побуд. от эрбэс=.

эрбэс II диэнтэн дьаһ. туһ. Аҕата уолугар оттор мас эрбэһиннэрдэ

көр сэксэ
Сул мас суорҕаннаах, Сүдүрүүннээх хатыҥ сөксөлөөх, Эргэнэ хара тыа иччитэ, Эригир харах, Эрбэс Боотур! П. Ойуунускай

ситим сыһыан холб.
1. Бэриллэр санааны туох да эбиитэдоҕуһуола суох итинник диэн бигэргэтэн, туоһулаан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждение, обоснование высказываемой мысли (и без того, и так уж)
Онто суох, ити дьахтар тыынын илиигэр ыларыҥ чугаһаан эрэр, быһыыта. Суорун Омоллоон
Ыл, хата, олорума — уолаттар балааккаларыгар маста кыстаа! Онто суох, эрбэспит үтүөбүтүгэр мастарын бары хоро таһан эрэбит. В. Яковлев
2. Кэпсэтээччи санаатын, тылларын кытта эмискэ сөбүлэһиини, ону итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшее согласие и убеждение в правильности мыслей и слов собеседника (да, действительно; да, конечно; в самом деле)
— Ээ, онто суох, оннук. Онон тугу гыналлар үһү. П. Ойуунускай
— Доҕоор, онто суох, саатар уолбутун үөрэххэ ыытыахха. И. Гоголев
— Онто суох, бурдук үүммэтэҕэ өр буолла. П. Егоров
3. Кэпсэтээччи тылыгар хап-сабар сөбүлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное одобрение слов, поступков собеседника (то-то, вот хорошо)
Онто суох, хата ити оҕом улааттаҕына өйдөөх дьахтар буолара буолуо ээ. Эрчимэн

1. аат. Киһи онуманы гынар, туттар уонна сыҕарыйар үөһээ уонна аллараа лабаалара. ☉ Общее название верхних и нижних конечностей человека, руки-ноги
   Мин, соһуйбут киһи быһыытынан тура эккирээн илиибин-атахпын туттан көрдүм да, хата, тугум да ыалдьыбатах. Н. Неустроев
   Ол олорон илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
   Баттатан илиитин-атаҕын хамсата сатыы-сатыы хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыҥыныйбахтаан ылла. Күндэ
   Идэтинэн, тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна уонна тимирбэтэ, хата, төттөрүтүн, иннин диэки харбаан барда. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Сорук-боллур, көмө буолар (ким эмэ). ☉ Выполняющий мелкие работы, на побегушках (человек)
   Ааныс эмээхсин кинини куруук илии-атах оҕо оҥосторо. И. Никифоров
   Эн хаалларбыт эккин олус күүстээх бухатыыр уорбута... Биһиги кини илии-атах дьоно буолабыт. Эвен фольк. Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илии-атах киһилэрэ. «ХС»
   Банапааттаах көмөлөһөн, типографияҕа ыйга биэстии солкуобай хамнастаах илии-атах үлэһитинэн ылыллыбыта. «ХС»
   △ Быстах-остох (үлэ). ☉ Временная и мелкая (работа). Нөҥүө күнүгэр кини ийэтин уонна бырааттарын кинилэр аймахтан арыый сэниэлэригэр, ханна эрэ илииатах үлэҕэ сылдьар үтүө абаҕаларыгар Чиполлаҕа туттарда. Д. Родари (тылб.)
   ♦ Илии-атах буол - көмөлөс, көмө буол (кыра, быстах-остох үлэни толорон). ☉ Помочь, пособить кому-л.
   Дьиэ таһыгар илии-атах буолан, сүөһү аһатан, уу баһан, мас эрбэһэн, бурдук сынньан, убайа аах Лэгиэнтэйдээҕи абыраабыт. Бэс Дьарааһын
   Эһэм аттыгар олорон кини хайдах уһанарын кэрэхсээн, таптаан одуулаһарым, илииатах буоларым. «ХС»
   Сэлэпиискэ да тардабын, сыап да оҥоробун, сыантаранан сыап да үүттүүбүн, муннук да таһаарсыытыгар илии-атах буолабын. «ХС». Илии-атах гын (оҥоһун) - көмөлөһүннэр, быстах-остох үлэни толортор. ☉ Брать кого-л. в помощники, сделать своим помощником (выполняющим обычно мелкие работы)
   [Дьаакып кинээс:] Аны сайын кыыстаах уолгун аҕал. Сайын илии-атах гыныллыа. А. Софронов
   Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэр-санаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
   Дьиэҕэ кинини ким барыта соруйар, илии-атах оҥостор: табах тардалларыгар уот аҕалааччы, ити быһаҕы, ол кыптыыйы ылан биэрээччи эмиэ кини. «ХС». Илии-атах иччитэ кэпс. - бэйэтигэр сөбө (дьүөрэтэ) суох уһун илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Человек с несообразно большими конечностями. Илии-атах салас - туохтан эмэ кыра да буоллар туһанан, тииһинэн хаал. ☉ Иметь хоть какую-л. (совсем незначительную) долю чего-л. (обычно о съестном); добиваться части, доли чего-л. (для себя)
   Баай ыалга сирин түүлээн даҕаны илии-атах салаһыаҕа. А. Федоров. Хочуон саҥарбата, Мохоо көмүскэһиэҕинээҕэр бэйэтэ урут илии-атах салаһарын билэр. «ХС»
   Атыыһыкка илин-кэлин түһэр, илииатах салаһар урдустар элбэхтэр... «ХС». Илиилээх-атахтаах оҥорбот - туохха барытыгар (күүһүнэн-күдэҕинэн, үлэҕэ-хамнаска) адьас тулуппат (илиилээх оҥорбот диэннээҕэр киэҥ өйдөбүллээх). ☉ Намного превосходить во всем любого (имеет более широкое знач., чем илиилээх оҥорбот)
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   48 кг диэри ыйааһыҥҥа бастакы күн Москваттан кэлбит биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн В. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбото. «ЭК»
   Уол маамыктаан куоталаһыыга, табанан сүүрдүүгэ кими даҕаны илиилээх-атахтаах оҥорботоҕо. «ХС». Илиитин-атаҕын баай - кыаҕын толору туһаннарыма, боҕус, тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, бытаарт. ☉ Лишать кого-л. свободы действий, деятельности (соотв. связать по рукам и ногам)
   Албыныгар үктэтэн ыраатар, куотар. Син ол курдук, Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай
   Даарыйа госбаҥҥа остуораһынан үлэлиир. Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи - кини үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. «Кыым». Илиитин-атаҕын кэтэс (кэтээ) - 1) киһи тугу эмэ биэрэрин күүтэ сырыт. ☉ Постоянно следить за кем-л. в надежде получить от него что-л. Үлэлээбэккэ эн илиигин-атаххын кэтээн тахсыыһыктар. Н. Апросимов
   Ынахтар үөрэнэн хаалбыттарынан пиэрмэ сэбиэдиссэйиттэн ас көрдөөн илиитин-атаҕын кэтииллэр, ыҥыраналлар. НС ОК; 2) кимтэн эмэ хараххын араарбакка куттана, салла, дьиксинэ сырыт (хол., охсуо диэн). ☉ Находиться в состоянии постоянной настороженности от опасения, боязни (напр., думая, что тебя вдруг ударят)
   Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитинатаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
   Уолчаантан Муоча иһигэр куттана-дьиксинэ сырытта. Ол санаатыттан буолуо, кини хараҕын кырыытынан туой уол илиитин-атаҕын кэтиир, сирэйин-хараҕын одуулаһар. НС ОК. Илиитинэн-атаҕынан тутан - кимиэхэ да эрэммэккэ илэ бэйэтинэн (тутар-хабар, мээрэйдиир). ☉ Никому не доверяя, лично, собственными руками (мерить, давать что-л. и т. п.)
   [Халба:] Хамначчыттарын аанньа аһаппакка сордотолообут. Аһылыктарын бэйэтэ, илиитинэн-атаҕынан тутан, бэркэ кэччэйэн кэмнээн биэрэр эбит. С. Никифоров. Илиитэ-атаҕа барбат - тугу эмэ гынарыгар баҕата суох, аат эрэ харата оҥорор. ☉ Делать что-л. или работать кое-как, нехотя, без охоты. Кэлин Макаарый улаханнык санааргыыр, үлэтигэр арыт илиитэ-атаҕа аанньа барбат буолла. А. Федоров. Илиитэ-атаҕа суох буолар - кимиэхэ эмэ киэптэтэн тугу да сатаабат, кыайбат-хоппот буолан хаалар (хол., тустуук баһыттарар киһитигэр киирдэҕинэ). ☉ Робеть перед авторитетом соперника, быть подавленным, терять способность к сопротивлению (напр., на спортивных состязаниях). Биһиги киһибит чөмпүйүөҥҥэ киирэн илиитэ-атаҕа суох буолла
   ◊ Илии-атах оонньуута - саха национальнай спортивнай оонньууларын: хапсаҕай, мас тардыһыытын, кылыы, ыстаҥа, куобах - уопсай аата. ☉ Общее название якутских национальных спортивных игр: борьбы хапсаҕай, перетягивания палки, прыжков кылыы, ыстаҥа, куобах
   Киэһээ күөх хонууга, илии-атах оонньуутун кэнниттэн араас сүүрүүлээх-көтүүлээх оонньуулары барытын оонньообуттар. Болот Боотур
   Сурах иһилиннэ: «Нэһилиэктэринэн ат сүүрдүүтүгэр сүүрдэр аттаахтары ыҥырар үһү. Ол кэннэ илии-атах оонньуутугар - эмиэ». В. Чиряев
   Дьэ этиэххин эттэҕиҥ буолан баран, мин илии-атах оонньуутун оонньуур киһи этим да, бултуур баҕатыгар хара тыаҕа хаамыы салыннарбыт киһитэбин. «Чолбон»