нареч. крепко, сильно, прочно; бөҕөтүк оҥор = сделать что-л. прочно; тоһоҕону бөҕөтүк саай = крепко забить гвоздь; быаны бөҕөтүк баай = крепко завязать верёвку.

I. крепкий; бөҕө таҥас крепкая ткань; бөҕө киһи а) сильный человек; б) стойкий, непоколебимый человек; бөҕө эйэ нерушимый мир; 2. частица 1) усил.: ас бөҕө бэлэмнэммит приготовлено много кушанья; киһи бөҕө кэлбит собралось множество людей; киһи бөҕө эбиккин оказывается, ты ужасный человек; үөрүү бөҕө большая радость; хаһыы бөҕөнү түһэрдэ он криком кричал; эрэй бөҕөнөн аҕаллым я с большим трудом принёс (это); 2) модальная, выражает а) отрицательную оценку, пренебрежение, отвращение ну и; дьэ , кавалер бөҕө ! ну и кавалер!; сүөһү бөҕө дни! ну и скотина!; б) готовность, согласие: биэрдэхтэринэ , ылан бөҕө если дадут, я возьму с удовольствием; барсан бөҕө я охотно пойду с вами.

сыһ.
1. Алдьаммат, сөллүбэт гына кытаанахтык, бигэтик. ☉ Так крепко, чтобы не теряло свою цельность, исправность; крепко, прочно, твердо. Бөҕөтүк оҥор. Бөҕөтүк тик
□ Билэҕит мин маһы туттарбын, Уус өйүм, мындырым оҕото! Ол дьиэбин бөҕөтүк туттарбын, Олоруо мин оҕом оҕото. «ЭК»
Антон …… тимир турбаны, төһө бөҕөтүк иҥнэн турар эбитий диэбиттии, хаадьаҥнатан көрдө. Н. Габышев
2. көсп. Ыһыллыбат, сатарыйбат курдук олохтоохтук. ☉ Без признаков неустойчивости, несогласия; прочно, основательно
Чөркөөххө партийнай ячейка бөҕөтүк тэрилиннэ. Бэс Дьарааһын
Көрүллэр кэм [20-с сыллар] кэлин уһугун диэки уус-уран кэпсээн жанра бөҕөтүк олоҕурбута уонна бастакы сэһэннэр бэчээттэммиттэрэ. ССЛИО
3. көсп. Халбаҥа, саарбаҕа суох бигэтик, кытаанах туруктаахтык. ☉ Без сомнений, без признаков изменчивости и шаткости; прочно, крепко (напр., убеждаться в чем-л. или устанавливаться)
Билигин Таня колхуос үрдүнэн ытыктанар биллиилээх ыанньыксыт буола үүннэ. Кини колхуос суолугар бөҕөтүк үктэннэ. М. Доҕордуурап
[Максимов:] Саха дойдутугар үлэлээн иитинээччилэр эмиэ хайаан да кыайыахтара диэн бөҕөтүк эрэнэбин. Амма Аччыгыйа
Эйэни охсуһан, кыайан ыллахха уонна бүөбэйдээтэххэ, бөҕөтүк олохсуйуо. Г. Колесов
4. түөлбэ. Кытаанахтык, ирдэбиллээх куолаһынан. ☉ Строго, жестко. «Пал Палыч! — диэбитэ кини кэһиэхтээх куолаһынан бөҕөтүк. — Эн холуоһаҕын хайаатыҥ?» Н. Заболоцкай

I
1. даҕ.
1. Кытаанах, алдьанымтыата суох. ☉ Неподдающийся быстрому разрушению, крепкий, прочный. Бөҕө мас. Бөҕө таҥас. Бөҕө массыына
□ Туохтан да бөҕө, ньыгыл Алмаас тааһы ааттыыллар. Эллэй
Оҕонньор ону …… син өссө да бөҕө тиистэринэн түсүһэн сүөрдэ. Н. Заболоцкай
Суодаллан оҕочоос, Уойбута да толоос, Бэрт бөҕө тигиилээх Бириһиэн көстүүмнээх. С. Данилов
△ Ол-бу кыһалҕаҕа, өлүүгэ-сүтүүгэ тулуурдаах. ☉ Способный переносить лишения, невзгоды; живучий
Баҕардар, чысхааннаах тыал үрдүн, Уйуохпут, сахалар бөҕөбүт. «ЭК»
«Туох ааттаах бөҕө куһай?» — диирэ кини, икки уоһунан атыыр чөккөйү батыһыннаран баран. Далан
2. Халбаҥа, саарбаҕа суох, бигэ туруктаах. ☉ Не подверженный переменам, надежный; прочный, крепкий. Бөҕө тирэх. Бөҕө эрэмньи. Бөҕө эйэ
□ Бу үөһэ ахтыллыбыт пьесалар …… саха сэбиэскэй драматургията үөскүүрүгэр, сайдарыгар бөҕө акылаат буолбуттара. Софр. Данилов
«Сэбиэскэй кэргэннэр государство бөҕө ячейкалара буолуохтаахтар», — диэтэ Хандыы, эҕэлээх мичээрин аһарбакка эрэ. А. Федоров. Сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн утары охсуһууга тыыннарын харыстаабакка бөҕө тылларын биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
△ Саарбахтааһыны билбэт, бигэ эрэмньилээх. ☉ Полный уверенности; твердый, крепкий (напр., о надежде)
Арай сүүрүк аттаах Сургууһут икки, Иҥнэри Дьарааһын икки санаалара бөҕө, кинилэргэ туох да кыбыстыы суох. Д. Таас
3. эргэр. Бөҕөскө дьүөрэлээх улахан күүстээх-күдэхтээх. ☉ Обладающий большой физической силой, характерной для силачей старых времен. Бөҕө киһи
□ Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэртэри билбэтэх Бииллээх биэкэлэ, Бөҕө быһыылаах Бөлтөркөй көрүҥнээх …… Мааҥыа бэйэлээхтэр Манна бааллар эбит. П. Ойуунускай
△ Күүстээх, суон (киһи күөмэйин этэргэ). ☉ Сильный, крепкий (о голосе)
Буров бөҕө хабарҕатын муҥунан: «Ох ты!» — диэн саҥа аллайан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
«Дьоммун кытта бырастыылаһыннарыҥ!» — диэн титирэстээбит, ол эрээри бөҕө куолаһынан көрдөстө. Н. Заболоцкай
2. аат суолт.
1.
көр бөҕөс. Тиэтэйбит барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туохха эмэ тулуура, кытаанаҕа (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Прочность, крепость чего-л. (часто с аффиксом принадлежности)
Ити быа төһө бөҕөтүн билбит суох. — Билбэтим, Иван Васильевич. [Хайыһарбыт] бөҕөтүнэн хайдаҕа эбитэ буолла. — Чэпчэкитинэн, халтархайынан бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ күүһүнэн үчүгэйэ, бөҕөһө. ☉ Обладание большими физическими данными (о ком-л.)
Ньыыкан Аһыҥас Өлөксөйдүүн тапсан бултууллар. Биирэ бөҕөтө бэрт, биирэ сатала бэрт. М. Чооруоһап
Сиэгэн бөҕөтүн урут истибиккит эбитэ дуу, ымыр да гыммата, хата, тайаҕым төттөрү тэйэн, илиим дэргийэн ыарыйда. Т. Сметанин
◊ Бөҕө атах кэпс. — модьугу күүстээх атахтардааҕынан ааттанар аата. ☉ Одно из названий филина, отмечающее его сильные ноги. Бөҕө атах түүн бултуур. Бөҕө тыыннаах — кими-тугу эмэ өлүөххэ да өлбөт диэн этии. ☉ Так говорят о ком-чем-л. живучем
Кус быһый, ат бөҕө көр ат II. Ааттаах ытааччы, сырыыны-айаны кыайааччы, кус быһый, ат бөҕө чэгиэн-чэбдик Николай Мордюскин 1941 с. от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллар. Ф. Софронов
тюрк. бөҕэ, бөкэ
II
эб.
1. Предмет ахсаанынан элбэҕин көрдөрөр. ☉ Выражает значение множественности
Дьон бөҕө мустубут. Амма Аччыгыйа
Кус бөҕө табыллан тэллэс гына түстэ. Т. Сметанин
Киһи бөҕөнү көрдүм. Н. Лугинов
Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
2. Предмет кээмэйинэн улаханын, элбэҕин, кыаҕын, күүһүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на большую величину, мощь, силу чего-л.
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тыраахтар кэлэн сир бөҕөнү солоото. С. Ефремов
Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ! Н. Лугинов
Дьиэ иһигэр ыһыы-хаһыы, сарылаһыы, тыас-уус бөҕө буолбута. «ХС»
Аргыар бөҕө аҥылыйар. С. Данилов
Ыйдарыы бөҕөнөн народнай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
3. Даҕааһын ааттары кытта бэлиэ үрдүк кэрдииһин көрдөрөр (аҕыйахтык тутлар). ☉ С прилагательными выражает высокую степень признака (мало употр.). Толкуйа диэн Туохтан да олус, Сайаҕаһа бөҕө Саллыы дьыала! П. Тобуруокап
Учууталларын кытары сыһыана бэрт бөҕө. Н. Лугинов
4. Предметтэри түмэн-хомуйан этии суолтатын көрдөрөр. ☉ Выражает значение собирательности и обобщения
Миэхэ үлэ бөҕө кытаанаҕын биэрдилэр. «ХС»
Биир үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола …… көтөн испит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиһиэй бөҕө бэртэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Саха фольк. Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн, Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн, Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт. С. Зверев
5. Кыраҕыйар-ытыктыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает почтительное отношение
Оҥоруу бөҕө Охторуор дылы Олоруохпун баҕарабын. А. Софронов
Аптаах бөҕө эппитин курдук, Сииккэ сиэлбит, тумаҥҥа муммут. С. Зверев
Дьэ дуу, ити дьүһүннээх мотуорга улахан бөҕө күүһэ-күдэҕэ хааланан турдаҕа. М. Доҕордуурап
△ Бу суолта да эбиискэни кытта ордук чаҕылхай буолар. ☉ Значение 5 с частицей да получает более яркую окраску
«Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын», — диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
6. Туохтуурдары кытта хайааһын күүскэ, кыахтаахтык, элбэхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүн кэпсиирэ буолбут -ан сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ С глаголами выражает силу, многократность совершения действия (чаще всего употр. с деепр. на -ан, выступающими в качестве сказуемых)
Кыргыттар ымсыыран бөҕө. Софр. Данилов
Түбэһэн көрбөтөҕүм, истэрин истэн бөҕө.«ХС». Муҥхабыт бу түстэ. Күөл үрдүн толору Дьон мустан бөҕөбүт.«ЭК». Сүөргүлээбэт бөҕө дьоммут, Сөп-сөп кэлэн сылдьа туруҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да киинэҕэ сылдьабыт бөҕө. «ХС»
△ Сирэй саҥа, ойоҕос саҥа бүтүннүүтэ элбэхтэ буолбутун көрдөрөр. ☉ Выражает многократность всей прямой или косвенной речи
«Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла. Далан
Кинини төһөтө эмэтэ бу үлэттэн уурай, дьон саҥатыттан-иҥэтиттэн тохтуу түһүөххэ диэн бөҕө биэрдим. М. Попов
Уйа туттар тураахтар «Дуух-даах» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
7. Диалогка саҥарааччы ыллам сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает охотное согласие говорящего
Оо, биһиги кинигэни ааҕан бөҕө! Суорун Омоллоон. [Антон:] Тахсан бөҕөтө, толлор биллибэт. А. Федоров
△ Бу суолтаҕа буоллаҕа дии эбиискэни кытта үгүстүк туттуллар. ☉ В значении 7 часто употребляется с частицей буоллаҕа дии
«Бырастыы гынан бөҕө буоллаҕа дии»,— Иван Иванович сэргэхсийэ түстэ. Софр. Данилов
Баран бөҕө буоллаҕа дии, мантан киэһэ төһөнү тоҕо көтөөрү. «ХС»
Булан бөҕө буоллаҕа дии. И. Данилов
8. Сирэн, сиилээн, сиргэнэн сыһыаннаһыыны, сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную оценку (осуждение, презрение) говорящего
Сандааран түһэн ээ, таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук! Софр. Данилов
«Мин да мин», — дии-дии түөскүн кырбанаҕын. Н. Лугинов
Дьэ, кавалер бөҕө. И. Гоголев
Кырдьык, сүөһү бөҕө дии. Амма Аччыгыйа
Бэйэм даҕаны киһи бөҕөбүн. Н. Заболоцкай
«Оо дьэ, эмиэ учуутал бөҕө», — диэн ким эрэ эҥээритэн эттэ. Н. Габышев

даҕ., кэпс.
1. Кытаанах, бигэ уонна модьу (намчыта суох), онон эрэбил; оннук оҥоһуулаах; бөҕө. ☉ Крепкий и нетонкий, добротный, добротно сделанный. Бөҕө-таҕа баҕана. Бөҕөтаҕа боруота
□ Дьиэ үчүгэй, бөҕөтаҕа буолуохтаах. Багдарыын Сүлбэ
Илиититтэн киһи тардыалаабытыгар соһуйан уһуктубута, күлэн бөҕө-таҕа тиистэрэ кэчигирэспитинэн, Вася Губин таҥнары өҥөйөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Бөҕө-таҕа оҥоһуулаах боростуой мас ороҥҥо …… күүһүнэн олордор. Н. Габышев
2. Модьу, бигэ киэптээх (көрүҥнээх). ☉ Крепкого телосложения, сильный
Көннөрү бөҕө-таҕа нуучча уола бу турар. Н. Габышев
Буспут-хаппыт уолаттар, сытыы-сырбай кыргыттар, бөҕө-таҕа оҕонньоттор, буулаҕа бухатыыр дьоннор үлүмнэһэн үлэлииллэр. И. Данилов
3. Модьу, кыайыылаах киһиэхэ (эбэтэр туохха эмэ) сөптөөх. ☉ Выражающий крепость и силу (о внешнем виде)
Дьиэҕэ киирбиппит ыраас сэбэрэлээх, орто уҥуохтаах сааһыра барбыт киһи бөҕө-таҕа көрүҥнээх бөдөҥ эдэр уоллуун остуол таһыгар наҕылыччы кэпсэтэ олороллоро. «Кыым»
Силир курдук бөҕөтаҕа көрүҥнээх саха доҕорун дьиктикэрэ кэпсээнин …… истэн турар. П. Филиппов. Тэҥн. бигэ-таҕа

a. strong, firm, sturdy