көр ньулк-ньалк
[Абааһы] былас ордуга түөс аҥаара уот оҕуур тылын эҥил баһын нөҥүө ньалкньулк тамнааттаан салбаммахтаан ылла. ПЭК ОНЛЯ II

возвр. от хабыалаа = 1) хватать зубами (от злости, напр. о собаке); 2) перен. разг. говорить запальчиво; ругаться ожесточённо, зло (о сварливом человеке); икки эҥил баһын хабыалана-хабыала-на саҥарар она яростно бранится (букв. она говорит, хватая зубами свой плечи).

дьоҕулаа диэнтэн бэй
туһ. Дьоҕуланыаҕар да сөп киһи дьоҕуланнаҕа [кырдьан кыаммат буолбут киһи туһунан]. ПЭК СЯЯ
Кини ойон кэбиспит уоҕар үҥүү үрдүгэр кэтиллэн, бэйэтин ыйааһыныгар сүрэҕэр тиийэ батары түһэн баран …… киһи эҥил баһын нөҥүө эһиллэн хаалыахтаах …… эһэ дьиҥэ манна бэйэтин бэйэтэ дьоҕуланыахтаах. Н. Заболоцкай

туохт. Туохтан эмэ соһуйан, куттанан күүскэ эккин тартатар курдук эмискэ илгистэн, хамсанан ыл. ☉ Вздрогнуть (от неожиданности, испуга и т. п.)
Тойоммуттан куттанарым билигин даҕаны баар, хайдах эрэ улаханнык саҥардаҕына, билигин даҕаны дьик гынабын. Амма Аччыгыйа
Хотон муннугуттан кэлбитим эмискэччититтэн буолуо, дьонум соһуйан дьик гыннылар. Н. Заболоцкай
Оһох хаҥас чанчыгынан икки-үс хардыыны иннин диэки бараат, уот иннигэр илиитигэр кылгас уот анньар маһы туппутунан олорор хотун икки эҥил баһынан дьигиһийэрин көрөн, [Хачыгыр] дьик гына түстэ. Эрилик Эристиин

хомунаарка бэргэһэ истор. — кулгааҕы саба түһэр сыҥаахтаах, куондардаах, үксүн сукунаттан хас да килииннээн тигиллэр хороҕор оройдоох саллаат бэргэһэтэ (өрөбөлүүссүйэ саҕанааҕы). ☉ Конусовидная шапкакоммунарка, сшитая из нескольких клинков сукна с козырьком, высокой макушкой и длинными наушниками (обычно носили солдаты)
[Микиитэ] Хороҕор хомунаарка бэргэһэтин сэгэччи кэттэ …… ыстанан таһырдьа таҕыста. Амма Аччыгыйа
Кылгас барааҥкалаах, хомунаарка бэргэһэлээх кыһыл сэрииһиттэр сааларын эҥил бастарыгар сүгэн, туох баар байыаннай сэптэрин иилинэн, кэккэлэччи турунан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Дьаарылланы илин өттүнэн курдаабыт хатыҥ ойуур быыһынан хомунаарка бэргэһэлэр чөрөгөлдьүһэн көстөллөр. М. Доҕордуурап

1. аат. Охсуллубут оту бугуллуурга, кэбиһэргэ бэлэмнээн уһун субурхай гына чөмөхтөммүтэ. ☉ Вытянутая в длину полоса, гряда скошенной травы, валок
   Бугул бөҕө бачыгырыыр, Субуу бөҕө субуллар, Быччыҥ ыллыыр, сүрэх ыллыыр, Көхтөөх үлэ, айхаллан! И. Гоголев
   Уолаттар …… охсубут отторо олус куурбутун мунньан, субуу оҥортуу сырыттылар. А. Сыромятникова
   Болокууса соһуулаах ДТ-75 тыраахтар уһун субууну батыһа сыыдам соҕустук додоһуйар. Э. Соколов
   2
   даҕ. суолт. субурхай диэн курдук. [Глафира] үрдүк дьулус бэйэтэ эмиэ имиллэҥнии хаампыта, субуу суһуоҕун эҥил баһыгар түһэрбитэ. Л. Попов
   Өлүөнэ Үрдүк субуу мырааннарын Үрүҥ көмүс арҕастарын Саас сарсыарда, сырдык киэһэ — Сарыал күнүм сыҥаһалыыр, Саһарҕатын уота саантыыр. М. Тимофеев
   Оччотооҕу орто оскуола икки этээстээх дьиэтин иннигэр …… уһун субуу дьиэ баара. «ХС»

аат.
1. Тэрилтэ харчыны харайар, ылар-биэрэр салаата, ол хоһо. ☉ Специально оборудованное помещение для хранения, приёма и выдачи денег, касса
Бу үөрэнээччилэр тэрилтэлэрэ сотору-сотору көрсөр, көмөлтө хаасса тэринэр буолбуттара. П. Филиппов
Хайа баҕарар тэрилтэҕэ Хаасса баара биллэр, Хамнас аахсар киһиэхэ Хаарыан чуолҕан аатырар. А. Чугунов
Холкуос хаассатыгар быстах хаһаайыстыбаннай ороскуоттарга туттар эрэ үп ууруллуохтаах. КПЫ
2. Харчы төлөөн чиэги, толуону биитэр билиэти оҕустаран ылар аппараат. ☉ Кассовый аппарат
Киһи хаассаҕа чугаһаан иһэн, уҥа эҥил баһынан өрө садьыйан ыларга дылы гынар да, бэстилиэт тыаһа өрө хабылла түһэр. Н. Якутскай
Кинигэ кыбыммыт хатыҥыр уолчаан хаассаҕа толуон оҕустаран ылла. Софр. Данилов

I 1. 1) голова || головной; бас былаата головной платок; баһым ыарыйда у меня заболела голова; баһыттан атаҕар диэри с головы до ног; баскыттан атаххар диэри баһыыба большое тебе спасибо (букв. | спасибо с головы до ног); бил баһыттан сытыйар посл. таймень портится с головы; 2) глава, раздел; сэһэн маҥнайгы баһа первая глава повести; 3) сторона, край; күөл арҕаа баһыттан с западной стороны озера; 4) начало, исток; өрүс баһа начало, исток реки; үрэх баһа а) исток реки; верховье; б) перен. дикое, глухое, ненаселённое или малонаселённое место; 5) передняя или верхняя сторона, часть чего-л.; тыа баһа верхушка дерева; тыы баһа нос лодки; өттүк баһа анат. головка бедра; бүлгүн баһа анат. головка плечевой кости; 2. головной, передовой; бас орон головная нарта # аҕа баһын тосту олор = превосходить славой, богатством своего отца; бас билии собственность; бас быата недоуздок; оброть; бас бэрин = подчиняться; покоряться; биһиги министерствоҕа бас бэринэбит мы подчиняемся министерству; өҥүс бас часть шеи, где проходит сонная артерия; таас бас а) ёрш; б) бычок (рыба); чаал бас разг. а) налимчик; б) шутл. большеголовый; эҥил бас а) верхняя часть плеча ближе к шее; б) загривок.
II в разн. знач. бас || басовый; бас струна басовая струна.

аат.
1. Киһи эбэтэр атын хамсыыр харамай быччыҥын күүрүүтүнэн туох эмэ хайааһыны, хамсааһыны оҥорор кыаҕа. ☉ Физическая сила
Атах күүһэ. Илии күүһэ.  Үлэлиэх күүс да эһиннэ. Амма Аччыгыйа
Дьахтар этэ-хаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов
Күүс, сылба быһынна. Көҕүс тыаһа тыаһаата. «ХС»
2. физ. Эттиктэр хардарыта дьайсыыларын түмүгүн көрдөрөр кэриҥ; айылҕаҕа баар киһи көрөр-билэр эттиктэрин хамсатар дьайыы. ☉ Величина, являющаяся мерой механического взаимодействия тел; энергия, воздействующая на материальные тела, а также степень ее интенсивности, напряженности
Тыал күүһэ. Күн уотун күүһэ.  Биир эттик атын эттик ньуурун устун хамсыырыгар мэһэйдиир күүһү аалсыы күүһэ диэн ааттанар. ПАВ Ф-6
Буруус мас биир тэҥник хамсыыр түбэлтэтигэр тардыы күүһэ аалсыы күүһүгэр тэҥ буолар. ПАВ Ф-6
3. Сабыдыал, модун кыах, былаас. ☉ Влияние, могущество, власть
Тыл иччитин, тыл күүһүн итэҕэйииттэн ситимнээн алгыһы кытта сэргэ «кырыыс» үөскээбитэ. Саха фольк. Сахалыы уус тыл күүһүнэн норуот дьүһүннүүр, ойуулуур ньымаларын сатабыллаахтык туттан үлэлиэххэ. С. Зверев
Өлбүтүм да иһин Тыл күүһэ тириэриэ, Үйэлээх кэриэһим Тыыннаахпын биллэриэ. А. Абаҕыыныскай
4. Биир сыаллаах-соруктаах биир бэлиэнэн уратыланар дьон бөлөҕө. ☉ Общественная группа, общественный слой, а также вообще люди, обладающие какими-л. характерными для них признаками
Биһиги батталлаах биистэрин баранар күүстэрин быһабыт. Күннүк Уурастыырап
Бу миитиҥҥэ тэриллибит параакка Кыһыл гвардия күүстэрин көрүнүүтэ буолла. Д. Токоосоп
Биһиги бүтүн Аан дойду революционнай күүстэрин кытта бойобуой сойуустаһыыбыт бөҕөргөөн иһэр. «Кыым»
♦ Күүс (күүһү) таһынан — кыаллыбат, кыайар кыах суох, кыаҕы таһынан. ☉ Выше сил, за пределами возможностей. Күүһү таһынан үлэ буолла. Күүһүн өһүл — күүһүн эс, сэниэтэ суох гын. ☉ Измотать, изнурить
Кыргыһыыга өстөөх күүһүн өһүл.  Ол хараҥаны кытта киһи күүһэ өһүллэн, өйө-санаата кылгаан-сабыллан барыахха айылаах да, дьон үлэлиир, бултуур. А. Сыромятникова. Күүһүн тоһут — өрүттүбэт гына үлтү кумалаа, самнар, үлтүрүт. ☉ Смять, сокрушить, разгромить (противника). Тура күүһүнэн — дьиҥ күүһүнэн. ☉ По физическим данным, по силе
Уруккуттан тура күүһүнэн Дьахтарга баһыйтарар Сураҕа иһиллибэт этэ. Р. Баҕатаайыскай. Хара күүһүнэн — 1) кими да истибэккэ, сорунан туран олус баҕаран туран. ☉ Никого не слушаясь, несмотря ни на что, не обращая ни на кого (ни на что) внимания
Мөккүһэн баран, кими да истибэккэ, хара күүһүнэн эппитин этэ олордо.  Кини сорох хоро салаҥ суруйааччылар курдук айылҕа көстүүлэрин, персонажтарын сол кэмҥэ, сол түгэҥҥэ тугу саныылларын, …… кытта хара күүһүнэн дьүөрэлии, сөп түбэһиннэрэ сатаабат. Эрчимэн. Харытын күүһүнэн — бэйэтин дьүккүөрдээх үлэтинэн. ☉ Своим напряженным трудом
Киһиаймах харытын күүһүнэн кыайтарбаты кыайар, хотторботу хотор. П. Аввакумов
Ынах диэн кыра суол, холобура, ынахпын да ыллахтарына, тыыннаах буоллахпына, бу харым күүһүнэн биир ынаҕы булар оҕонньорбун. С. Ефремов
◊ Ат күүһэ — ханнык эрэ хаамар, сүүрэр техника кыамтатын быһаарар кээмэй. ☉ Лошадиная сила (единица измерения мощности двигателя)
Аллараа күөл кытыытыгар сүүрбэ биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль көстөр. Н. Заболоцкай
Оттон билигин Ленинскэй оройуоҥҥа уон биэс ат күүһэ күүстээх үс сүүс уон тоҕус тыраахтар баар. П. Егоров. Күүс быччыҥ — эҥил бас быччыҥа. ☉ Трапециевидная мышца. Күүс иһинэн — хайдах баҕарар кыаллар, кыаҕы иһинэн. ☉ По силам, по возможностям. Күүс өттүнэн — сөбүлэспэтин үрдүнэн күүһү туттан туран. ☉ Силой, против воли, насильственно
Маняны мин эйигиттэн күүс өттүбүнэн былдьаан ылбатаҕым ээ. С. Ефремов
Күүс өттүнэн уонна мындыр өйүнэн кини [Хаммурапи] Междуречьены бүтүннүүтүн сэриилээн ылбыта. КФП БАаДИ. Күүстэрин холоһоллор — ким күүстээҕин тургутуһан көрөллөр. ☉ Мериться силами
Ити кэнниттэн «саха оонньуута» буолан, харах симсэллэр, мас тардыһаллар, сымсаларын, күүстэрин холоһоллор. Амма Аччыгыйа
Алеха кини диэки көрбөт. Билсэллэр. Күүстэрин кытта холоһон тураллар. А. Сыромятникова. Күүс үлэтэ — үксүн көтөҕөрсүгэр үлэ; быччыҥ үлэтэ. ☉ Физическая работа; мышечная работа
Оо, нокойуом, ыраас салгыҥҥа, айылҕаҕа сылдьан күүс үлэни үлэлиир үчүгэй да буоллаҕа! Э. Соколов
[Эмээхсин] кыыһа күүс үлэҕэ сыратын эһэрин сэмэлии сатыыр да, эдэр эт-хаан истиэх бэйэлээх буолбатах. У. Нуолур. Күүһүн холонор — туохха эмэ бэйэтин кыаҕын боруобалаан көрөр. ☉ Пробовать свои силы
[Уол] бэйэтэ от охсуутугар күүһүн холонор санаалаах. А. Сыромятникова
Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
тюрк. күч

1. сыһ.
2. Илиилэриҥ кэнниҥ диэки буолар гына, кэннигинэн (хол., тайанан олор); кэннигинэн, көхсүгүнэн (хол., сыт). ☉ Руки назад, за спину (отвести, вывернуть, опереться на них, выгнув одновременно спину); выгнувшись (напр., лежать)
   Сиэгэн [ойуун], кэннинэн тиэйэн, олбох үрдүгэр кэдэрги тайанан олорон, кэҕийэ илгистэр. Суорун Омоллоон
   Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар, илиитин кэдэрги кэлгийэллэр. С. Ефремов
   Ньургун Куратыны окумалыттан кэдэрги тардан, уҥа илиитинэн эҥил баһыттан харбаан, умса баттыыр. Н. Лугинов
   Арыйаан кинини көтөҕөн ылан түһэҕэр олорто уонна харытыгар кэдэрги түһэрэн, өр баҕайы уоһуттан уураата. Л. Попов
3. көсп. Буолуохтааҕын курдук буолбакка, олох төттөрү, утары (гын, быһыылан). ☉ Против кого-чего-л., вопреки кому-чему-л. (делать что-л., действовать)
   Оҕонньор баара буоллар эн курдук кэдэрги быһыыланыа суох этэ. Кэпсээннэр
   Дьон олоҕун туһунан кэпсэтии буолла да, киҥэ-наара алдьанан барар, кэдэрги тыллаһааччы. А. Сыромятникова
4. даҕ. суолт.
5. Туора, ыраах баар. ☉ Находящийся в отдалении, в стороне
   Бачча кэдэрги сиргэ туох наадалаах буолан бу эргин охсулуннуҥ? Болот Боотур
   Этэрээт түүн айаннаан, күнүһүн тыаҕа бүгэн, кэдэрги сирдэринэн кэлэн испит. М. Доҕордуурап
   Киһитэ-сүөһүтэ суох кэдэрги үрэх баһыгар кинини мэлитэн, тулаайахсыйан олорор ойоҕо, оҕолоро өйүгэр-санаатыгар кэлэн көстө түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
6. көсп. Төттөрү, куһаҕан, толоос. ☉ Неприличный, непристойный, дурной, предосудительный
   Адьаһын кэдэрги киһийдээн тахсыах киһитэ. И. Никифоров
   Куруубай, кэдэрги кэмэлдьилээх киһи үчүгэйи умнар, кыракый да куһаҕаны, саараама умнубат. ПБН КДьСО
   Олоххо-дьаһахха, өйгө-санааҕа кэдэрги быһыылар, эргэ уопсастыбаттан хаалбыт үгэстэр тобохторо билигин даҕаны бааллар. МАЕ УОРОС
   Эн наар киһини ситэ истиминэ мөҥөн-этэн барар куһаҕан кэдэрги үгэстээххин, Даайа. «ХС»
   ♦ Кэдэрги бай (киэбир) — аһара байан кими-тугу да бэйэҕэ тэҥнээбэт буола киэбир. ☉ Разбогатеть до неприличия, разбогатев, вести себя неподобающе, непристойно, не знать меры ни в чем, ни с кем не считаться. Додор, кэдэрги байан, киһи сиэригэр баппат дьиибэнихообону оҥорор, топпутун уйбатах бардам баай. Саха сэһ
   1977
   Кэдэрги байан, топпутун тугунан тарҕатыан булумуна, «халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан» буолан олорор. Суорун Омоллоон. Маргыыйаптар наһаа байан, кэдэрги киэбирэн, хайдах да буолуохтарын билбэт буолан эрэллэр. И. Семенов. Кэдэрги тарт — 1) ыарык буолан баттаа, ааһан-араҕан биэримэ (хол., урукку олоҕуҥ). ☉ Преследовать неотступно, угнетать, давить, лежать тяжелым грузом на душе (напр., о воспоминаниях о прошлом)
   Урукку диэн тыыннааҕыҥ тухары батыһа сылдьан, мэлдьи өйгүнсанааҕын кэдэрги тарда турууһу. Н. Лугинов
   Урукку манна суох. Суох эрээри хатыс муоһа курдук син биир кэһэлтэ буолан кэдэрги тарда сылдьар. Н. Лугинов; 2) мэһэй буол, туора түс. ☉ Быть помехой, тормозом, тянуть назад, мешать движению вперед (о недостатках когочего-л.)
   Эн бу туох кыһалҕатыгар туундара тумарыгар түстүҥ? Аата, кэппит-тоспут кэдэрги тардан истэҕэ. Суорун Омоллоон
   Кэлэр кэм кэскилин кэдэрги тардар өйдөбүллэр туоратыллыах тустаахтар. Н. Лугинов. Кэдэрги түс — туохха эрэ киириммэккэ, буолуммакка өһөс, төттөрү түс (быһыылан). ☉ Не соглашаться с чем-л., упрямиться, противиться чему-л.
   Үтүө киһиэхэ эргэ биэрэн, оҕом олоҕун оҥоруум диэтэх аайы, дьэ кэдэрги түһэн иһэр. М. Доҕордуурап
   Ол аайы Баламаатап улам ордук кыыһырар, кэдэрги түһэр буолан барбыта. Н. Якутскай
   «Тугу сэһэргиэмий? Кэпсээн да кэмчи быһыылаах», — Сэмэн Ыстаараһын, кэпсэтиик бэйэтэ, дьэ кэдэрги түстэ. Д. Таас
   ср. бур. гэдэргэ ‘задний’