аамайдаа диэнтэн бэй
туһ. Онтон [куйаастан] уолуйан, Түүннэри-күннэри Төттөрү-таары аамайдаммыттар, Күөллэри, хонуулары үрдүнэн Күүгүнүү көппүттэр. С. Васильев
Атаҕастаһар үйэ Аамайданан ааста. Алгыстардаах аптаныамыйа Арыллаахтаан таҕыста. А. Софронов
Чаас кэриҥэ аамайданан, саллааттар богуоннарга оннуларын булбуттарын кэннэ эшелон айаҥҥа турбута. С. Никифоров

1. маҥнайгы диэн курдук. Икки сыл буолан баран бастакы кылааһы бастыҥынан бүтэрэргэ кыыс тылын биэрбит. Амма Аччыгыйа
   Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр. «Алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», – диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
   Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан, хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
2. Инники сылдьар, атыттар иннилэригэр баар. ☉ Находящийся впереди других, передовой, головной
   Уйбаан оҕонньор Тогойкинныын бастакы сыарҕаҕа олороннор, үрүйэни өрө сыыйан, сис оройугар дьоннорун кытта бииргэ тахсыһан бараннар улам куоттар-куота турдулар. Амма Аччыгыйа
   Бастакы аттаахтар Лоҥкууданы өҥөс гына түспүттэригэр …… ыарҕа толоон кутаа уотунан кытыаста олороро көһүннэ. М. Доҕордуурап
   Алта уон биирис гвардейскай дивизия бастакы эшелоҥҥа кимэн киирэрэ. «ХС»
3. Олох эрдэтээҕи, маҥнайгы. ☉ Первоначальный, самый ранний
   Архыып Абаҕыыныскай – саха сэбиэскэй суруйааччыларын бастакы көлүөнэлэрин бэрэстэбиитэлэ. Софр. Данилов
   Аан дойдуга бастакы паарынан барар массыына аатырар Темзаҕа айыллыбыта. П. Филиппов
   Дьокуускайга учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт, оскуола туһунан саҥа сокуону олоххо киллэрии бастакы опыттарын түмэн кинигэ бэлэмниир үһү. «ХС»
4. Хайа эмэ өттүнэн атыттартан ордук, үрдүктүк сыаналанар. ☉ Лучший среди прочих в каком-л. отношении, отличный
   Урукку сөмөлүөт түһэр сирэ бастакы кылаастаах бетон суоллаах бөдөҥ аэропорт буолбут. И. Данилов
5. Сүрүн, тыын суолталаах (хол., дьарык). ☉ Основной, жизненно важный (напр., о занятии). Былыргы дьон бастакы үлэтэ – булт бултааһына. Саха фольк.
   ◊ Бастакы көмө – оһолго түбэспит эбэтэр эмискэ улаханнык ыалдьыбыт киһиэхэ (сүөһүгэ) оҥоһуллар маҥнайгы суһал көмө. ☉ Первая медицинская помощь
   Оһолго бастакы көмөнү оҥорууттан эмсэҕэлээччи доруобуйата улахан тутулуктаах. «ХС»
   Сэминээрдэргэ, атын араас боппуруостары сэргэ, табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ туохтан оҥоһуллубута эбэтэр кимнээхтэн тэриллибитэ. ☉ Совокупность частей, элементов или лиц, из которых состоит что-л., состав
Кыра холкуостар өртөөһүнү былааннаахтык тэрийэллэрэ, өртөммүт сир отун састааба да, хаачыстыбата да быдан тупсара. В. Протодьяконов
Бырабылыанньа састаабыгар хас да үлэ бастыҥнарын эбии киллэрдилэр. А. Фёдоров
[Лабораторияҕа] тыаттан киирбит ис уорганнары көрөрө, сүөһү хаанын састаабын ырытара. С. Федотов. Үүнээйилэр минеральнай састааптара араас ходуһаларынан элбэхтик халбаҥныыр. Ыанньыксыт с.
2. Тус-туһунан бэссэстибэни булкуйан оҥорор холбоһук суурадаһын. ☉ Соединение, раствор, составленный из разных веществ, состав
Ойуулааһын кэнниттэн иһит ньуурун килбэчиҥнэс өҥнүүр глазурь диэн аналлаах састаабынан сотуллара. АЕВ ОҮИ
3. Биир пуойаска холбоммут богуоннар. ☉ Сцепленные вместе железнодорожные вагоны одного поезда, состав
Табаарынай састаап. Сэрии эшелонуттан ураты ыстаансыйаҕа барар уочаракка өссө икки састаап турара. Н. Островскай (тылб.)
◊ Словарнай састаап тыл үөр. — хайа эмэ тыл биирдиилээн тылынан баайын бүтүннүүтэ, лиэксикэтэ. ☉ Совокупность слов, составляющих лексическое богатство какого-л. языка, словарный состав
Тыл словарнай састаабын түмэн көрдөрөргө тылдьыттары оҥоруу түөрүйэтин уонна ньымаларын туһунан үөрэх лексикография диэн ааттанар. АПС СТЛ
Лиэксикэ диэн салааҕа биһиги саха тылын словарнай састааба диэн тугун биллибит. ПНЕ СТ

I
туохт.
1. Үөһэ үрдүккэ эрчимнээхтик көт, өрө сурулаан таҕыс (хол., көтөр, сөмөлүөт). ☉ Стремительно взлететь вверх, взметнуться ввысь
Чыркымай эмискэ өрө кыырайан тахсыбыт уонна аллара супту сурулаан түһэн субу оҕолоругар чугаһаан эрэр эһэ сүүһүгэр саайыллыбыт. Софр. Данилов
Көтөр [мохсоҕол] букатын аллара түһэн, уол саатыгар кэтиллэ сыһан баран, эмискэ өрө күөрэйэн, халлаан сабарайын диэки кыырайда. Н. Габышев
Саха сирин дэлэгээссийэтин тиэммит үрүҥ көмүс лайнердар күөх халлааҥҥа өрө кыырайан тахсыталаабыттара. АҮ
2. Өрө ыстанан ыраах ой, ыраах өрө көтөн таҕыс (күүскэ охсууттан, быраҕыыттан, тэбииттэн уо. д. а.). ☉ Отлететь далеко в сторону (напр., от сильного удара)
Тоҥ эттэр бырдаҥалыыллар, остуол анныгар кыырайан кэлбиттэрин Микиитэ, сулбу тардан ылан, ытыһыгар үрбэхтээн баран, айаҕар уган кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. С. Никифоров
Волейбол былассааккатын төһө эмэ ааһан кыырайан иһэр мээчиги, өрө ыстанан, ытыһынан төттөрү саайан кэбистэ. Тулхадыйбат д.
3. кэпс. Күүскэ сүүр, ойуолаа. ☉ Быстро бежать, мчаться, нестись
Суол ортотунан буур таба кыырайан иһэр! В. Гаврильева
[Хаппытыан] дьиэтин диэки барар дьоллооҕо буоллар, төһө эрэ кыырайар этэ! А. Сыромятникова
Оскуола диэки, аны тохтотон кэбиһиэхтэрэ диэбиттии, кыырайа турда. Ф. Софронов
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Ыраахха диэри тарҕан, тэний (ырыа, санаа). ☉ Широко, далеко распространиться, разнестись (о песне, мысли)
Кыырай эрэ, кыталык буолан, Кырдалы, сыһыыны үрдүнэн Кыайыы ырыата! С. Васильев
Сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт Кыталык кыыл буолан кыырайдын. Күннүк Уурастыырап
Арҕаска кыырайан ылардыы, Уо, иэйии, үөһэтик күөрэй эн, Уус-уран тыл иннин ылардыы. Р. Баҕатаайыскай
II
кыырай халлаан поэт. — үрдүк халлаан. ☉ Далекое, высокое небо
Кыырай маҥан халлаантан Кыырпах кыраһа кыыдамныыр. С. Васильев
Кындыа маҥан кыталык үөрдэрэ Кыырай халлааҥҥа кыҥкынастылар. Таллан Бүрэ
Күнүскү ыам кэмэ буолан, күн кыырай халлаан оройугар тахсыбыт этэ. И. Никифоров
ср. алт. кыр ‘край, кромка, шов, грань’

аат.
1. Тимир тиэрбэстэри бэйэ-бэйэлэригэр иилиһиннэри тиһэн оҥорбут быа курдук уһун оҥоһук. ☉ Ряд металлических звеньев, продетых одно в другое, цепь
Витя туох эрэ хараны, түүлээҕи бобо харбаан ылла, сыап тыаһа кылыр гынна. Н. Заболоцкай
Хаайыылаах илиитигэр-атаҕар хандалы сыаптара кылыргыыллар. С. Никифоров
Тыаһы истэн түөрт харахтаах күөрт ыт өрө баргыйбытынан, сыабын соһор тыаһа кылыгыраабытынан ааҥҥа кэлэн, …… үрэн баргыйда. М. Попов
2. Ханнык эрэ тиэхиньиичэскэй оҥоһуктар, аппарааттар чаастарын ситимэ, холбоһуга. ☉ Цепное соединение агрегатов каких-л. технических изделий, аппаратов, цепь. Хамбаайын барабаанын сыаба быстыбыт
□ Эбиэттэн киэһэ оҕонньор хантан эрэ сабыс-саҥа чочу уонна уонча «Дружба» сыабын булан аҕалла. «ХС»
Мотуордар өрө бирилии, ыһыыра түспүттэрэ, хамбаайын ньирилээбитэ, сыаптара хабырыммыттара, малатыылкатыттан соломону ыһан күдээритэн, сэлиэһинэйи быһан күүдэпчилэтэн барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Дьиэ тутуутугар бэрэбинэлэри үрүт-үрдүлэригэр ууран хам туттарарга аналлаах кылгас мас оҥоһук (бэрэбинэлэр үүттэммит дьөлөҕөстөрүгэр саайыллар). ☉ Короткий деревянный шкворень, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления. Бэрэбинэ сыабын элбэҕи бэлэмнээтилэр
4. көсп. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэ соҕус биир кэккэнэн иһэр дьон эрээтэ. ☉ Ряд, вереница людей
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. Кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн дэлбэритэ ыстаналлар. С. Никифоров
Бурхалей уонна Ахмет, бэйэлэрин роталарын хайыталаһан ылан бараннар, суол икки өттүнэн сыап оҥорон, айдааннаах Чихой диэки киирэн истилэр. Эрилик Эристиин
Сыап кимэн киирэн испитэ. Өлбүттэр уонна бааһырбыттар баар буолбуттара. ГСС
♦ Сыаптаах ыт курдук — олус киҥнээх, куһаҕан майгылаах (киһи). ☉ Злой, полный злости (человек — букв. как цепная собака)
Сыаптаах ыт курдук дьон баар буолаллар. НАГ ЯРФС II. Сыаптаах ыт курдук кө- ҥөс — кимиэхэ да тугу да бэрсибэт, биэриэн баҕарбат, олус кэччэгэй, көҥөс (киһи). ☉ соотв. как собака на сене
Ол киһиттэн көрдөөмө даҕаны, сыаптаах ыт курдук көҥөс. НАГ ЯРФС II

1. көт I диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал ордук күүһүрбүт. Бөһүөлэк ыалын дьиэтин үрдүн хаарын көтүтэн күдээритэр. Н. Якутскай
   Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. Бурдугу отуттан, сыыһыттан ыраастаа. ☉ Веять (зерно)
   Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
   Оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕалбытын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
   «Бачча киэһэ хайдах бурдуктарын көтүтэр бэйэлэрэй?» — диэн испэр дьиктиргээбитим. Н. Якутскай
3. Ап-хомуһун күүһүнэн атын сиртэн тугу эмэ ыл, аҕал (биллэрбэккэ). ☉ Силой волшебства с расстояния похитить, умыкнуть что-л. (незаметно для окружающих)
   Аптаах дьон көтүтэн ылбыт табахтарыттан тарпаттар, астарыттан аһаабаттар. Оччоҕо хомуһуннара суох буолар. Далан
   Ким сарыытын, ким табатын тириитин, ким этэрбэһин көтүппүтүн [кэпсээнин] айдаана буолан эрэр эбит. А. Софронов
   [Дуня:] Оо, кыахтааҕым буоллар, сибилигин ол бандьыыттар хаайыыларыттан Мэхээспин быыһаан, көтүтэн аҕалыам этэ. С. Ефремов
   △ кэпс. Сүтэр, мэлит, былдьат (көрдөрбүтүнэн эбэтэр тута). ☉ Терять кого-что-л., лишаться кого-чего-л. (обычно явно, на глазах)
   Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
   [Лоокуут:] Күҥҥэ тэҥнээх күндү чыычаахпын, Көрбүтүнэн туран көтүттүм, Күүппэтэх өттүбэр түбэстим! Суорун Омоллоон
4. -а сыһыат туохтууру кытта хайааһын түргэнник, эрчимнээхтик буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а обозначает моментальность и энергичность действия
   Бэрт сотору отуу уотун тула үтэһэлээх балыктары кэчигирэтэ охсон, икки өттүн сырайбахтаан таһаара көтүттүлэр. Амма Аччыгыйа
   ♦ Көччөх гынан көтүппүт — кыра оҕо эрдэхтэн иитэн атаҕар туруорбут, киһи гыммыт. ☉ Взрастить, взлелеять кого-л. с младенческих лет, поставить на ноги, вывести в люди
   Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.). Кутун (кутунсүрүн) көтүт — эмискэ куттаан, соһутан эбэтэр абынан-хомуһунан киһини олус долгут, самнар. ☉ Нагонять страху на кого-л., запугивать, подавлять кого-л. с помощью шаманских заклинаний
   Оруос Баай кутун-сүрүн көтүттэххэ, Оруос Баай кутун-сүрүн өлөрдөххө — Отчутмасчыт олоҕо тупсуо этэ, Отчут-масчыт дьоло улаатыах этэ. П. Ойуунускай. Күдэҥҥэ (күдэн гынан) көтүт — сир үрдүттэн суох гын, тугу да хаалларбакка букатыннаахтык эс, сүтэр. ☉ Уничтожить кого-что-л. без остатка
   Ааҥнаан киирбит Адьырҕа өстөөҕү көҥүл сирбит үрдүттэн Көлбөрүтэн үүрүөҕүҥ, Күдэҥҥэ көтүтүөҕүҥ! Нор. ырыаһ. Күдэн гынан көтүттүбүт, Сиик гынан Симэлиттибит! Суорун Омоллоон
   Бөлөх өстөөх уоту аһар туочукаларын булара — олору биһиги артиллериябыт күдэҥҥэ көтүтэрэ. ИИФ УС
   Хантан эмэ кэлэн кыыспын ылан, баайбын күдэҥҥэ көтүтэн ыскайдыахтара. ҮҮА. Күллэри (күллүү, күл гынан) көтүт — суола-ииһэ, онно да суох гына эс, букатыннаахтык уонна харса суох быс, суох гын. ☉ соотв. сровнять с землей
   Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата [өстөөҕү] Күл гынан көтүттэ, Көмөр курдук үлтүрүттэ. Нор. ырыаһ. [Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын] Күллэрэстии-күллэрэстии Күн сирин Көрдөөх олоҕуттан Күллэри көтүтэн Күөрэтэлээн кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ити сидьиҥ өлүүнү эһэрбит, күллүү көтүтэрбит, түөрт баҕанатын чороторбут буоллар. Күндэ. Күн сириттэн көтүт — тыыныгар тур, суох гын, өлөр. ☉ соотв. сжить со свету
   Сааһын тухары хамначчыт оҥостон баран, аны күн сириттэн көтүттэҕэ. М. Доҕордуурап. Салгыҥҥа көтүт — тугу эрэ үлтү тэптэрэн, дэлби тэптэрэн суох оҥор, урусхаллаа. ☉ Уничтожить что-л. взрывом, взорвать
   Мин билэрбинэн, уон аҕыс тимир суол эшелонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Уйулҕатын көтүт — олус долгут, ыксат, куттаа. ☉ Выбить кого-л. из колеи (пугая, заставляя сильно волноваться)
   Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
   От-мас барыта кууһан ылыах курдук барыйан-сарыйан турара уол уйулҕатын көтүтэрэ. И. Никифоров
   «Кэбис, эрэйдээҕи, уйулҕатын көтүтүмүөх», — Соня миигин күөрэгэй көппүт сириттэн тэйитэ хаамтарда. П. Аввакумов. Уутун көтүт — ким эмэ утуйан истэҕинэ уйгуурт. ☉ Растревожить, развеять, расстроить чей-л. сон
   Хоонньугар «оһоҕос түгэҕинээҕи» кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
   Дьэллик булда кини уутун көтүтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Саҥа кэлбит мороду Сааһыт уутун көтүтэн, Чуумпу түүҥҥэ айдааран Кэпсиир уолбат уйгубун. П. Тулааһынап
   ◊ Бурдук көтүтэр (массыына) — бурдугу оттон, сыыстан ыраастыыр массыына. ☉ Веялка
   Суон эриэхэбэй мас анныгар бурдук көтүтэр эргэ массыына хаарбаҕа баар. Н. Якутскай
   Оҕонньор …… сэппэрээтэр курдук чэпчэкитик үлэлиир эмиэ бэйэтэ оҥорбут бурдук көтүтэрин көрдөртөөбүтэ. Б. Лунин (тылб.)