар. Сүрэхтэнэр иһит эргэр. - таҥара дьиэтигэр кими эмэ христианскай миэрэҕэ киллэрэргэ туттар иһиттэрэ. ☉ Купель
Сылгы иһитэ көр кымыс иһитэ. Сэрбиис иһит көр сэрбиис. Сэрбиис иһиттэри, Сундуукка угуллубут Суулаах харчылары Суумайдаспыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таас иһит - фарфортан, өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут иһит уопсай аата. ☉ Общее название фарфоровой и стеклянной посуды
Ол бууска эстибит дуораана манна хайаан да биллиэх тустаах үһү. Сир дьигиһис гыммыта уллуҥахха биллиэҕэ, таас иһит лыҥкыр гыныаҕа, тыа төбөтө куугунуу түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Арай таас иһиттэр эрэ чап-чараастык «Ийэ» диэн үтүктэн чаҥкынаспыттара. Н. Заболоцкай. Талах иһит эргэр. - оту таһарга аналлаах талаҕынан улахан (харыс курдук) арыттаах гына угуллан оҥоһуллубут ньолбоҕор иилээх иһит. ☉ Приспособление в виде корзины, плетенное с широкими промежутками из тальника, употреблявшееся для доставки сена в коровник
Миигиттэн соһуллар талах иһиттэ ылан бар. Оччоҕо биэстэ кырынаргын биирдэ аҕалыаҥ [оту]. М. Доҕордуурап
Талах иһитинэн оту аҕаларынааҕар, сүөһү сааҕын ыраах түннүк анныгар күрдьэҕинэн таһара …… ордук сыралаах буолла. М. Доҕордуурап. Тимир иһит - тимиртэн, ылтаһынтан оҥоһуллубут иһиттэр (хол., тимир буочука, бааҥка, миискэ уо. д. а.). ☉ Общее название железной, жестяной посуды, емкостей (бочки, банки, миски и т. п.)
Тиэрмэс диэн киһи сүгэн кэбиһэр, улахан тимир иһитигэр тобус-толору итии миини сүгэн баран инники кирбиигэ кэлэн истэҕинэ, эмискэччи ньиэмэс снайпера ытыалаабыта. Т. Сметанин. Туой (буор) иһит - туойтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Глиняный сосуд
Дүөдэ сыырын буора ыраас, туох да булкааһа суох туой буор: билигин да ылан, эллээн туой иһит оҥор. Далан
Нуучча иһитэ-хомуоһа дэлэйиэн иннинэ өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Багдарыын Сүлбэ. Туос иһит - туостан тигиллэн оҥоһуллубут иһит. ☉ Берестяная посуда. Онуоха Эллэй тэйиччи соҕус баран саҥа балаҕан туттан туспа ыал буолар
Хатыҥ туоһунан туос иһити ойоҕун үөрэтэн тиктэрэр. Н. Неустроев
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, тимир тэриэлкэлэр дьүүлэ-дьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэй, сабарай, чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап. Туус иһитэ - туус уурарга аналлаах кыра иһит (аһыырга остуолга аҕалан ууруллар). ☉ Солонка
Чороон иһит көр чороон. Оторой чопчу оһуордаах, Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһити Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Үйүктүнүн бүрүммүт, Үгүйүк чороон иһитин Ньолхооруччу оҕунуохтаан, Тооромостуур арыылаан, Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев. Чэрэниилэ (хоруопчука) иһитэ - чэрэниилэ кутуллар кыра иһитэ (бөрүөлээх уруучуканан сурунарга аналлаах). ☉ Чернильница
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Миэхэ дьиэбэр манна баар: Пушкиным кинигэтэ, Чэйдиир чааскы, сылабаар, Чэрэниилэм иһитэ. П. Тулааһынап. Энньэ иһит эргэр. - кыыстара эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр аһыыр иһит, кыра туттар маллары-саллары уктар иһит. ☉ Домашняя утварь, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. дьиэ иһитэ
тюрк. эдиш, эдич, едис