анньыалаа диэнтэн холб. туһ. Бэрдэ буоллаҕына, тураннар тустан хачымахтаһаллар, анньыалаһаллар, бэйэ-бэйэлэрин эккирэтиһэллэр. Н. Якутскай
Күүскэ үтүрүйсэн анньыалаһан иһиҥ! Д. Родари (тылб.). Эмиэ иирсэр сиэринэн этистилэр, атастыыларын аахсыбатылар, анньыалаһан адаарыстылар, түлэс-балас түстүлэр, түҥ-таҥ буоллулар. А. Софронов

тэбиэлээ диэнтэн холб. туһ. Ый, күн икки тэбиэлэһэллэр үһү (тааб.: кыстык, балта)
Тэмтээкэйдээн тэбиэлэстилэр, Тиэрэ-маары тэлэкэччийдилэр, Түлэс-балас түстүлэр, Түҥ-таҥ буоллулар. А. Софронов
Ылдьаа табаарыһынаан охсуһарга бэлэмнэнэн, араастаан туттан-хаптан уунаҥнаһаллар, тэбиэлэһэллэр. ЭКС АА

туохт.
1. Туох эмэ киэргэлинэн киэргэт, киэргэли иил, ыйаа. ☉ Украшать, наряжать
Кыыһы сир курдук симээтилэр, тап курдук таҥыннардылар. Саха фольк. Кинини кытта түөрт аты симээн көмөллөр. Саха фольк. [Харыйаны] араас өҥнөөх, дьиримнэһэ турар уоттарынан симээбиттэрэ түүҥҥү болуоссаты олус тупсарара. Н. Лугинов
2. көсп. Тугунан эмэ тупсар, кэрэтит. ☉ Придавать кому-чему-л. нарядный, красивый вид
Күһүн көмүс дуйунан Сири симиир кэмигэр, Дьэҥкир курустаал буолан, Дьикти күннэр үүнэллэр. С. Данилов
Үтүө сир чэлгийэр саадтарын Үйэлээх синньэ күөх симээтин. Күннүк Уурастыырап
Сибэкки сири симиир. Оттон киһи дьолу түстүүр, олоҕу киэргэтэр. «ХС»
3. түөлбэ., харыс. т. Ымынахтан (куор, уоспа ыарыыттан). ☉ Покрываться сыпью (при кори, оспе)
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, эттэрэ симээн иһэн, кэхтэн хаалбыт. В. Протодьяконов
Уоспа харахпын симээн, көрбөт буолан, кэтит бэрэбээскинэн илиибин уонна атахпын кытаанахтык баайаннар, түлэс-балас сыппытым. М. Горькай (тылб.)
ср. алт. чиме ‘резьба, украшение, насечка’

1. даҕ.
2. Толорута суох, туолбатах, көҕүрээбит (хол., иһиккэ уу). ☉ Не полный; неполноводный. Быһаҕас биэдэрэ. Чаанньык быһаҕас. Быһаҕас сиэхтээх
3. көсп. Астыга суох, киһи дуоһуйбат, бэтэрээнэн, чычаас. ☉ Неполноценный, неудовлетворяющий
   Хара тыа маһа баранан, кэртэ дуо киһи кириэһин? Быһаҕас, быстах санаанан сууйдубут сурпут кэриэһин. Баал Хабырыыс
   [Архитектурнай үлэҕэ] көстүбэти эккирэтии, кэтэһии муҥа. Адьас астыммаккын, санааҕар, барыта быһаҕас, кэрэгэй. Н. Лугинов
   Үлэ күнэ маннык көрүҥнэрдээх: а) сөптөөх уһуннаах; б) кылгатыллыбыт; в) быһаҕас үлэ күнэ. СГПТ
4. аат суолт. Туох эмэ толорута суоҕа, ситэтэ суоҕа. ☉ Половина, неполнота чего-л.
   Бу саас быстарыыга сыарҕа быһаҕаһа оту ылбытыҥ уонна эмээхсинтэн эн ойоҕуҥ түөрт мээрэй бурдугу кытта оһумуоха чэйи ылбыт этэ. А. Софронов
   Наһаар кытаахтаан таһаарбыт табаҕын, уҥуоҕа хамсаан, быһаҕаһын тоҕон кэбистэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Быһаҕас түс — намтаан, уолан көһүн; толорута суох буол, көҕүрээ. ☉ Казаться, быть не полным; убывать
   [А.Е. Кулаковскай] көмүскэтин уҥуохтара көппөрүттэн, симэн сытар харахтарын халтаһалара быһаҕас түһэн, бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
   Уруккута диэн баара дуо …… хаана кубарыйа куурбут, көмүскэтэ улаханнык быһаҕас түспүт. Эрилик Эристиин
   Мылахов оргууй аҕай астык-астыктык хаамыталаан тиийэн аанын хатаата уонна сиэйпэттэн быһаҕас түспүт ханньаахтаах бытыылканы ылан үрүүмкэлэргэ кутуталаата. Н. Лугинов
   Быһаҕас ый көр кэлтэгэй ый. Түүн. Түлэс-балас түһэн, Туохтан эрэ куотар Былыттар быыстарыгар Быһаҕас ый Быарынан сынар. Н. Рыкунов

туохт.
1. Тыыга, оҥочоҕо олорон эрэн эрдиинэн ууну эрчимнээхтик хаһыйан айаннаа, уһун. ☉ Грести (на лодке, ветке, плоту). Сүүрүгү утары эрт
□ «Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ, ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Эрдии эрдэн сылайа оҕустубут. Н. Габышев
Хаһан эмэ балыксыт Эн кураанах хонноххор Эмэх буолбут мас тыытын Эрдэн кэлэн хоноро. П. Тулааһынап
△ Көлүөһэ ууну хаһыйар күүһүнэн айаннаа (урукку көлүөһэлээх борохуоту этэргэ). ☉ Передвигаться с помощью колёс (о старых пароходах)
Хамсатын буруотун халлааҥҥа күдээрпит, Борохуот эр бэрдэ, Эрчимник эрдэр. Эллэй
2. көсп. Солуута суоҕу, туох түбэһиэҕи мээнэ саҥар. ☉ Болтать наобум, что взбредёт на ум
Талбыппынан аттаран, Таалбын-быарбын тарбанан, Түлэс-балас эрдэммин, Түҥ-таҥ түһэн биэрдим мин. Күннүк Уурастыырап
«Туох буоллуҥ? Тоҕо ити курдук саҥараҕыный?» — Уйбаанча оҕонньор, кырдьык, түөс-маас эрдэн барбытыттан ыйыппыта. Н. Якутскай
Суол уһунун билимээри, күн эгэлгэтин барытын эрдэн кэпсэтэбит. П. Аввакумов
♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
(Киэҥ) халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) көр халлаан. Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт кэп-кээҕинэс куолаһынан Киристиэстэн саҕалаан киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Түөрт уоннаах диэн миигин ким этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! Оччо сыл тухары, ааҕыстар, Олоро иликпин, атастар. С. Руфов
ср. др.-тюрк. еш ‘грести, разгребать’

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., балык иһин) дьөлө анньан баран хайа быс. ☉ Вспороть, распороть; разрезать, рассечь
Муҥур иһин тыыран уҥуоҕун таһааран баран, этин кэрдиистээн аргыга хатараллар. Далан
Сахаар кээнчэлээх атаҕынан тыаһаппакка сыбдыйан кэлэн, сыттыгын анныттан быһаҕын ылла уонна балаакка кэлин эркинин дьөлө анньан баран аргыый аҕай хайа тыырда. Д. Таас
[Артур бырастыынаны] олус кэтит гына тыырбыт, моонньун кыайан ыга ылыа суох, уонна өссө туомтуу тардыахха наада. Э. Войнич (тылб.)
2. Маһы синньигэс гына хайытан тырыыҥкалаа. ☉ Щепать (лучину)
[Оҕонньор] Оллоонноон олорон Тымтык тыыран Тырылатан барда. Болот Боотур
Аһаан дуомнаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастартан көнөтүн талан тымтык тыырбытым итиэннэ олору тостубут сотом тула кэккэлэччи тутаат, ыксары кэлгийэн кэбиспитим. П. Степанов
Эр киһи туох да саҥатаиҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро. СҮК
3. Тугу эмэ солоон, хайытан суолла таһаар. ☉ Прокладывать (дорогу)
Хаарым улам халыҥаан, тыал тибэ турар буолан, саҥа суолу тыырар сыралаах эбит. Н. Лугинов
Түөһүм иһигэр Сүрэҕим соҕотоҕун курдук, Бэйэм эмиэ соҕотох этим. Соҕотох этэ бэл сылайбыт хомуһум тыла, …… Соҕотох этэ халыҥ хаарга тыырбыт ыллыгым. И. Гоголев
Суол диэн суоҕа, ыллык тыыран айанныыллара. ПНИ АДХ
△ Тугу эмэ (хол., ууну, салгыны) күөҥҥүнэн хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Продвигаться вперёд, рассекая собой что-л. (напр., водную гладь, воздух)
Мин [андаатар] баһын чолотон ууну хайдах эрчимнээхтик тыыран барарын көрөн турбахтаатым. Далан
Катербыт өрүс үөһүгэр киирэн, ууну тыыран тумсун өрө күөрэттэ, иннин диэки дьулуруйда. С. Дадаскинов
«УАЗик» сандаархай уотунан хараҥаны тыыран, айан аартыгын устун «хараҕа» тэстэринэн быччаһытан истэ. Күрүлгэн
4. Сири тиэр, хорут. ☉ Распахивать, вспахивать (землю)
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Мин эһиэхэ этиэхтээхпин: «ХТЗ» тыраахтарынан Хара кырсы хайа тыыран, Буоланы кэҥэтэн Бурдугу үүннэрбити. С. Васильев
Тимир, дьоҕус — Тыраахтар оҕус Булуук тардан Буору тыыран, Тачыгырыыр, Лачыгырыыр! М. Тимофеев
5. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ (хол., бүддьүөт үбүн) үллэрэн түҥэт, анаа. ☉ Распределять (напр., средства бюджета)
Обсерваторияҕа биэрэр үптэрин лаборатория аайы тыыраллар, онон олус дуона суох тиксэр. В. Яковлев
Бүддьүөт үбүн бэйэлэринэн тыыран эрдэхтэрэ. Н. Борисов
Интэринээт-оскуола томторугар дэриэбинэҕэ көбүскөнө кырдал, дьиэ туттуохха айылаах элбэх сир баарын үрдүнэн биирдиилээн ыалларга чараҥы алдьаттаран уһаайба тыыран биэрэр тутах быһыы. «Кыым»
♦ Иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм фольк. — «өлөрүөм-өһөрүөм, самнарыам» диэн саанан этии. ☉ Угроза со значением «погублю, убью, повергну в бою» (букв. на спину положу — живот вспорю, на живот положу — спину продавлю)
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҕан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур. Суол тыыр — олоххо баар ыарахаттартан самныбакка, туруулаһан кыай. ☉ Преодолевать жизненные невзгоды, трудности
Владимир Тимофеевич Аҕа дойду Улуу сэриитин хонууларыгар байыас ыарахан суолун тыырбыта. КН ЛТСА
Кинилэр иккиэн, урууларыттан-аймахтарыттан, билсэр дьонноруттан көмөтө суох, суолларын түөстэринэн тыырбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ көсп. Ханнык эмэ дьыаланы оҥорорго саҥа, сонун ньыманы айан олоххо киллэр. ☉ Внедрять новые подходы, методы, наметить свой путь в чём-л. (напр., в творчестве)
Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, уйулҕаларын, тугу интэриэһиргииллэрин таба тайанан, кинилэргэ сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа, саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта. КНЗ ТС
Дьэ онон Николай бэйэтин саҥа дьыалаҕа боруобаланан көрөргө, саҥа суолу тыырарга сөбүлэспит эбит. «Кыым»
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. Түөрт дойду түмэн баайын Төбө тыырбыт аҥаарын Түһэҕэр ууран олорор Түллэр күүстээх саар-тойон Түөһэйдэҕэ дуу? Тоҕо Түлэс-балас тыллаһар? Эллэй
Бары сүбэлэһэн бараннар, Улахан Сэргэйдээх тиҥэһэлэрин төбө тыырбыт аҥаарын, сибиинньэлэрин аҥаарын маҥнайгы куоратчытынан оҕолоругар уонна балтылара Суоппуйалаахха ыытыах буоллулар. Далан
Сыл ахсын былаанынан көрүллүбүт от оттонуута нэһиилэ төбө тыырбыт аҥаара эрэ бэлэмнэнэр буолбут. В. Протодьяконов
<Эрэйи эҥээринэн тэлэн,> муҥу муннунан тыыран көр муҥ I. «Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара, суорума соруктаммыттара үгүс этэ. ФЕВ УТУ
ср. алт. тил ‘отдирать, раздирать на мелкие части; щепать, резать пластами, ремнями’