с. (ясность сознания) өй сырдааһына, өй ырааһырыыта.

түлэс-балас буол = терять ясность мысли (напр. от переутомления).

ж. 1. (напр. движений) чуолкайа, чөмө, чуота; 2. (разборчивость) чуолкайа, ырылхайа; 3. (ясность, точность) чуолкайа, лоп-бааччыта, лоп курдуга; чёткость изложения кэпсээһин лоп-бааччыта.

сов. 1. кого-что (внутрь чего-л.) киллэр; 2. кого-что (включить) киллэр; внести в список испииһэккэ киллэр; 3. что (уплатить) киллэр, у к; 4. что, перен. (произвести, вызвать) киллэр, оҥор; внести оживление сзргэхсийиитэ киллэр; # внести предложение этиитэ киллэр; внести ясность дьэҥкэрт, быһааран биэр.

ж. 1. (уу) сыыһа-буора; поднять муть со дна түгэҕиттэн буорун-сыыһын көбүт; 2. перен. (отсутствие ясности сознания) бутуллуу, ииримтийии.

аат.
1. Туох эмэ быһыыта, киэбэ; туох эмэ омооно, барыла (үксүгэр тард. ситимигэр тут-лар). ☉ Форма, очертания, контур, абрис чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Били, кэтэн баран өҥөнөн көрө-көрө хаамсыбыт таҥастара иитэ-саҕата биллибэт гына алдьаммыт. Эрилик Эристиин
Кини бинсээгин сиэптэригэр хааһылана сылдьан имиллибит, иилэрин-саҕаларын сүтэрбит маллар, манна бэйэлэринэн көһөн киирэн сыталлара кинини соһутта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ кирбиитэ, кыраайа, муҥутуур уһуга. ☉ Граница, край, предел чего-л.
Өрүс икки өттүнээҕи талахтар көстүбэт буоланнар, иитэ-саҕата биллибэт киэҥ сир иһигэр киирбит курдуга. Болот Боотур
Кинилэри тула - иитэ-саҕата биллибэт киэҥ-нэлэмэн туундара. Н. Габышев
3. көсп. Туох эмэ чуолкайа, быһаарыылааҕа. ☉ Ясность, определенность чего-л.
Ситиспит түмүгүн туора киһиэхэ былдьатан баран, кини билигин саҥа түмүгү хантан баран, туох иитин-саҕатын булан, хаһан тиийэн ситиһиэхтээҕин билбэт туруктаах хаалбыта. В. Яковлев
Онон милииссийэҕэ үлэтин, этэргэ дылы, кыратыттан улаханыгар диэри иитин-саҕатын араарар кыахтаах киһинэн биллэр. М. Попов

сыһ., кэпс. Тугу саныыргын, тугу саҥараргын бэйэҥ аанньа өйдөөбөт курдук, түүл-бит курдук (сырыт). ☉ В неясном, болезненном, сумеречном состоянии (находиться)
Сергей, хайдах-хайдах тыл эппитин билигин да аанньа быһааран өйдөөбөккө, хайдах эрэ түлэс-балас хааман иһэр. В. Яковлев
Оҕом кэнники кэмҥэ тоҕо эрэ түлэс-балас тыллаһар. С. Дадаскинов
Кэнники, хапсыһыы [сэриигэ киирсии] бүппүтүн кэннэ, сынньалаҥҥар түлэс-балас санаан аһараҕын. ПДА СС
♦ Түлэс-балас (түлэй-балай) буол (бар) кэпс. — утуйбут, уҥмут курдук буолуталаа; түүл-бит курдук сырыт (хол., аһара сылайан). ☉ Терять ясность мысли; впадать в бессознательное состояние (напр., от переутомления)
Нухарыйан түлэс-балас буолан иһэн медсестра ааҕар кинигэтин лииһин арыйар тыаһыттан уһугунна. Н. Якутскай
Ити кэнниттэн Аана түлэс-балас барбыта. Н. Заболоцкай
Уһуктан хараҕын аһар Уолуйан, тоҥон, хоргуйан Түлэс-балас барбыт кыыс. Эллэй
ср. др.-тюрк. төлэк ‘бездеятельный’

I
аат. Туох эмэ чуолкайа, чахчыта (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Истина, правда, ясность (обычно употр. в притяж. ф.). Дьахтар киһи [Күн Толомон Ньургустай] Ла бын да бул бакка хаалла, Уола [Босхоҥоллой Мүл гүн] хайы-үйэ араҥаска [Бэлэмнээбит олохторугар] Олорбута эрэ баар буолбут. ТТИГ К ХКК
Б и лигин ты мныы сэттэ уон буолбатаҕына, алта уон кыраадыһа лап. Н. Апросимов
Оҕонньор бу оҕону Быыкаанныыр кимтэн булбутун билиэн баҕарардыы тыл быктарар да, кыыс лабын биллэрбэт. Н. Павлов
ср. алт. лап ‘точность, ясность, твёрдость’, тув. ылап ‘точно (пунктуально)’, монг. лав ‘точно, достоверно; точность’, бур. лаб ‘наверняка (обязательно)’
II
тыаһы үт. т. Хаптаҕай предмет туох эмэ үрдүгэр лаппаччы түһэн охсуллар тыаһа. ☉ Подражание звуку, воз никающему при ударе чем-л. плоским, мягким по чему-л., шлёп
Васин, саппыкы тын устан, …… наскылаах атахтарынан лап-лап үктэнэн, хоско ааста. Э. Соколов
◊ Лап бааччы кэпс. — табыгастааҕын булбуттуу, табыллыбыттыы; сөрү-сөп буола. ☉ С удобством (располагаться на чём-л.); ровно, ладно (подходить к чему-л.)
Эһэ, суолу сытырҕалаан көрөн баран, мин диэки хайыспыта уонна суолум ортотугар лап бааччы олорунан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Суванкул, лап бааччы сиргэ сытан, тэтэрээккэ буукубалары суруйан бадьаарытара. Ч. А й т м атов (тылб.). Лап гына кэпс. — 1 ) к ү ү скэ, тыастаахтык (тугу эмэ, туох эмэ хаптаҕайынан оҕус). ☉ С громким шлёпающим звуком (ударять, напр., л адонью по крупу лошади)
[Бухатыыр:] «Мин ыҥырдахпына, ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом!» — диэн баран [атын] самыытыгар үс төгүл лап гына оҕуста. Саха фольк. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Фёдоров; 2) сымсатык, хапсаҕайдык, сыыһа түһэрбэккэ (хол., хап, тут). ☉ Цепко и точно; метко, ловко (хватать, ловить или попадать куда-л., достигать какого-л. места)
Айыы Дьураҕастай бухатыыр, ойоҕун лап гына харбаан ылла да, суос-соҕотохто сур гынан хаалла. Саха фольк. Онуоха бу бухатыырдар түү тээҕэр чэпчэкитик, охтооҕор түргэнник өрө куугунаан таҕыстылар да, Ытык хайа үрдүгэр лап гына түстүлэр, охсуһан имитэлэһэн бардылар. Ньургун Боотур. Лап курдук кэпс. — үчүгэйдик сыста, эндирдэммэккэ дэхситик (хол., ыбыс). ☉ Ровно, плотно, точно (напр., ложиться на что-л.). Дьиэ муннуктара лап курдук ыпсыбыттар. Ср кирг. лап, тат. лап, ног. лап-лап ‘звукоподражание шлёпанию (напр., босых ног об пол)’

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров