сыһ. Мохсоҕол курдук. ☉ Подобно соколу
Эккирэтэн иһээччилэр мохсоҕоллуу саҥаран чаҥырҕаһаллара. Далан
Муҥ-сор буллар эрэ, Өлүөххэ диэри арахпат! Иннигэр мохсоҕоллуу көтөр, Кэннигэр суордуу хааҕыргыыр. Н. Некрасов (тылб.)

1. бөрөө диэнтэн холб. туһ.
2. кэпс. Кими эмэ кытта хардарыта харас, өйөс. ☉ Проявлять заботу друг о друге, оказывать друг другу материальную поддержку
   Ийэлэрэ эрдэ өлөн, тулаайах кэриэтэ бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Н. Лугинов

аат., эргэр. Өлүүнү-сүтүүнү баҕаран этэр ыарахан тыллар, кырыыс. ☉ Проклятие
Таныарым иччитэ. ПЭК СЯЯ
Тиэрэ түһэн сытан …… Таныар бөҕөнү Таныйан турда. П. Ойуунускай
Ынаҕы бытааннык этэрэн, Ыксатыы кутталын билэрим, Ардыгар, аһара эмнэрэн, Амырыын таныары истэрим. Күннүк Уурастыырап

татыарый диэнтэн дьаһ
туһ. Баайгын да бараатахтарына, табаҕын да татыарыттахтарына, аҕыйах сылга аһыыр астаах оҕонньоргун. Болот Боотур
[Даарыйа эмээхсин] эрэ өлбүтүн кэннэ, …… баайын татыарытыан кэриэтэ, хата өссө ордук хаҥата олорор. Н. Түгүнүүрэп

тымный диэнтэн төхт
көрүҥ. Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла. Амма Аччыгыйа
Эмискэ кэннигэр, хонуу диэки ким эрэ өлөр саҥатын саҥарда. Павлик этин сааһа тымныйталаан ылла. БТТ
Кытылга киирэн ынырык хартыынаны көрбүтүм, көрбүппүттэн сүрэҕим ытырбахтаабыта, этим тымныйталаабыта. Д. Дефо (тылб.)

прил. эрдэ, кэмин иннинэ (буолар); преждевременная смерть эрдэ өлүү.

прил. эрдэ, кэмигэр тиийбэккэ буолар; безвременная смерть эрдэ өлүү.

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’

даҕ. Баҕата тута туоларыгар үөрэнэн хаалбыт, ол туолбатаҕына кыҥкыйдыыр майгылаах. ☉ Капризный, изнеженный, избалованный
Атаах оҕо остуолга олорон аанньа аһаабакка, ис буолбакка мунньараҥныыр. Софр. Данилов
Ийэ оҕото атаах Олоо уол күн ортотугар диэри утуйар. Т. Сметанин
Саргы кыра эрдэҕиттэн иринньэҕирэн уонна ийэтэ эрдэ өлөн, элбэхтик эрэйдээбит оҕо. Онон да наһаа атаах буолла быһыылаах. Н. Лугинов

аат. Кэргэнэ (ойоҕо, эрэ) өлбүт дьахтар эбэтэр эр киһи. ☉ Вдова, вдовец
[Күөс Бүөтүр:] Хата, икки огдообо холбостоххутуна тапсыа этигит. Н. Неустроев
Былыр икки огдооболор холбоһон олорбуттара үһү. Т. Сметанин
[Эмээхсин:] Кыыспыт огдообо киһиэхэ баран, оҕолордоох киһи тэрээһинин сатыа, кыайыа суоҕа. Н. Түгүнүүрэп
русск. вдова