сущ
эстафета (этабынан сырсыы)

ж. 1. кэрдиис, үктэл; ступени лестницы кирилиэс үктэллэрэ; 2. перен. (этап в развитии) кэрдиис; 3. (разряд) ступень.

1) зарубка, насечка, засечка; маска кэрдиистэ оҥор = сделать засечку на дереве; 2) ступень, ступенька; кирилиэс кэрдииһэ ступенька лестницы; 3) перен. ступень, период, этап (в развитии чего-л.); сайдыы саҥа кэрдииһэ новая ступень развития; саҥа кэрдиис кэм новый период, этап чего-л.

м. 1. (миг, мгновение) түгэн; 2. (этап) түгэн, кэм; текущий момент билиҥҥи кэм; 3. (обстоятельство) түгэн, өрүт; важный момент в работе үлэҕэ улахан суолталаах түгэн; # в один момент керүөх түгэнэ, көрүөх бэтэрээ өттүнэ; в любой момент хайа баҕарар кэмҥэ.

аат.
1. Туох эмэ сайдыытын, буолуутун биир кэрдииһэ, сүһүөҕэ. ☉ Отдельный момент, стадия какого-л. процесса, этап
Уруок тиһэх этээбигэр үөрэнээччилэр бэйэлэрэ талбыт тиэмэлэригэр ким туохха дьоҕурдааҕынан хоһоон суруйан холонон көрөллөр. СОТТЛ
Алкоголизм маҥнайгы этээбигэр тирии аннынааҕы килиэккэҕэ сыа элбэхтик түмүллэр буолан, ыарыһах тас көрүҥэ доруобай, чэгиэн-чэбдик курдук буолар. СИВ АКУО
2. Сэрии чаастара айанныыр суолларыгар саллааттары аһатар уонна хоннорор пуун. ☉ Пункт на пути следования войск, в котором предоставляется ночлег, продовольствие, фураж. Биһиги этэрээппит этээпкэ кэлэн аһаан, утуйан сынньанна
3. Хаайыылаахтары хантан эмэ ханна эмэ илдьэр суолга хонук сир баар пууна; хаайыылаахтары уонна сыылынайдары хантан эмэ ханна эмэ илдьэр суол, итиэннэ кинилэри маннык хомбуойдаан илдьии бэйэтэ. ☉ Пункт для ночлега в пути партий арестантов; путь следования арестантов, ссыльных, а также сама такая партия, этап
Хаайыылаахтары биир сиртэн атын сиргэ тиэйэн дуу, хомбуойдаан үүрэн дуу илдьэллэрэ «этээп» диэн аатырар. Г. Борисов
Аныгы кэлиибэр манна баар буолуоҥ да, этээбинэн ыыттарыам, ону ол курдук өйдөө. А. Куприн (тылб.)
4. Успуорт күрэхтэһиитигэр (хол., сүүрүү эстэпиэтэтигэр) көрүллүбүт дистанция биир кэрчик сорҕото. ☉ Отрезок дистанции в спортивных соревнованиях, этап. Биир былааҕы сатаан тиэрдиэ суохпут Эстэпиэтэ тиһэх да этээбигэр. Хоһоон т.

I м. тур (1. үҥкүү биир эргиирэ; 2. спорт, саахымат күрэхтэһиитин этаба; 3. перен. түмүктэммит кэккэ событиелар, көстүүлэр).

м. I. хаамыы; атыл, хардыы (как мера длины); замедлить шаг хаамыыгын бытаарт; 2. перен. (поступок) хардыы; ответственный шаг эппиэттээх хардыы; 3. перен. (этап в развитии чего-л.) хардыы; 4. тех. эргиир; шаг винта биинтэ эргиирэ; # на каждом шагу хас хардыы аайы; первые шаги маҥнайгы хар-дыылар, саҕалааһын; в двух шагах отсюда мантан аҕыйах хаамыылаах сиргэ (олох чугас); не отходить ни на шаг от кого-л. атыл да арахсыма, хардыы да тэйимэ; не отступать ни на шаг биир да хардыыны чугуруйума; шаг за шагом"бииртэн биир хардыынан, улам--улам; ни шагу дальше мантан антах биир да хардыыны; ни шагу назад кэннинэн биир да хардыыны.

аат.
1. Туох эмэ тохтуутохтуу салҕанан барыытын биир төгүлэ, олуга. ☉ Этап чего-л.
Дьон ситэ окко киирэ иликтэринэ, икки түһүмэхтээх улахан күүлэйи тэрийбитэ. Болот Боотур
Уйан-хатан дьиҥнээхтик биллэр үһүс түһүмэҕэ саҕаланна. Н. Лугинов
Киирии эксээмэннэр икки түһүмэҕинэн ыытыллыахтара. «Кыым»
Биһиги быыбар биир түһүмэҕинэн быһаарыллыан баҕарабыт. «Чолбон»
Үрдүк халлаан үрүмэ долгунун иһигэр күөрэгэй биир кэм түһүмэх-түһүмэх күүстээх дорҕооннору кутар. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ уларыйыытын кэрдиис кэмэ. ☉ Отдельная фаза, этап, стадия какого-л. процесса
Үөн-көйүүр сайдарыгар ити курдук түөрт түһүмэҕи ааһарын толору кубулуйуулаах сайдыы диэн ааттыыллар. ББЕ З
2. Туох эмэ туспа ылыллыбыт олуга (хол., литератураҕа, ускуустубаҕа). ☉ Раздел, часть произведения (напр., литературного, музыкального)
Айымньы хас да түһүмэхтэрдээх үс сүрүн олуктан таҥыллыбыт. «ХС». С. Зверев үҥкүүтүн түһүлгэтин түһүмэхтэрэ былыр-былыргыттан чочуллан-тупсарыллан олохтоммут үҥкүү сиппит-хоппут, биһирэммит сиэрин тутуһуу буолар. «Сахаада»
Айымньы хас да чаастаах, онтон бастакы түһүмэҕин ааҕааччылар дьүүллэригэр таһаарабыт. «Чолбон»
◊ Түһүмэхтээх уруу — хас да күннээх улахан уруу. ☉ Большая свадьба в несколько дней
Былыр улуу баайдар түһүмэхтээх уруу диэн тэрийэллэрэ үһү. ФГЕ СТС
Саамай түһүмэхтээх бөдөҥ урууга икки сүүс кэриҥэ киһи барар, онон икки өттүттэн холбоон түөрт сүүс киһи мустуохтаах. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ туора олуктуу кэрдиллибитэ, быһыллыбыта. ☉ Зарубка, насечка, засечка на чем-л.
Микиитэ кистээн, үгэһинэн, отут кэрдиистээх маһы оҥостон кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
«Үһүс кэрдиис… сэттэ кэрдиис кэрдиис аҥаара, оруобуна бэһис кэрдиис!» — уол саҥата чаҕылла түһэр (былыргы баай аһы — тары, хайаҕы — кэрдиистээх маһынан төһөтүн кэмниир). Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ (хол., хайа) төхтүр-төхтүр, олуктана быһыыламмыта. ☉ Ступеньки, ступенчатый вид чего-л.
Олох кирилиэс кэрдииһин курдук. Амма Аччыгыйа
Кэрдиис, быллаар халдьаайылар, сирэм күөхтээх толоон иэнэ, Сибэккинэн тэтэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей …… тыыны долгун кэрдииһин туора тардыалаан, үрдүк быллараат үрдүлэригэр бырахтартаата. Эрилик Эристиин
3. Туруору быһан, оҥон оҥоһуллубут ойуулар кэккэлэрэ (саха оһуорун көрүҥэ). ☉ Сочетание вертикальных геометрических рисунков — вид якутского национального орнамента, вырезаемого в основном на дереве, металле
Кэрдиис ойуулаах кэриэн ымыйаларга Араҕас арыыны кутан Уһун туску диэн Уура охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Кэрдиис ойуулаах кэнники сэргэҕэ кэрэ биэбит кэскилин тэрийиэҕиҥ! С. Васильев
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын туспа олуга, олук кэмэ, сүһүөхтэрэ. ☉ Отдельный момент, этап, ступень развития когочего-л.
Эдэр сааһым үтүөтэ, Олоҕум кэрэ кэрдииһэ — Мин хомсомуол сылларым, Күлүм-чаҕыл күннэрим. Н. Харлампьева
[Дьокуускай] сүдү мөссүөнүгэр аан дойду култууратын сайдыытын бары кэрдиис кэмнэрэ көстөргө дылылар. Кини [Яков] олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. Н. Заболоцкай
◊ Таҥалай кэрдиис — таҥалай ойуутун курдук саха оһуорун көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента в виде «елочки». Хабарҕа кэрдиис — курдуулуу соҕус туора кэрчиктии барар ойуулаах саха оһуорун көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента в виде выпуклых, слегка округлых вертикальных узоров.
ср. тат. киртек ‘зарубка, засечка’

1. аат.
2. истор. Былыр дьону, буостаны таһарга аттары уларытан ааһарга аналлаах ыстаансыйа, ыал олорор сирэ. ☉ Станция на почтовом тракте, на которой сменялись лошади, проводники, подводы, ям
   Дьаамтан дьаамҥа түһэн, ол дьон Наҕылга түүн тиийэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
   Кырдал [сир аата] дьаамын олохтоохторо дьону, таһаҕаһы тиэйэн үп булунарбыт. Н. Якутскай
   Урут Дьокуускайтан Өлөөҥҥө диэри буоста дьаамынан (атынан уонна табанан) биир ыйы быһа айаннаан тиийиллэрэ. «ХС»
3. Ханнык эмэ кэм кэрдииһэ, сүһүөҕэ. ☉ Определенный этап времени
   Хараҥа дьаамнары ааһан, олохпут сырдыкка кээлтин. Эллэй
   Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
   Ким өйдүөй - эдэр саас эйиигин хаһыс сааскар, ханнык дьаамҥа дуу, ханнык тахсыыга эбэтэр түһүүгэ дуу илдьэ аҕалсан баран, аргыһахтаан кэбиһээт, ханна эрэ көппүтүн. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт. Дьаамҥа сыһыаннаах. ☉ Ямской
   Онто да суох бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ ким да суоҕар кэлэн дьону барытын биир угунньаҕа угуталаабыт үһү. А. Софронов
   Уохтаах аттары миинэн баран дьаам суолун устун тилигирэтэ көтүтэн иһэллэр. Күндэ
   Дьаам ата чуораанынан Чугдаарыйан тиийэн кэлбит. С. Васильев
   ♦ Дьаамна сүүрт элэк. - иһиҥ ыалдьан элбэхтик тахсан киир. ☉ Маяться желудком, страдать от расстройства желудка
   Дьоллооҕуҥ кыранан толунан, барбах бу түүнү быһа дьаам эрэ сүүрдэн таҕыста. Суорун Омоллоон
   Бурдук буоллаҕына кини иһигэр киирэн үллүбүтэ чуолкай. Онон кини [эһэ] мохоорботох буоллаҕына, кырата, дьаам сүүртэ буолуохтаах. Р. Кулаковскай
   Олус сыаҥ-арыыҥ ньалҕарыйан эрэр. Хата, бэйэҥ урут дьаам сүүрдэр дьаллыкка ыллараайаҕын. И. Никифоров
   ◊ Дьаамна сүүрт - кэлэр-барар дьону, буостаны дьаамтан дьаамҥа атынан тас. ☉ Заниматься извозом на ямских лошадях, быть ямщиком
   Ити икки ыйга биир атынан дьаам сүүрдүспүппүн умнан кэбиһэн суруттарбатахпын. П. Ойуунускай
   Нэһилиэк сууттара Ньукулай оҕонньорго дьаам сүүрдэригэр биэстии буут оту хомуйтаран бэрдэрэллэр. Күндэ
   [Хоруо Баһылай] биирдэ - быданнааҕыта улууска дьаам сүүрдэ олорон, биир бириэмэҕэ бюролары көтөхпүтэ, олор илин үрэх баһыгар тахсан, Субуугу дьэгдьийэ сылдьыбыттара. Н. Түгүнүүрэп
   Дьаам сүүрдээччи - дьаамсык диэн курдук. Мэхээлискэ дьаам сүүрдээччи буолан олорор эбит. Эрилик Эристиин
   Чоочо баайтан күрээн, бу дойдуга кэлэн, биир баайга дьаам сүүрдээччинэн киирбитим. В. Протодьяконов
   Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илииатах киһилэрэ. П. Филиппов
   русск. ям