ж. 1. куруһуна; часовая пружина чаһы куруһуната; 2. перен. хамсатар куруһуна; он является главной пружиной в этом деле бу дьыалаҕа кини сүрүн хамсатар ку-руһунанан буолар.

1) убежище, укрытие; бу кини хорҕото это его убежище; 2) перен. защита, опора; бу кипи—кини хорҕото этот человек является его защитой.

1) заперение на замок, заключение, блокировка 2) и. д. от хатаа= II продолжительное похолодание (весной); сааскы хатааһын весеннее похолодание; хатааһын Чолбоно Венера в холодное весеннее время (в старину якуты считали, что Венера является причиной сильных похолоданий).

аат дьөһ. Кэпсиир сыһыаны көрдөрөн, этиллэр-кэпсэнэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар (дэҥҥэ тутлар). ☉ Употребляется при указании на предмет, который является объектом мысли, речи (о, об, про, насчет)
Атыыэргиэн, булт-алт ирээтин ким да суруйбат. «Кыым»

дьөһ. Хайааһын предмет үрүт өттүттэн аллара диэки барарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, который является местом начала действия, направленного вниз
Саас дэриэбинэ оҕото барыта үрэх уҥуор баар Кэрэхтээх сыырын үрдүттэн салааскалаары мустара. И. Сосин

туохт., эргэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, үрүҥ айыылар өһүөннэринэн эмискэ уҥан, оҕустаран өл (айыылар иннилэригэр туох эмэ буруй иһин). ☉ Скоропостижно умереть (по поверьям древних якутов, смерть в таких случаях является возмездием верхних божеств, наказавших человека за какие-л. грехи перед ними). Омоҕой баай сылгыта-ынаҕа аччаан, бэйэтэ кырдьан, кэнники Эллэй Боотур ыһыаҕар Үрүҥ Айыыттан бурууһатан өлөн хаалар. БСИ ЛНКИСО. Онтон Эллэй Боотур Омоҕой баайга эмээхсиннэри сиэллээх айаҕынан айах туттарар. Ол туттарыытыгар айыы аһа, кымыс, көҥсүктэригэр түһэн оҕонньордоох эмээхсин онно өлөн (бурууһатан) түһэллэр. БСИ ЛНКИСО

ыйыт. солб. аат., кэпс. Ким эмэ, туох эмэ хайа киһи гиэнэ буолара (таһ. түһүк, тард. ф-гар тутлар). ☉ Слово, употребляемое для выяснения принадлежности кого-чего-л. кому-л.: из чьих, откуда, чьим является кто-что-л.
Бу сурук кимтэнэ миигин интэриэһиргэтэр. — Эһиги сиэҥҥит кимтэнэ сири аннынан билиннэ. «ХС»
◊ Кимтэнэ биллибэт — кистэлэҥ, ааптара ыйыллыбатах (хол., сурук). ☉ Анонимный (напр., о письме)
Биһиэхэ кимтэнэ биллибэт сурук киирэн сытар. — Кимтэнэ биллибэт суругунан Мандаарабы түҥнэри ууруом. В. Протодьяконов

1. аат. Тыйаатырга, кулуупка уо. д. а. дьон иннигэр артыыстар тахсан оонньуур, ыллыыр, кэпсиир үрдүк миэстэлэрэ. ☉ Возвышение, помост, площадка для артистов, чтецов при их выступлении перед публикой, эстрада
   Ити кэмҥэ Крюков үс доҕотторо эстэрээдэҕэ ойон тахсыбыттара. «ХС»
2. Кыра пуормалар ускуустубалара; бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар нүөмэрдэрдээх кэнсиэри биэрии. ☉ Искусство малых форм, основным видом которого является концерт из сменяющихся отдельных номеров, эстрада
   Василий Фёдоров Москваҕа эстэрээдэ артыыстарын Бүтүн Россиятааҕы мастарыскыайдарыгар үөрэниэ. «К»
   Никита, Никита, бардыбыт! Соҕуруу эстэрээдэ. Бу билиэт буллум. Н. Лугинов

сыһыан холб.
1. Этиллэр санаа оннук буолуохтааҕа толору өйдөнөрүн, саарбаҕа, мөккүөрэ суоҕун көрдөрөр. ☉ Выражает, что высказываемая мысль является вполне понятной, само собой разумеющейся
Манна Панас, биллэн турар, эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Эрчиллиилээх сүрэх, биллэн турар, ханнык баҕарар ыарахаттары чэпчэкитик тулуйар. Г. Угаров
Микиитэ эмиэ, биллэн турар, сырыы бөҕөнү сылдьыбыт эр бэрдэ киһи курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Этэр санаа уопсай биллэригэр сигэнии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок ссылки на общеизвестность высказываемой мысли
Биллэн турар, былаан — сокуон. «ХС»
Биллэн турар, поэзия — искусство биир саамай баараҕай салаата. «ХС»
3. Бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок утверждения
Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьоннор бааллар. С. Никифоров
Биллэн турар, биһиги итинэн уоскуйуохпутун сатаммат. «Кыым»
4. Эмоциональнай бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоционального утверждения
Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй? П. Ойуунускай
Биллэн турар, ким норуоту көмүскүөй, мин уолаттарым курдук, эр бэртэрэ көмүскээбэтэхтэринэ! Ч. Айтматов (тылб.)

даҕ., үрд. Сүрдээх, сүүнэ, модун (үксүгэр ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Внушительный, громадный, могучий (в основном о каких-л. природных явлениях)
Күрүлэс чыҥыс тыастардаах Сүллэр этиҥ сүллүүлээх, Сүүлэр былыт өрөгөйдөөх, Илигирэс ичигэстээх Ибир самыыр көлөһүннээх. С. Зверев
Бу, чыҥыс тымныы дойдутун Урааҥхай саха өбүгэм, Отуутун уотунан ититэн, Улахан мөҥүөн олоххо, Билиҥҥи көлүөнэ дьоннорго Бэлэмнээн кэбиспит эбит. Л. Попов
Биһиги киһибит иннигэр …… Чыҥкыныыр чыҥыс халлаан уола Чуҥкунуур Чуура бухатыыр Соҕотохто суодас гына түстэ. С. Васильев
◊ Чыҥыс Хаан миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, киһи дьылҕатын, бүтүн олоҕун быһаарар таҥара. Аһыныгаһа суох, тыйыс, көрдөһүүнү-ааттаһыыны ылыммат диэн итэҕэйэллэрэ. ☉ По поверьям: одно из древних якутских божеств, является властителем рока и судьбы, отличается жестокостью, непреклонностью, беспощадным, неумолимым, твёрдым нравом
Чыҥыс Хаан ыйааҕа, Одун хаан оҥоруута (өс хоһ.). Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чыҥыс Хаан ыйааҕыныы, Чыҥкынас тыалтан тыыннанан, Саймаархай салгынтан санааланан Саха урааҥхай барахсан …… Үгүс үйэлэргэ үөскээбитэ дэһэллэр. С. Зверев
ср. джаг. чиҥгиз ‘великий, сильный’