дьүһ. туохт. Бииртэн биир бөдөҥ буол, лаппа бөдөҥөөн көһүн (хол., хортуоппуйу этэргэ). ☉ Быть сплошь крупным, ядреным на вид (напр., о клубнях картофеля). Бөһүгүрээн бөдөҥ хортуоппуй эбит
□ Эрэнгиэнинэн көрбүтүм, кумах кыырпахтара төһө эмэ төгүл улаатан бөһүгүрээн көстөллөр. ДФС КК

эрий I диэнтэн төхт
көрүҥ. Эр санаатын ылынан, күлүүс тылын эрийбэхтээтэ. И. Гоголев
Кыыс …… эрэнгиэн аппараатын кунуопкатын баттаталыы, тутааҕын эрийбэхтии сылдьар. Л. Попов
Биэрэ, сэҥээрдэҕинэ буоларын курдук, ньуолах баттаҕын эрийбэхтиир. Куорсуннаах

туохт., эмп.
1. Ханнык эмэ бэссэстибэ састаабын быһаар. ☉ Определять состав какого-л. вещества
Ый кэриҥэ Дьирибинэ Сиидэрэбинэ салалтатынан Чорооноп балык битэмиинин састаабын анализтаабыта. Г. Угаров
Онно специалистар ыыппыт буоргун утары анализтаан иһэллэр. И. Бочкарев. Эмиэ ыйы быһа анализ үөһэ анализтаабыттара, хаста эмит эрэнгиэҥҥэ көрбүттэрэ. Софр. Данилов

тыктар диэнтэн хай
аата. Эрэнгиэн сардаҥатынан тыктарыы эмиэ итэҕэстэрдээх. А. Фёдоров
А. Кулаковскай саха литературатыгар миэстэтэ, оруола, суолтата аан бастаан ленинскэй тыктарыы (отражение) түөрүйэтигэр олоҕуран быһаарыллыбыта. АЕЕ ӨӨ
Мантия көҥдөйүн уунан толоруу уонна боруоҥканан ууну тыктарыы быыстала суох хатыланар буолан, кальмар чааска биэс уон килэмиэтири устуон сөп. ББЕ З

аат. Ыарыһаҕы барытын көрөр, ыарыыгыттан көрөн тустаах испэсэлиискэ аныыр быраас. ☉ Терапевт
Таня оройуон тэрэпиэп бырааһын ыҥыран аҕалан сүбэлэппитэ. В. Протодьяконов
Таисия Захаровна балыыһаҕа кылаабынай быраас — оҕо бырааһа, тэрэпиэп, харах бырааһа, эрэнгиэҥҥэ түһэрээччи, онтон да атын. Л. Попов
Тэрэпиэп быраас атын нэһилиэккэ ыарыһахха барбыт үһү. «ХС»

сыһ.
1. Көҥдөй гына. ☉ Насквозь (просверлить)
Уулаах отон, сугун уутун таба муоһа көҥдөйдүү хаһыллыбыт чааскытыгар, буор көһүйэҕэ аҕалан биэрэллэр. «ХС»
2. Курдаттыы. ☉ Насквозь (видеть, просвечивать)
Ити Ньукулай кырдьаҕас миигин көҥдөйдүү көрөн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Тула өттүнээҕи барыта көҥдөйдүү көстө турар туох эрэ дьэрэкээн ойуулаах сиидэс дуу биитэр үрүҥ маарыла дуу быыһынан саба тардыллыбыт курдук буолла. Н. Заболоцкай
Кудельскай булкуурдаах кэпсээниттэн Глушков уонна Кириллов өттүлэриттэн күлүгээннээһин, быдьардык быһыыланыы баарын көҥдөйдүү сэрэйдэ. «ХС»
[Эрэнгиэн аппараата] киһини көҥдөйдүү сырдатар, оччоҕо ыарыыгын барытын булабыт. А. Кривошапкин (тылб.)
3. Туох да хаалбат гына, бүүс-бүтүннүү, олоччу. ☉ Полностью, без остатка, сплошь
Билигин холкуос нолуогу сирин кээмэйиттэн төлүүр буолуоҕуттан ыла, туох кыра дохуоту буларбыт барыта көҥдөйдүү киниэхэ бара турар. Н. Якутскай
Ол отторо көҥдөйдүү бүтэн, кэнники кэлбит дьоҥҥо наар аккаастыы эрэ олороллор эбит. Болот Боотур
4. Хайыппакка эрэ, бүтүннүү (сүл). ☉ Целиком, не распарывая (сдирать, снимать шкуру)
Сүөһүлэр тириилэрин көҥдөйдүү сүлэн ылан кэрэхтэргэ ыйаабыттара. Далан
[Чучунаа] дьиикэй таба этинэн аһылыктанар, таба тириитин көҥдөйдүү кырсаны сүлэр курдук сүлэн баран, кэтэн кэбиһэр дииллэр. ПИС КК

аат.
1. Туох эмэ сибидиэнньэ суруллубут кыра кумааҕы (хол., тугу эмэ учуоттуур). ☉ Листок бумаги с текстом или какими-л. сведениями, карточка (напр., учётная)
Ыарыһахтар хаартачыкаларын, эрэнгиэннэрин түмүгүн тус-туһунан хомуйан остуолга сааһылаата. Н. Лугинов
Тустаах тылга туох суруллубута барыта кинигэлэртэн, айымньылартан, хаһыаттартан хаартачыкаҕа түһэриллиэхтээх. АПС СЛ
Дьиэҕэ үлэни бэрэбиэркэлиэх иннинэ, аҕыйах оҕоҕо хаартачыкалары түҥэтиэххэ сөп. АНВ СТУ
2. Тугу эмэ ылар быраабы туоһулуур суруктаах, толуоннаах кумааҕы (хол., асүөл ыларга). ☉ Документ, подтверждающий право на получение чего-л., талон, карточка (напр., продовольственная)
Туллукчаана Лөгүөнтэйэбэттэн нуорма хаартачыкатын ылан бурдук атыылаһан аҕалан, хааһылаан сиэҥ диэн биэрдэ. В. Протодьяконов
Сэрии тохтоотор даҕаны, туох барыта кэмчи, тиийбэт, аһы хаартачыканан биэрэллэр. Д. Токоосоп. Оттор маһы эмиэ хаартачыканан биэрэллэр. П. ЧерныхЯкутскай (тылб.)
◊ Хаартачыка систиэмэтэ истор. — сэбиэскэй былаас саҕана: кырыымчык балаһыанньаҕа аһы нуорманан түҥэтэн, хаартачыканан биэрии. ☉ В советское время: карточная система по снабжению населения товарами в условиях дефицита
Ити сэрии кэнниттэн, хаартачыка систиэмэтэ өссө да уурайа илик буолан киһи барыта бэрт кэмчитик аһыыртаҥнар кэмигэр буолбута. Н. Заболоцкай
Билигин сэбиэскэй былаас нэһилиэнньэни бородууктанан хаартачыка систиэмэтэ да суох хааччыйар кыахтанна. БИД