аат.
1. Туох эмэ чугаһаабытын бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак приближения чего-л., примета
Константин Спиридонович кэлэр кэм уунар ундаарын урут көрөр уратылаах киһи. К. Уткин
Көмнөх түһэн, от-мас төрдө иэччэхтээн, саас ундаара биллэн эрэр. «ХС»
2. Ыраахтан эҥэлдьийэн көстөр киэҥ сир. ☉ Неясные очертания чего-л. обширного. Күөл ундаара көһүннэ
□ Тииттэр быыстарынан алаас ундаара эҥэлдьийэн көһүннэ. В. Протодьяконов

ньээкэлээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Биһиги дьолбут диэн сүрэхпитигэр ньээкэлэнэ сылдьар ыраас тапталбыт этэ. М. Доҕордуурап
[Дьокуускай куоратым] Элбэх үйэлэргэ Эҥсиллэ, дэбилийэ турар Эрилийэр сүүрүктээх Элиэнэлиир эбэккэйим Эҥэлдьийэр эҥээригэр Ньээкэлэнэн сириэдийбит. Е. Иванова

суйдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Күөл мууһа суйданыа, көҕөн кус түһүөҕэ, Үрэхпит уутугар күстэхпит оонньуоҕа. П. Тобуруокап
Тимэҕэ суйданан Тэрэйбит сонунуун, Нэлэччи аһыллан Килэйбит уолуктуун. Р. Баҕатаайыскай
Тыа көмнөҕө суйданан, ыраахха диэри эҥэлдьийэн көстөр. А. Фёдоров

эҥэлдьий диэнтэн холб. туһ. Киэҥ сирдэр киэптэрэ Эҥэлдьиһэн эрэ истилэр, Халыҥ тыалар хабааннара Хараарбахтаан эрэ хааллылар. Күннүк Уурастыырап
Халыҥ тайҕаны хайа көтөн ааһар от үрэхтэр эҥэлдьиһэн көстөллөр. Л. Попов
Мастар быыстарынан Индигир тас үөһээ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин

туохт., кэпс. Күүһүҥ муҥунан ыараханнык сүүр, ой. ☉ Бежать тяжело, из последних сил
Тумулга тиийэн эрдэхпитинэ, эһэ сүүрэн иһэн лах гына олоро түстэ уонна биһиги диэки утары мараахтаан барда. Софр. Данилов
Суолга тоҕойдоон киирбит алаас эҥэлдьийэн эрдэҕинэ, тыа маанылаах кыыла туртас тоҥууну орто тунан ойуолаан мараахтаата. Сэмээр Баһылай

туохт. Ким, туох эмэ ойоҕоһунан тэҥнэһэн кэккэлэһэ бар. ☉ Идти рядом, сбоку, сравняться с кемчем-л. на ходу
Эҥэлдьийэн көстөр аартыктан сыарҕалаах оҕуһу ойоҕолообут киһи бытаан соҕустук сыннаран иһэрэ көстүбүтэ. П. Аввакумов
Уол кунанын ойоҕолоон, адаар төҥүргэстэр быыстарынан арҕаа диэки хаамтаран бара турда. Эрилик Эристиин
Инники иһэр Валера тохтоото, Сиимэ убайын ситэн кэлэн ойоҕолоото. ГНА ТС

I
1. аат. Хойуу туман. ☉ Густой туман
Туундараҕа тоҥмокко, Тумараҕа муммакка Толон саҕа бэйэкэм Туналыйан истэҕим... Л. Попов
Күһүн, киэһэ аайы киэҥ Туймааданы Күдээрэр, сөрүүн тумара Саба бүрүйэн нуктатар. С. Васильев
Туундара, туундара... Мин тулам — тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Хойуу туманнаах. ☉ Покрытый густым туманом, туманный
Аан дайдытын иччитэ Тумара халлаан иччитэ Суодайа хара Ууска уһаартарбыта. Д. Говоров
Бу түгэҥҥэ тумара салгыны хайа солоон, арҕааттан бырысыап соһуулаах икки «ЗИЛ» массыына ыардык ньирилээн иһэр. «ХС»
II
1. аат. Тайҕа ортотугар талахтаах киэҥ маар сир. ☉ Болотистое место в тайге, поросшее кустарником, марь
Тула киэҥ, хараҕыҥ дала ылбат күөх талахтаах, сэппэрээктээх тумара киэбэ-киэлитэ биллибэккэ, …… биир кэм, бара турара. А. Сыромятникова
Күн тахсан, туман улам дьайҕаран, …… киһисүөһү кыайан сылдьыбат тумараларын маардара көһүннүлэр. Индия кэпс. Туруйалар тумараларыгар эрдэ кэллэхтэринэ, саас эрдэ кэлэр. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Бөдөҥ маһа суох, талахтаах, бадарааннаах. ☉ Безлесный, тальниковый, болотистый
Биһиги …… тумара тукулаан сирдэрбитин уҥуордаан тимир суол тиҥинээн кэлиэ диэн түһээн да баттаппатахпыт. Хорсуттар с. [Туундараҕа] харах ыларын тухары тула өттүҥ тумара толоон. «Кыым»
◊ Тумара маар көр маар
Куталаах тумара маар эҥэлдьийдэ. И. Гоголев

1. сыһ.
2. Туорамаары, тэлиэс-былаас (хол., дайбаан хаамп). ☉ Нескладно, неуклюже (напр., размахивать руками при ходьбе)
   [Кыыс] ханна да барбытын, ханна да тиийбитин билбэт. Арай дьэ элэй-балай, тэлиэс-былаас дайбаан испит. Саха ост. I
   Ууларын быыһынан элэй-балай дайбаан, хотонноругар тахсыбыттара Күннэйдэрэ [ынах аата] кырыытынан буолбахтыы, мөхсө-тахса турар эбит. В. Яковлев
3. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ (хол., саҥар). ☉ Невпопад, беспорядочно, бестолково (напр., говорить)
   Эмээхсин Лөгөнтөйгө: «Тукаам, бу тугуй? Туруйа ини. Мин эйиэхэ бу кэһиибин аҕаллым», — диэн элэй-балай туойаахтаабыт. Р. Кулаковскай
   Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
   «Спартак суох, ыалдьан куһаҕан…» — диэн элэйбалай саҥарар этим. Итинтэн дьиэлээхтэр күүппэтэх ыар сонуннара арыллан барбыта. «ХС»
4. Көтүмэхтик, аатыгар эрэ, дьалаҕайдык (хол., үлэлээ). ☉ Кое-как, небрежно, спустя рукава (напр., работать)
   Үлэтэ суох сатаан олорбот, элэй-балай үлэлиир диэни сатаабат, үлэ уопсастыбаннай суолтатын өйдүүр, үлэҕэ дьоҕурдаах буола сатыыр киһи — ол култууралаах киһи. МАЕ КТТС
5. даҕ. суолт. Эриэ-дэхси биир-тэҥ буолбатах, эҥин-эҥин, араас. ☉ Неодинаковый, различный, разномастный
   Бу аартык алын кырыытын диэки Таҥнары көрөн кэбистэххэ, …… Элэс-балас сырдыктаах, Элэй-балай эркээйилээх, Эрийэ-буруйа суоллаах, Эрэй-буруй эҥээрдээх, Элэдэһин-Дуоһун Хотун Хаан аартык Эҥэлдьийэн түһэн барар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Элэй-балай Сайыннар эргийдилэр. Д. Говоров

I
ый. солб. аат
1. Саҥарааччы бэйэтиттэн тэйиччи баар предмети, көстүүнү, буолар дьайыыны ыйан көрдөрөрүгэр туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на что-л., находящееся или происходящее поодаль, на расстоянии от него (вон тот)
Байбааскы ол өтүөстэнэн иһэр ээ. П. Ойуунускай
Көхө ол баар. Софр. Данилов
Көр, ол эбэбит букатын бу эҥэлдьийэн сытар. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы бэйэтиттэн көстүбэти, атын сиргэ баары, буолары ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает на что-л., происходящее или находящееся вне поля его зрения, в другом месте
Ол куоракка үлэлии сырыттаҕыҥ дии? Амма Аччыгыйа
Мин ону [хартыынаны] баран аҕалыам. С. Ефремов
Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини. С. Данилов
3. Урут буолбут, буола турар эбэтэр буолуохтаах кэми ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на уже прошедшее по времени или предстоящее действие
Ол хойут хайаан да иэстэбиллээх суол буолуо. Эрилик Эристиин
Ол турдаҕына саалар тыастара бытарыспахтаатылар. Н. Заболоцкай
Ол кэмҥэ кэргэниттэн кыыс оҕо төрөөбүт. «ХС»
4. Этиини күүһүрдэргэ, этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для усиления или подтверждения высказываемого
Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Н. Неустроев
Бүгүн ол Уйбаан уолу дэлби мөхтүм. Софр. Данилов
Эн кыра оҕо буолбатаххын, ону өйдүөх тустааххын. С. Ефремов
♦ Ол айыыта онон көр айыы I
Сүөдэр халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. Амма Аччыгыйа
Айанната турбут, ол айыыта онон, төннүбэтэх. Н. Босиков
Кыыһа мааҕын оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай. Ол былаһын тухары — ол кэм, буолар кэм устатыгар. ☉ На протяжении всего этого, всё это время
Ол былаһын тухары киһим биир да тылы саҥарбатаҕа. Ол дойду — анараа дойду диэн курдук (көр анараа). Эмээхсин өлөн баран, «ол дойдуга» хоолдьуга табатын миинэ сылдьыахтааҕын чахчы итэҕэйэр. Болот Боотур
Ол дойдуга аттан көр аттан II. Өлөргө эрэ тиэтэйбэппин, өтөрүнэн ол дойдуга аттанар санаа суох. Софр. Данилов. Ол дойдуну бул — өл. ☉ Умереть
Аадаҥ кэнниттэн аҕыйах сылынан Лэгиэн эмиэ ол дойдуну булбута. Күннүк Уурастыырап. Онон-манан кииримэтахсыма сөбүлээб. — була сатаан саҥарыма, хал оҥорума. ☉ Не испытывай моё терпение, не надоедай (просьбами, вопросами)
Онон-манан киирбэтин-тахсыбатын, аны хонор хоноһотун мин аспынан аһатан хоннороору гыммыт дии. А. Софронов
◊ Ону ол диэбэккэ — туох буоларын кэрэйбэккэ, туохтан да иҥнибэккэ. ☉ Несмотря на то, что
Халгыйдар кыыстара Настаа, ону ол диэбэккэ, туоҕа да суох киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Н. Босиков
Тамара Петровна ыалдьыбыт этэ, ону ол диэбэккэ, оҕобун көрөн, Дьокуускайга ыыппыта. «Кыым»
др.-тюрк., тюрк. ол
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллибиккэ утарсар, сөбүлэспэт сыһыанын күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает возражение, несогласие, отрицательное отношение к содержанию высказывания
Мин ханна сир өтөбүн, ол! Амма Аччыгыйа
Ол халбаҥа суох таптал диэн эн тугу этэҕин? С. Ефремов
△ Ардыгар мөлтөтүллэн, ыйытыыны эҕэн чуолкайдыыр, күүһүрдэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда наделяется оттенком выделения и усиления вопроса
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
Ону мин хайдах өтө көрөбүн? В. Яковлев
Ол ханнык Ньукулайый? М. Доҕордуурап