сүк диэнтэн тиэт. көрүҥ. Уол балайда малы сүкпэхтээтэ
□ Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла, баттаҕа адаарыҥныы хамнаан, бэргэһэтин өрүтэ сүкпэхтииргэ дылы гынна, тыына-быара ыгылынна. Амма Аччыгыйа

кубарый диэнтэн көстө түһүү. Александр Македонскай хаана кубарыс гына түспүт, учуутала Аристотель тылын өйдүү биэрбит. П. Ойуунускай
Марба сүрэҕэ аһыйа түстэ, сирэйэ кубарыс гынна, этэ-сиинэ тымныйталаата. Күндэ
Куйма чаҕылҕан Курбуулаан баран, Күөх уота Күлүмнээн өстө, Кураанах онно кубарыс гынна. «ХС»

үмүрү диэнтэн хат.- күүһүр
Манчаары сиһин, көхсүн баастара син сыыйа үмүрүтэ оһон бардылар. И. Гоголев
Таһырдьа түптэлэс тымныы, мэктиэтигэр …… киһи сирэйин үмүрүтэ салаамахтыыр, кур оту кэбиһэрдии сыыгыныыр. ЧАИ СБМИ
♦ Куйахата (оройо) үмүрүтэ тутар (тардар, тыытар) — куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) диэн курдук (көр куйаха)
Сипсики куйахата тымныйталаата, оройо үмүрүтэ тарта. Оронтон ойон туран таһырдьа ыстанна. Л. Попов
Быргый санаатыгар ханна эрэ ойуур иһигэр дьахтар кыланна, ол иһин этэ-хаана салаһа түстэ, куйахата үмүрүтэ тутта. Күндэ

I
туохт. Эмискэ соһуйууттан, куттаныыттан, ыалдьыыттан этиҥ сааһа аһылын (этиҥ-сииниҥ эмискэ тымныйан ыл). ☉ Обдать холодом от испуга, страха, боли, нервно вздрогнуть
Харытыана эрэйдээх [ыарыытыттан] этэ биирдэ дьар гынан тымныйан ылла. П. Ойуунускай
Киһи соһуйан ах баран олордо, этэ аһыллан, уллуҥаҕыттан оройугар диэри дьар гына түстэ. Н. Заболоцкай
- «Тохтоо!»- диэн, урут хаһан да истибэтэх, хардьыгынас хаһыыта иһиллэрин кытта, эт-этэ муустаах уунан саба ыспыттыы, дьар гынна, тымныйталаан ылла. А. Сыромятникова
II
тыаһы үт. туохт. Эмискэ улаханнык илигирээн тыаһыы түс, тыаһаан ыл. ☉ Резко, громко задребезжать, издать дрожащий звук
Иккис этээстэн мүччү туппут онон-манан хайдыбыт хаптаһыннара аттыгар кэлэн дьар гына түстэ.  Устурууналар эмиэ аймаммыт дорҕоону таһааран, дьар гыммыттара. М. Горькай (тылб.)

туохт., кэпс. Туох эмэ куһаҕан өттүнэн буолуо диэн куттанан, улаханнык дьиксинэ санаа. ☉ Остерегаться, опасаться неприятностей, беспокоиться, волноваться
Кулаак оҥороллоро, куолаһы быһаллара, көскө ыыталлара ыган иһэр дуу диэн ытырыктатабын. Болот Боотур
Таайым мин этиибин сөбүлээбэтэҕиттэн уонна саҥата суох барбытыттан, мин ытырыктата санаабытым. Далан
Кини туох эрэ куһаҕан санааҕа ылларан ытырыктатар, эт-этэ тымныйталаан ылар. Эҕэрдэ СС
♦ Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) көр сүрэх I
Өкүлүүн эмээхсин тоҕо эрэ бүгүн сүрэҕэр ытырыктата саныы сырытта. МСС ДЭ
Кэмсинэр күнүҥ кэлиэ, онуоха көмөлөһөр ким да суох буолуо диэн иһэн, сүрэҕим ытырыктатта. Д. Дефо (тылб.)

ыс диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕоҕо дьиэни ыстарыма
□ Олохтоохторго бурдукта ыстарыахха, сибиинньэтэ, кууруссата ииттэриэххэ. Ойуку
Оҕуруоччуттар ноһуом ыстарар икки массыыналаахтар. ФНС ССХА
Былыттаах күн, ардах түспүтүн эбэтэр уу кутуллубутун кэннэ ыһыыны ыстарар ордук. «Кыым»
♦ <Тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) көр уу I
Николай Маша сэһэнин истэн баран, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, этэ-хаана тымныйталаан ылла. А. Сыромятникова
Түөкүттэр тымныы уунан саба ыстарбыт курдук дьигиһис гыннылар уонна ойуурга ойуоккаластылар. У. Ойуур
Силип этэ-сиинэ барыта тымныы уунан саба ыстарбыт курдук дьырылыы, дьигиһийэ түстэ. ЖЕА ТС
◊ Үөҥҥэ (чиэрбэҕэ) ыстар — тугу эмэ сатаан харайбакка сытыт-ымыт (үөннүрүөр диэри). ☉ Испортить, сгноить что-л. (до образования червей). Эттэрин үөҥҥэ ыстарбыттар
□ Маҥнай утаа биһиги билбэккэбит, оту үчүгэйдик куурдубакка сарахыта-сарахыта сиргэ бугуллаан, үрүҥ чиэрбэҕэ ыстаран турабыт. КМП ДьБ

аат.
1. Бас тириитэ. ☉ Кожа головы
[Хотугу Хотой:] Киһи кырыйдаҕына куйахата куурар, куйахата куурдаҕына, баттаҕа туртайар, баттаҕа туртайдаҕына, мэйиитэ уостар. Амма Аччыгыйа
Ира уолчаан кыргыылаах, сыгынньах куйахатын сөмүйэтин төбөтүнэн …… ыарыылаах соҕустук тырыыппайдаан ылла. Н. Заболоцкай
Наводчик Вася …… куйахата улаханнык быстыбыт этэ. Н. Кондаков
2. Ас бэлэмнээри түүтүн кэриэрдэн, быһаҕынан кыһыйан ыраастаныллыбыт сүөһү төбөтө, атаҕа. ☉ Опаленные и очищенные от волосяного покрова голова и ноги забитого скота
Дьоллоох Сэмэн муннугар-уоһугар куйаха сыта, түү сыта, сыа сыта сабыта биэртэлиир. П. Ойуунускай
Сотору Ороһуоспа — куйаха, алаадьы сиир дьоро киэһэ чугаһаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Үүйэ …… куйаха оргуйан бидилийэ турар чугуунугар туус уонна луук кутта. Л. Попов
♦ Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) — өлөрдүү куттанар, олус күүскэ (уолуйа) куттанар. ☉ соотв. волосы становятся дыбом
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
«Киһи куйахата күүрүөх тылын этэргэ үчүгэйдик да куоһаммыт оҕо», — диэн баран Чымаан кинээс …… бара турда. Эрилик Эристиин
Буулдьалар киһи куйахатын күүрдэр сытыытык иһиирэн кэлэн буору тырыта-хайыта тэбэн бурҕачыҥнаппыттара. Д. Таас
Үрэх диэки өттө эмпэрэ: үрдүк уонна туруору баҕайы, өҥөйөн көрдөххө киһи куйахата күүрэр. И. Данилов
ср. монг. хуйиха, тув. куиха ‘кожа на голове человека’

1. аат. Ол-бу чуолкайа суох боруоран көстөр кэмэ, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, боруҥуй. ☉ Сумерки, полусвет, полумрак
   Тиийиэм киэһэ уот өһөн, Имик-самык буолуута. С. Данилов
   Туундараҕа имик-самык. Н. Габышев
2. даҕ. суолт.
3. Мөлтөх, нэһиилэ сырдатар; кыламныыр эрэ (уот туһунан). ☉ Слабо мерцающий (об огне)
   Им балай буола түспүт хараҥа хоско арай камин сөҕүрүйэн эрэр чоҕун имиксамык уота …… чаҕылыҥныыр. Г. Угаров
   Кыһын кэнсэлээрийэҕэ уонна аҕыйах ыалга быста-быста, имик-самык уоту биэрэр, ый баһыгар-атаҕар бурдук тардар. С. Васильев
   Романтизм ньыматынан суруллубут кинигэлэр үксүгэр лаампа уотун имик-самык сырдыгар эбэтэр тунаархай ыйдаҥаҕа буолар сабыытыйалаахтар. ФЕВ УТУ
   Дьахталлар көмүлүөк оһох имик-самык уотугар түүн үөһэ ааһыар диэри иистэнэн кыҥастаһаллара. «ХС»
4. Боруҥуй, хараҥаран көстөр. ☉ Темноватый, недостаточно светлый, сумрачный
   Имик-самык хос улахан түннүгүн ыарахан баархат сабыытын кыыс тиийэн тэлэйэ баттаата. Л. Попов
   [Сценаҕа] тахсан имик-самык саала диэки хайыста. Н. Лугинов
   Нэһилиэгим сис кинээһэ Ыадастан, аҥнан киирдэ. Имик-самык дьиэм иһэ Эбии күлүгүрдэ. М. Ефимов
5. көсп. Өспүт, хараастыбыт, уотакүөһэ суох (киһи туһунан). ☉ Унылый, безрадостный, сумрачный (о человеке)
   Бии сааһын тухары күлэр-алларастыыр, өргөллөнөн күлүбүрүүр бэйэтэ …… ытаан-соҥоон эрэр курдук, үдүкбадык, имик-самык. Суорун Омоллоон
   «Ханнык хаартыны туруордуҥ, көрдөр эрэ», - диэтэ Сэмэн Мэхээлэйэп Көстөкүүн диэн …… имик-самык харахтаах, эриччи хаппыкка дылы киһиттэн. Күндэ
6. сыһ. суолт.
7. Бэрт мөлтөхтүк, нэһиилэ (уот, сырдык туһунан). ☉ Слабо, слабо мерцая (об огне, свете)
   Били имик-самык умайа турар уот, күлбүт курдук, чачыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
   Ыһыырынньык имиксамык умайан сыыгыныыр. Софр. Данилов
   Оһохторун уота имик-самык кылаҥныыр. Н. Якутскай
8. Сэниэтэ суохтук, симиктик (кэпсэт, саҥар). ☉ Тихо, неуверенно (говорить)
   Тутатына наадалаах эрэ суолга биирдии-иккилии тылынан имик-самык кэпсэтэллэрэ утары умуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Имик-самык кэпсэтэ олорбут дьон «оксиэ», «кырдьык, бөдөҥ кыайыы буолбут» …… дэһэллэрэ иһилиннэ. Д. Кустуров
   Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
9. көсп. Бүрүллүбүт, хараастыбыт курдук (киһи дьүһүнүн туһунан). ☉ Сумрачно, грустно, уныло (выглядеть - о человеке)
   Сорокин күөдьүйэн күлүбүрэйэн испитэ хайдах эрэ имик-самык көстүүлэннэ. Р. Баҕатаайыскай
   Мин туох буруйдаахпыный? - Ыларов харахтара тымныйталаан, имик-самык дьүһүннэннэ. Р. Баҕатаайыскай

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен

ас диэнтэн бэй., атын. туһ.
1. Туох эмэ сабыылаах турбута арылын, арыллан кэл (хол., аан). ☉ Открываться, быть открытым (напр., о двери)
Хаайыым күлүүһүн тыла халыгыраата, аан аһылынна, икки ньиэмэс киирдэ. Т. Сметанин
Аан аһыллар. Утуу-субуу улаханнык куттаммыт, соһуйбут дьон киирэллэр. Н. Якутскай
Утуйбут куорат уһуктар — Олбуордар ааннара аһыллар, Ынахтар тахсан маҥыраһаллар. С. Васильев
Ким кэлбитигэр соччо сэҥээрбэккэ кинигэтигэр умса түһэн олорбут киһи, оттомноохтук көрбүт күөх харахтара мичээрдээбитинэн, икки чараас уостара аһылла түстүлэр. П. Филиппов
△ Икки аҥыы арылын (хол., быыс). ☉ Раздвигаться, раскрываться (напр., о занавесе). Быыс оргууй аһылынна
□ Кулууп түгэх саалатын быыһа аһыллан икки аҥыы тэлэлиннэ. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ бүөлэнэн, сабыллан турбута арылын. ☉ Раскупориваться, распечатываться, открываться (напр., о бутылке). Остуолга турар бытыылкалар аһылыннылар
□ Бочуонак хайдах аһылларын киниттэн ыйыта да барбатылар, кини этиэн иннинэ бэйэлэрэ быһаардылар. Амма Аччыгыйа
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлар. Н. Якутскай
3. Туох эмэ хатааһына төлөрүй, арылын (хол., күлүүс). ☉ Отпираться, отмыкаться, быть отпертым, отомкнутым (напр., о замке). Ампаар күлүүһэ нэһиилэ аһылынна — дьэбиннирэн хаалбыт
4. Ким-туох эмэ кистэлэҥэ, итэҕэһэ уо. д. а. арылын, биллэн хаал. ☉ Обнаруживаться, раскрываться, вскрываться (напр., о какой-л. тайне, недостатке кого-чего-л.). Кинилэр баар-суох кистэлэҥнэрэ аһылынна
□ Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Аҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев
«Холбос» киһитэ бастаан Алдаҥҥа баһаам элбэх көмүс аһыллыбытын, онно сүүһүнэн оробуочайдар кэлбиттэрин туһунан кэпсээтэ. И. Никифоров
5. Саҕалан, тэрилин (ханнык эрэ үлэхамнас, хайааһын туһунан). ☉ Начинаться, открываться, быть открытым (напр., о школе и т. д.)
Манна ити курдук аан бастаан ситэтэ суох орто үөрэх оскуолата аһыллыбыта. П. Филиппов
Европаҕа иккис фронт аһыллыбыта буолуо дуо? Амма Аччыгыйа
Биирдэ бэс ыйыгар биһиги холкуоспутугар лааҕыр аһыллар сураҕа иһиллибитэ. И. Гоголев
Мантан салгыы сарсыҥҥы күн Оренбург куораты сэриилээн ылар туһунан кэпсэтии аһылынна. Эрилик Эристиин
6. Оһон, үтүөрэн иһэн тохтоон хаал, сэтэрий (баас, урукку ыарыы туһунан). ☉ Вновь раскрываться, вскрываться, вновь разбередиться (о ране, старой болезни). Спиридон Дмитриевич араанньыта аһыллыбыт
□ Саатар, атаҕым бааһа аһыллан, Сир өтүппэт соругар ылларан, Бэйэм эмиэ санааҕа баттатан, Буомнаан сылдьарбын кини көрбөтүн. И. Егоров
♦ Айаҕа аһылынна көр айах I
Иккис бытыылка түгэҕэ кууруута Сыгынньах ойуун хаана сымнаата, Алыһардаах удаҕан айаҕа аһылынна. Н. Якутскай
Остуолтан туран эрдэхпинэ, Даайам айаҕа дьэ аһыллыбыта. Софр. Данилов
Оҕонньор айаҕа аһыллыбытыттан мин улаханнык үөрдүм уонна биир тылы сыыһа түһэрбэккэ сэргээн истэн олордум. И. Данилов
Уоһа аһылынна көр айаҕа аһылынна. [Охоноон] оннук элбэх саҥата суох буоллар да, уоһа аһылыннаҕына, кими баҕарар астыннарыан сөптөөх лоп бааччы сэһэннээх. Н. Кондаков
«Арыгыны элбэхтик истэхтэринэ уостара аһыллыа», — дии санаан, оҕонньор сотору-сотору үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаан бычалытар. Н. Якутскай
Ол киэһэ Эркэй уоһа аһыллан, эмис собо миинин иһэ-иһэ, сылгыһыт буолбутун усталаах-туоратыгар түбэһитэлээбит араас быһылааннарын туһунан кэпсии олордо. И. Федосеев
Хараҕа (хараҕа-кулгааҕа) аһылынна көр харах. Бачча сааспар диэри олоҕу билбэт да буолар эбиппин. Билигин эрэ хараҕым аһылынна, билигин эрэ олох аҥаар кырыытын көрдүм. П. Ойуунускай
Собостуопкалааччылар саҥа күүһү ылбыт, харахтара аһыллыбыт, сүрэхтэрэ чэпчээбит курдук хорсуннук, эрдээхтик тутталлар-хапталлар. П. Филиппов
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ
Хонноҕо аһыллар көр хоннох. Баһыкыйа, кырдьык, санаата көммүт быһыынан, хоннохторо улам аһыллан, убаҕас кыллаах уһун кутуруга охсуллан, айаннаан кудулутта. Амма Аччыгыйа
Хас күн аайы үлэ үлүскэннээхтик баран өрөһөлөнөн истэ. Кэнникинэн, оннооҕор Хаадьаҥ Гаврил хонноҕо аһыллан, син балай эмэ сабаһар буолбута. М. Доҕордуурап
Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. ЧМА СБ. Киэһэнэн, сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
Этин сааһа аһылынна көр эт II. Маайа, бу сэһэни истэн олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталаан сырытта. Н. Якутскай
Кэтириис ити тыллары истээт, кулгааҕа итийэ, этин сааһа аһылла түстэ, ойон туран таһырдьа ыстанна. С. Новиков. Сыанаҕа атыллаатар эрэ этин сааһа аһыллан, кэтэҕин аһыттан тилэҕэр тиийэ эмискэ «дьар» гына түһэрэ. Н. Лугинов
Тэҥн. куйахата күүрдэ. Этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Баабыр күрүөҕэ тиийиитигэр, киниэхэ онно туох да суоһаабатын биллэр даҕаны, этэ аһыллан, дьигис гынан ылла. Н. Заболоцкай
Аҕата уламулам ыксаан, этэ аһыллан, куйахата күүрэн барда. Н. Павлов
Эт-этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Харах уутун көрөөт, һиатак [кыыс] этэтэ аһыллан, дьигиһийэн, мэнэрийэн эрэр курдук буолбута, таҥаһын тэллэхтэрэ тыал көтүтэн эрэр сэбирдэҕин курдук дэйбиирдэммиттэрэ. Эвен фольк. Өксүүнньэ, өлбүт киһи ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ