молодой, юный || молодость, юность || юноша, отрок; эдэр киһи молодой человек; эдэр пионер юный пионер; эдэр саас молодые годы, молодость; эдэргэр түс = помолодеть.

прил. I. (беззаботный) кыһалҕата суох; беспечная юность кыһалҕата суох эдэр саас; 2. (халатный) ээл-дээл, кыһамньыта суох; беспечное отношение к делу дьыалаҕа ээл-дээл сыпыан.

шалость, озорство; игривость; кыра оҕо тэбэнэтэ детская шалость; ол оҕо саас тэбэнэтэ этэ это было озорство юности.

несов., проплыть сов. 1. что и без доп. уһун, устан аас; 2. перен. устан аас, элэҥнээн аас; перед моими глазами проплыли воспоминания юности мин харахпар оҕо сааһым кэмэ элэҥнээн ааста.

1. аат. Кэргэннэнэ илик, сааһын сиппит уол оҕо. ☉ Неженатый молодой человек
   Хаһан эрэ мин эдэр, Хоччорхой уолан баарым. С. Данилов
   Хаппытыан манна кэлэн уруккутугар түспүт, уоланыгар эргийбит курдук. А. Сыромятникова
   Уол оҕо, буутун этэ буһан, сиһин этэ ситэн, уолан бэрдигэр кубулуйар. С. Спиридонова
2. даҕ. суолт. Эдэр, олоҕу билэ илик. ☉ Молодой, неопытный
   Ыларов, уолан хаана оонньоон утары дьохсооттоото. Р. Баҕатаайыскай
   Уолан сүрэх уот саҕыллан Арай кырдьык тааһырдын, Охсуһууга хатарыллан Алмаастыы тыйыһырдын. А. Абаҕыыныскай
   Уолан олоҕу кытта бырастыылаһар үгэс бу мээнэҕэ олохсуйбат. Төһө да дьоллоох буолтуҥ иһин, көҥүлгүн син аһыйаҕын. Л. Толстой (тылб.)
   ◊ Уолан дьон көр дьон
   Уолан дьон хараҕар кэрэтик көстөөрү, Кыргыттар киэргэнэн кэлэллэр. И. Гоголев
   Уолан дьон, эр бэртэрэ, айаннаан иһэн, айахтара хам буолбат. И. Егоров
   Уолан киһи көр киһи I. Тэһиин тутуохпут диэн тоҕус уолан киһи, аҕыс кыыс дьахтар тахсан сэргэ төрдүгэр мустубуттар. Саха фольк. Уолан киһи, оҕо сааһа ааһан, уҥуоҕа кытаатан, хаана-сиинэ кэйэн, сул тиити кытары туста оонньуур буолбут. Н. Павлов. Уолан оҕо — уол оҕо. ☉ Мальчик, юноша
   Дьахтары таптаабатах, уолан оҕо мин олоробун. П. Ойуунускай
   Күнүһүн ахтан Көмүс уолан оҕолорбун суохтуурум. И. Егоров. Уолан саас — уол оҕо кэргэн ыла илик сааһа. ☉ Юность, юношеские годы мужчины (до женитьбы)
   Григорий уолан сааһыгар түспүттүү, иэдэһэ итийбэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
   О, кэрэ да кыысчаан этэ, Уолан сааспын кини киэргэппитэ. С. Васильев
   Уолан уол — уолан киһи диэн курдук (көр киһи I). Баар буоллар уолан уол эрдэххэ — Муударай, сиппит өй төбөҕө, Баар буоллар сааһырбыт сүрэххэ — Эдэр саас эрчимэ, төлөнө. С. Данилов
   Олох обургу мускуйан уолан уол киһи буолар. К. Уткин
   Билигин да уот сиэбэтэх, уу ылбатах чиргэл мас курдук уолан уол эбиккин. «ХС»
   ср. др.-тюрк., тюрк. оҕлан ‘мальчик; сын’

1. даҕ.
2. Өй-санаа, эт-сиин өттүнэн ситэр, үүнэр-сайдар сааһыгар сылдьар. ☉ Не достигший зрелого возраста, молодой, юный
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   Эдэр уолаттар харахтара хатанар киһитэ буолбуккун. С. Ефремов
   Эһиги курдук эдэр, чэгиэн үһүбүн дуо? М. Доҕордуурап
3. Саҥа үүнэн эрэр, саҥа үөскүүр, саҥа баар буолбут (туох эмэ). ☉ Недавно возникший, созданный, начинающий расти, развиваться, молодой (о чём-л.)
   Маҥан туундара хоонньугар Эдэр куорат дирбийэр. С. Данилов
   Бу Урдаах алаас саамай эдэр ыалын Макаардаах дьиэлэрэ этэ. В. Протодьяконов
   Уруккута эдэр тыалар билигин баараҕай мастардаах лиҥкир систэр буолбуттар. С. Никифоров
   Сир хамсааһына үксүн эдэр хайалардаах сиргэ буолар. АЛА КК
   Эдэр тэтиҥ күөх ньалҕаархай чараас хатырыктаах. АЭ ТЫС
4. Ыччат дьоҥҥо сөп түбэһэр, ыччат киһи гиэнэ буолар. ☉ Свойственный, присущий молодости
   Кини өлбөт үйэлээх тапталын Эдэр сүрэхпинэн таайабын. С. Данилов
   Кыс хаар орто кинини [сибэккини] Эдэр илии үүннэрбит, Таптал имин, килбиэнин Сэбирдэҕэр иҥэрбит. Эллэй
   [Ойуурап:] Төһө да буоллар билигин да мин дууһам эдэр. С. Ефремов
5. аат. суолт.
6. Бары өттүнэн саҥа ситэн-хотон, күүс-уох үрдүгэр сылдьар саас; ол саас кэминээҕи олох кэрчигэ. ☉ Возраст между отрочеством и зрелостью; период жизни в таком возрасте, юность, молодость
   «Эдэртэн эйэтин, кырдьаҕастан сүбэтин ыл», — диир саха өһүн хоһооно. Суорун Омоллоон
   Алексей эдэригэр наһаа көрдөөх, олус уус тыллаах киһи этэ. Амма Аччыгыйа
   Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
   Эдэр эрдэхпинэ эйигиннээҕэр баҕас көстөр дьүһүммүнэн ордук эбитим ини. Софр. Данилов
7. э. ахс. хом. суолт. Ыччат дьон, ыччат көлүөнэтэ. ☉ Молодое поколение, молодёжь
   Эдэрдэр ыллаатылар, кырдьаҕастар сорохторо нухарыйа да түһэн ыллылар... Амма Аччыгыйа
   Эдэрдэр олоҕу билбэккит, наһаа чэпчэкитик, атаахтык үөскээтигит диэн сорох кырдьаҕас дьон хомуруйаллар ээ. И. Гоголев
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
8. э. ахс. тут-лар. Саҥа ыал буолар уоллаах кыыс. ☉ Молодожёны, молодые
   «Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии», — диэн Настаа эмээхсин сүбэлиир даҕаны, ыйытар даҕаны курдук эттэ. П. Ойуунускай
   Ырыа ис киирбэх тыллара эдэрдэргэ анаммыт быһыылааҕа. Ойуку
   Кылаабынайа эдэрдэр бэйэлэрэ өйдөһөр буоллуннар. Г. Нельбисова
   ♦ Эдэргин эргит — тугу эмэ гынаргар, оҥороргор эдэр киһилии эрчимнээхтик тутун-хабын, дохсуннук хамсан-имсэн. ☉ соотв. тряхнуть стариной
   Россия! Эн миэхэ Ырыаны сипсийэн, Эдэрбин эргиппит эбиккин. С. Данилов
   Эһэбит эдэрин эргиппит, Эниэттэн салаасканан түспүт. Т. Сметанин
   [Оҕонньоттор] эдэрдэрин эргитэллэр, күөгэйэр күннэрин саныыллар. И. Данилов
   Оҕонньор бэйэм Оҕобор түһэн, Эмэх бэйэм Эдэрим эргиллэн, Ынчык оннугар Ырыа ыллыыбын. И. Чаҕылҕан
   Эдэригэр түспүт көр түс I. Балбаара эмээхсин көммүт, өссө эбии эдэригэр түспүт курдук буолбут. Эрилик Эристиин
   [Василий Петрович:] Эдэрбэр түһэн сылдьабын, үөрэн-көтөн сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   ◊ Эдэр дьон көр дьон
   Биһиги, эдэр дьон быһыытынан, бу айаҥҥа тугу кэпсэппэтэхпит, тугу мөккүспэтэхпит, тугу умнан кэбиспиппит баарын киһи билбэт. Амма Аччыгыйа
   Эмээхсин кэпсээнин истэн, эдэр дьон ах баран хаалаллар. Н. Якутскай
   Эдэр киһи көр киһи. Кыыс сылдьан биир эдэр киһини Сүрэҕим сөбүлээн таптыыра. Күннүк Уурастыырап
   Кус быһый, ат бөҕө аатырбыт күүстээх Куонаан диэн эдэр киһи күүлэйдии кэлбит. И. Бочкарёв
   Эдэр саас — эдэр 2 диэн курдук. Катяны кытта эдэр саас, дохсун үөрүү, сырдык күн мин хоспор көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
   Уолаттар, кыргыттар харахтарыгар эдэр саас кистэлэҥнээх уоттара умайаллар. Н. Лугинов
   Ырыаны эдэр саас Аргыһа дииллэр дии: Мин эдэр эбиппин оччоҕо. С. Данилов
   Эдэр ыччат көр ыччат. Онно эдэр ыччат биригээдэтэ үлэлиир, оҕолор элбэх буолуохтара. С. Ефремов
   Эдэр ыччаты аны эрчимнээх үҥкүү муусуката угуйда. Огдо
   ср. монг. идэр, бур. эдир ‘молодой, юный’

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов