аат., хом. суолт. Тиийиммэт-түгэммэт, көлөһүннэтэр дьон, кылаас. ☉ Неимущие, эксплуатируемый класс
Онно ячейка, хомсомуол, хамначчыт суута баара буоллар, дьадаҥыны-хамначчыты ити курдук атаҕастыа суох этилэр. П. Ойуунускай
Кулаактар тутан олорбут сирдэрин дьадаҥы-хамначчыт дьоҥҥо ылан биэрбит мин баарбын. Күндэ

быыбардаа диэнтэн дьаһ
туһ. Мин ол бириэмэҕэ Казанкаҕа баартыйа ячейкатын оҥорон, сэбиэти быыбардатан, улахан дьоҥҥо сырдатыы үлэни үлэлээн эрэрим. П. Ойуунускай
1920 сыл олунньу бараныытын диэки Дьокуускайтан Ф.М. Егоров (эсер) тахсан, бастаан биэс уон нэһилиэги кэрийэ сылдьан, нэһилиэк сэбиэттэрин, улуус сийиэһигэр киирэр дэлэгээттэри быыбардаппыта. Эрилик Эристиин

туохт. (дэҥҥэ тут-лар). Уустугур, эрэйдээх буол. ☉ Стать более трудным, сложным, затруднительным
Сорох волостарга, холобур, Мэҥэҕэ, Бороҕоҥҥо, уо. д. а. партийнай ячейкалар суохтарыттан үлэ ордук күчүмэҕэтийэрэ. «Ленин с.». Ас уонна таҥас сыаната, күнтэн күн аайы ыараан, көстөрө күчүмэҕэтийэн испитэ. «ХС»
Биһиги сепаратнай эйэни түһэристэхпитинэ даҕаны, Германия өрөбөлүүссүйэтин объективнай төрүттэрэ олох да күчүмэҕэтийиэхтэрэ суоҕа. В. Ленин (тылб.)

көр сэкирэтээр
Биирдэ, Силтэһин Махсыыҥҥа сэбиэт сэкэрэтээрэ киирдэ. С. Васильев
Улуус ячейкатын сэкэрэтээрэ Боппуок туран саҥараары гынан эрдэҕинэ, дьиэ иһигэр Хаарчаан баар буола түстэ. Болот Боотур
Аргыһым райком сэкэрэтээрэ, истээх кырдьаҕас хомуньуус, эдэр хараҕынан мичээрдээтэ. Л. Попов
Сэрэйдэхпинэ, оттон райкомуол иккис сэкэрэтээрэ баһылаан-көһүлээн кэлэр ини. В. Яковлев

1. илдьирий диэнтэн дьаһ. туһ. Иккис ыстааммын илдьириттим... Н. Габышев
2. Туох эмэ бөдөҥү, бүтүнү бытарыт, кыралаа. ☉ Крошить, размельчать что-л. крупное
   Тыраахтар диискэнэн уонна тараах холбонон икки суолунан буорун илдьириттэ. М. Доҕордуурап
   Сухой паекпутун илдьиритэн сиэх буолбуппут ханна баар? И. Никифоров
3. Тугу эмэ сыры-сымнаҕас, илдьирийэ сылдьар буолуор диэри буһар. ☉ Разваривать, переваривать (обычно о продуктах)
   Күөскэ кутан ууга [бурдугу] өр илдьиритэн баран, таһааран сииллэр. Саха фольк. «Чэй, чэй», - диэхтиигит даа чэйбит эһиннэ, ити быыбакканы илдьириппитим, ону таһааран бэйэҕит да куттан иһиҥ ээ. А. Софронов
   Эйиэхэ куйаха илдьиритэн сиэтиэм, онтуҥ уҥуоххар туһалыаҕа. Л. Попов
4. көсп. Олохтоохтук сыныктаа, бары өттүнэн үчүгэйдик толкуйдаан көр. ☉ Тщательно, основательно продумать, проанализировать что-л., рассматривать какой-л. вопрос, тему и т. д. со всех сторон, подробно
   Бу боппуруоһу [күрүөйэхтэри хайдах тутуталыыр туһунан] бэйэ иһигэр хас биирдиибит үчүгэйдик илдьиритэн көрөрө наада. Л. Попов
   Өссө дьүөгэтин билиҥҥи «романын» бэйэтигэр илдьиритэн өйдүөн наада. Н. Лугинов
   Бу киэһээҥҥи баартыйа, хомсомуол ячейкаларын актыыптарын мунньаҕар бары боппуруостары бэркэ илдьиритэн кэпсэттилэр. Бэс Дьарааһын

сыһ.
1. Алдьаммат, сөллүбэт гына кытаанахтык, бигэтик. ☉ Так крепко, чтобы не теряло свою цельность, исправность; крепко, прочно, твердо. Бөҕөтүк оҥор. Бөҕөтүк тик
□ Билэҕит мин маһы туттарбын, Уус өйүм, мындырым оҕото! Ол дьиэбин бөҕөтүк туттарбын, Олоруо мин оҕом оҕото. «ЭК»
Антон …… тимир турбаны, төһө бөҕөтүк иҥнэн турар эбитий диэбиттии, хаадьаҥнатан көрдө. Н. Габышев
2. көсп. Ыһыллыбат, сатарыйбат курдук олохтоохтук. ☉ Без признаков неустойчивости, несогласия; прочно, основательно
Чөркөөххө партийнай ячейка бөҕөтүк тэрилиннэ. Бэс Дьарааһын
Көрүллэр кэм [20-с сыллар] кэлин уһугун диэки уус-уран кэпсээн жанра бөҕөтүк олоҕурбута уонна бастакы сэһэннэр бэчээттэммиттэрэ. ССЛИО
3. көсп. Халбаҥа, саарбаҕа суох бигэтик, кытаанах туруктаахтык. ☉ Без сомнений, без признаков изменчивости и шаткости; прочно, крепко (напр., убеждаться в чем-л. или устанавливаться)
Билигин Таня колхуос үрдүнэн ытыктанар биллиилээх ыанньыксыт буола үүннэ. Кини колхуос суолугар бөҕөтүк үктэннэ. М. Доҕордуурап
[Максимов:] Саха дойдутугар үлэлээн иитинээччилэр эмиэ хайаан да кыайыахтара диэн бөҕөтүк эрэнэбин. Амма Аччыгыйа
Эйэни охсуһан, кыайан ыллахха уонна бүөбэйдээтэххэ, бөҕөтүк олохсуйуо. Г. Колесов
4. түөлбэ. Кытаанахтык, ирдэбиллээх куолаһынан. ☉ Строго, жестко. «Пал Палыч! — диэбитэ кини кэһиэхтээх куолаһынан бөҕөтүк. — Эн холуоһаҕын хайаатыҥ?» Н. Заболоцкай

туохт. ситим т.
1. Болдьох салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных условия
Онно ячейка, хомсомуол, хамначчыт суута баара буоллар, дьадаҥыны-хамначчыты ити курдук атаҕастыа суох этилэр. П. Ойуунускай
Бу табалартан биири эмэ өлөрөрө буоллар, быйыл туох да буолбакка сыл тахсыа эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэрэссэдээтэл соруйбатаҕа буоллар, кэлиэ суох этим. Л. Попов
Дэлэҕэ да, турарым буоллар, халлааҥҥа тиийиэм этэ диэн, суол обургу бэйэтин дэбдэтиниэ дуо? Н. Заболоцкай
2. көр буоллаҕына
3
Аркадий Яковлевич тымныы бириэмэҕэ үлэлэппэтэҕэ. Хамнаһы буоллар төлүү олорбута. А. Сыромятникова
Ити Ирина сөпкө этэр. Эн буоллар барытын тиэрэ эрдэн иһэҕин. А. Сыромятникова
Биһиги Хотуммут буоллар билбэккэ олорбут. «ХС»
3. көр буоллаҕына
2
Олус сордоомо. Оттон санааҥ буоллар мин аспынааҕар кылгас эбит. М. Доҕордуурап
Аҕабыт буоллар улахан кутурҕаҥҥа ылларбытын саҥарбат, бэрт кыраҕа да хадьардаһан барар буолла. А. Сыромятникова
Эн буоллар быыкайкаан, адьас тииҥ эрэ саҕачча этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көр буоллаҕына
5
Кини урукку өттүгэр биһиги холкуоспутугар саҥа олох туругурарыгар төһө да үтүөлээх буоллар, билигин алҕаһа, итэҕэһэ элбэх буолуо. С. Ефремов
Ыстааптан биһиги эккирэтэрбитигэр бирикээс суох да буоллар, биһиги эккирэтиэх. Эрилик Эристиин
Улуу тойон да буоллар, Уйатыгар уу киирдэ, Ыраахтааҕы да буоллар Ыксыырыгар дьэ тиийдэ. Эллэй

аат.
1. Киһи уллугун уҥуоҕун үөһээ баһа өттүк уҥуоҕун оҥхойугар тиксиһэн эргийэр сирэ. ☉ Подвижный конец бедренной кости, входящий в чашку таза и служащий местом прикрепления мышц, вертлюг
Тобуктарын сүһүөхтэрэ кыайан хаамтарбат буола мастыйбыттара, иэччэхтэрэ кыайан хардыылаппат буолбуттара. Н. Якутскай
Оҕонньор ат үрдүгэр өр олорон дэлби сылайда. Көхсө саалынна, икки иэччэҕэ, синньигэс биилэ хамсаппат гына көһүйэн, ыалдьар. П. Аввакумов. Ааппын-суолбун суулларбыт улуу эбэҕэ эргийэр күннээх буоллахпына иэччэҕим эмти бардын! Хайыһар күннээх буоллахпына хаалдьыгым уҥуоҕа хайа ыстаннын! Саха сэһ
1977. 2. Тугу-эмэ туохха-эмэ иҥиннэрэн сабарга, аһарга аналлаах оҥоһук; туох эмэ туохха эмэ эргийэн хамсыыр курдук олоруута. ☉ Шарнир, петля (напр., двери, ящика)
Луха, халҕаны иэччэҕиттэн араара сыһан, таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
Киирэр аан аппайбытыгар эмискэ уулусса диэки түннүк иэччэҕэ тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
Аттар иннилэригэр сүүрэн тиийэн, иэччэҕинэн эргичийэн аһыллар боруотаны аһан биэрдим. Эрилик Эристиин
♦ Иэччэхтии эргит - тиэрэ эргитэн таһаар, уларыта тутан кэбис. ☉ Перевертывать, переворачивать, вывернуть
Орто дойду төлкөтүн иэччэхтии эргиппит. П. Тобуруокап. Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ - туох эмэ наадалаах, тирэнэр, кинитэ суох сатаммат сирэ. ☉ То, что служит главной, центральной частью, опорой, стрежнем чего-л.
Бассабыык баартыйа ячейката уонна кини иккис сүһүөҕэ, эргийэр иэччэҕэ, эдэр ыччата, хомсомуол сойууһун аллараа салаата улуус учууталларын кытта мунньахтыы олороллор эбит. П. Ойуунускай
Аан маҥнайгы холкуос тэбэр сүрэҕэ, эргичийэр иэччэҕэ бу алаас оҕото эбит. С. Федотов

аат.
1. Кэрбээччилэргэ киирэр уһун кулгаахтаах, кэлин уһун атахтаах кыһын маҥан, сайын бороҥ түүлээх кыра кыыл. ☉ Заяц-беляк
Хас да куобах кылыыбын көрөн, туораан чонойбут. Амма Аччыгыйа
Туһах эмис куобаҕын тото-хана сиэн баран, …… Утуйаары тэринэн, Ороннорун буллулар. Күннүк Уурастыырап
Куобахчааннар, төрөөт, бэйэлэрэ эрэ талах төрдүгэр хаалаллар. Ийэ куобах кинилэри сыалаах үүтүнэн аһатаат, баран хаалар. КЗА АҮө
2. спорт. Икки атаҕы холбуу тутан уон икки туоска ыстанар спортивнай оонньуу. ☉ Якутский национальный вид спорта — прыжки в длину на двенадцать меток на двух ногах вместе
Ыстаҥа, куобах, кылыы билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. М. Чооруоһап
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. М. Чооруоһап
♦ Куобах сүрэх — куттас, куттаҕас (оҕо, киһи). ☉ Трусливый (о ребенке, человеке)
[Комсомолец:] Куһаҕан дьыала таҕыста. Биһиги ячейкаҕа биир куобах сүрэх уол баара көһүннэ. С. Ефремов
◊ Куобах кыырда зоол. — куобаҕы бултаһар мэкчиргэлэргэ киирэр бөдөҥ, тыҥырахтаах көтөр, модьу атах. ☉ Филин
Куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах киэһээни быһа үгүрүөлээнүгүрүөлээн баран, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон. Куобах уоһа — ойуурга дьөлүтэ түспүт оҥхойдордоох сир. ☉ Неровное, бугристое место в лесу
«Тайах улаханнык эмсэҕэлээбэтэх, көрүҥ», — диэбитэ кини. Биһиги куобах уоһун быһыта үктэтэлээн барбыт суолун көрбүппүт. Далан
Үрэх ыарҕалаах өттө бүтүннүү, куобах уоһун курдук, туора-маары аҥхалаат, хайыта барыы эбит. В. Яковлев
ср. хак. хобай ‘торчать’, тув. ковай ‘приподниматься’ (букв. ‘торчащий (зверь)’, т.е. заяц)

сыһ. Умса, тиэрэ баран түһүөх курдук, тэлиэс-былаас (хол., быраҕылын, түс). ☉ Так, чтобы зашатался, едва не упал кто-л. (напр., толкнуть); чуть не падая; шатаясь, загибаясь (напр., от смеха)
Саллааттар буруйдаахтары саа бырыкылаатынан умсатөннө ыыталыыллар. Эрилик Эристиин
Кыргыттары иккиэннэрин иһирдьэ хос диэки умса-төннө анньыалаан киллэрбиттэрэ. С. Никифоров
Сорох умсатөннө бара-бара күлүс да күлүс буоллулар. Н. Павлов
♦ Умса-төннө ас — кими эмэ олох ыарахаттарыгар, моһоллоругар анньан, уган биэр. ☉ Обрекать кого-л. на тяготы жизни, тяжёлую участь; притеснять, угнетать
Ити суорума соруктааҕы, Балбаара сордоох кыыһын, умса-төннө анньа сылдьан сиэтэххит. Эрилик Эристиин
Оттон ийэтэ кинини [Харитошаны] (буолаары-буолан куоракка!) үлэҕэ умсатөннө анньыан адьас баҕарбат. П. Чуукаар. Умса-төннө тут (уур) — бэйэҥ тугу эмэ илиигэр ылан, билэргинэн дьаһай, тут-хап. ☉ Распоряжаться всем по своему усмотрению, не считаясь ни с кем, творить произвол
Соҕотох былырыыҥҥа диэри бу дэриэбинэни умсатөннө туппутум: ячейкалары, сэбиэттэри көлүөһэ курдук эргиппитим. П. Ойуунускай
Ыччаппыт кэлэн уонча хонук устатыгар номнуо умса-төннө уурталаан эрэр буолбаат. Болот Боотур
Умса-төннө (умса) түс көр умса. Салайааччы оруола наада буоллаҕына умса-төннө түһүү, кырдьыгы түөһүнэн хаххалаан араҥаччылааһын. Н. Лугинов
Ийэтэ умса-төннө түһэрин көрө сылдьан, кыратык эмэ иллэҥсийэ эрэ түстэр, киниэхэ көмөлөһө сатыыра. БТТ
Оҕо, оҕонньор хас биирдии киһи от диэн баран умса-төннө түһэр. «Кыым»