көр баттал
Аан дойдуга баттабыл, атаҕастабыл диэн суох буолуохтаах. Күндэ
Ыар баттабыл үйэтэ Ыал устун ыыппыта. Таллан Бүрэ
Баттабылы кытта баайсар, Үктэбили кытта өрөлөһөр Мэлдьи кэлиэҕэ, Өрүүтүн үөскүөҕэ! С. Зверев

дьөһүөллээ диэнтэн бэй
туһ. Онтон ыла Өлөр өлүү дьөһүөллэнэн, Алдьархай дьайааланан, …… Киэҥ сир кэскилигэр кэрэлэһэр наадатыгар Баттыгас бөҕөнү кытта баайсан, Үктэбил бөҕөнү кытта өрөлөһөн. С. Зверев
Туман, уот, буруо дьөһүөллэнэн Лүҥсүр тимир этиҥ дьааһыйда, Лүһүгүрээн арҕаа халыйда. А. Абаҕыыныскай

аат., фольк. Күн сардаҥата (былыт быыһынан тыкпыт сүүмэҕэ). ☉ Прядь солнечных лучей (пронзившая облака)
Үрүҥ күн өркөнүн Тутуһар баҕатыгар, Киэҥ сир кэскилигэр Кэрэлэһэр наадатыгар – Баттыгас бөҕөнү кытта баайыста, Үктэбил бөҕөнү Кытта өрөлөстө. С. Зверев
Биһиэхэ баар ордук бары күүстэн Барыгы кыйдыыр күн өркөнө, Халыан кутааҕа хас да сүүстэ Хатарыллыбыта өр кини. И. Эртюков
◊ Күн өркөн улууһа (дьоно) фольк. — орто дойду (сир) дьоно, айыы аймаҕа, сахалар. ☉ Люди Среднего мира (земляне), божьи родственники, якуты
Ити кэннэ хойутун хойукка диэри айыы аймаҕын, күн өркөн улууһун өлөрө-алдьата, ытата-соҥото, иэтэтуота сылдьар буолаайаҕын. Ньургун Боотур
Көмүскэс санаалаах Күн өркөн дьонноро, Урааҥхай саха удьуордара, Самаан сайын салаллыыта, үкэр куйаас түһүүтэ, Унаар түптэни уһаттыбыт, Тоҕойдоох сэлэни туругуртубут. Саха нар. ыр. II. Өркөн өй — сытыы, чаҕылхай уонна сайаҕас, түргэнник ылынар кыахтаах өй. ☉ Яркий, светлый, острый, проницательный ум
Оо! Ол эрээри киһи барахсан — Айылҕа өлбөт өйө, таҥарата — Ханнык да ыартан кыайыылаах тахсар Киһи өркөн өйө, модун санаата. С. Данилов
Улуу Кудаҥса диэн балысхан баайдаах, бардам быһыылаах, өркөн өйдөөх, модун санаалаах, саха саара, киһи кинээһэ киһи олорон ааспыта эбитэ үһү. Г. Угаров
ср. тюрк. үркэн, үргэн ‘искра’

1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
   Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
   Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
   ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
   «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
   Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
   Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
   Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
   Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
   Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
   Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
   Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
   Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
   Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
   Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
   Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
   Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
   Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
   Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
   Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
   Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
   [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
   Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
   Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
   Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
   Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
   Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев