аат. Нэчимиэн бурдук (үлтүрүтүллэн) хатарыллыбыт туораахтарынан көөнньөрүллэр кыра кыраадыстаах (алкоголлаах) утах. ☉ Пиво. Уксууһу уурумматах, Пиибэҕэ билсиспэтэх, Арыгыга алдьамматах… Өксөкүлээх Өлөксөй
Атыыһыт Акыым Хабылдьыйа Харытыаналыын бэйэлэрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ пиибэлэрин иһэ олороллор. Күндэ
Иккитэ-үстэ кэҕитэн пиибэ иһэн «аһамньытын» көтөхтөрөр. М. Доҕордуурап

сөҥ II диэнтэн дьаһ
туһ. Лидия Ивановна үгүс күн-түүн сүрэҕэр сөҥөрдөн муунтуйбут санаатын таһаарара буолуо ити кэпсээнинэн. Софр. Данилов
Төһө кыалларынан ороһуолу сөҥөрдө, уутун сөбүгэр ыыта сатыахха. У. Нуолур
Үлтүрүтүллүбүт дөлүһүөнү …… икки-үс чаас туруоран сөҥөрдүллэр. Дьиэ к.

1. аат. Туох эмэ үлтүрүтүллүбүт, кыраламмыт сорҕото (хол., куһуок саахар). ☉ Кусок чего-л. колотого, измельчённого, дроблёного (напр., кускового сахара)
   Мин сомоҕо кур тааһы сырбаппытым: көмөрдүҥү хара тойуулар хаарга ыһылла түспүттэрэ. Н. Абыйчанин
   Түүлээхтэрин олохтоохтортон кутуу чэйгэ, хамса табахха, оҕуруоҕа, саахар тойуутугар, биһилэххэ, ытарҕаҕа атыылаһан ылла. «ХС»
   Тимир уһааралларыгар бөдөҥ тойууну көмөр үрдүгэр куталлар. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт. Тойуллубут, үлтүрүтүллүбүт. ☉ Дроблёный, колотый, пилёный
   Тоһутуу лэппиэскэ, тойуу чохоон — Аан дойду амтаннаах астара. С. Данилов
   [Африка оҕото эйиэхэ] Ойуулаах, кырыылаах Тойуу муус бэлэхтиэм. Л. Попов
   Биирдии тойуу саахардаах чэйи истилэр. Н. Габышев

аат. Өлбүт киһи үтүөтүн умнуллубат өйдөбүл оҥостуу, харыстааһын, үйэтитии. ☉ Сохранение, увековечивание памяти о покойном
Үтүө доҕоттор кэриэстэбиллэрэ ол — өлүүнү кыайар өрөгөй. М. Ефимов
Дьон сордонон олорбут олоҕун хараҥа үгэстэрэ туох да кэриэстэбилэ суох үлтүрүтүллүөх тустаахтар. Эрилик Эристиин
Кэриэстэбили ылан Аатырда Манчаары хайата. И. Федосеев

ж. сечка (1. хаппыыста кырбыыр быках; 2. үлтүрүтүллүбүт, мэлиллибит куруппа; 3. мэкиинэни кытта үлтү кырбаммыт солуома).

аат.
1. Ас амтанын тупсарарга туттуллар туох эмэ эбиилик. ☉ Приправа, специи, заправка к какой-л. пище
Атын-атын мииҥҥэ тустуспа үүнээйи тума буолар. ЭХК. Оҕурсуну чараас төгүрүк гына кэрчиктииллэр, үүнээйи арыытыгар булкуйаллар уонна …… швейцарскай туманан саба куталлар. ЭХК. Туустаммыт сыа амтана тупсарын наадатыгар чосунуогу, үлтүрүтүллүбүт биэрэһи, онтон да атын туманы кутуллар. ДьСИи
2. эргэр. Ас амтанын тупсарарга туттуллар үүт эбииликтээх туох эмэ. ☉ Молочная смесь, приправа к пище
Туҥуй ынах туматынан …… Ньуулдьаҕай, куччугуй бэйэбин Уһааран улаатыннарбыта. Саха нар. той. IV
Тумул хоннох тоҕойугар, Тума курдук туналыйар, Тумарыктаах ыйдаҥаҕа — Кыра соҕус кырыы от Кырыаланан көстүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
ср. карач.-балк. тым ‘приправа’

активатордар (үлтүрүтүллүбүт урууданы флотация ньыматынан байытарга туһаныллар химическэй веществолар (регулятор реагеннар): сералаах (сернистый) натрий, элбэх валенсалаах (валентность) металлар туустара, сорох гаастар о. д. а.)

пульпа (уу уонна мээккэтийиэр диэри үлтүрүтүллүбүт минерал вещество сөнө илик булкадаһыга, а. э. суурадаһын, уулаах булкаас. Сорох түбэлтэҕэ будулунньан (суспензия) дэнэр.)

1. прич. от разбить; 2. прил. алдьаммыт, үлтүрүйбүт; разбитая чашка алдьаммыт чааскы; 3. прил. (о голосе, звуке и т. п.) алдьаммыт, кэһиллибит; разбитым голосом алдьаммыт куолаһынан; 4. прил. (побеждённый) үлтүрүтүллүбүт; разбитый враг үлтүрүтүллүбүт өстөөх; 5. прил. (разрушенный) алдьаммыт, түҥнэстибит; разбитая жизнь алдьаммыт олох; 6. прил. (обессиленный) үлтү сылайбыт, илдьи барбыт.

I
аат. Хачайдана оонньуур оҥоһук, хачыал. ☉ Приспособление для качания, качели. Оҕо биэрэскэ оонньоото. Биэрэс үөһэ хачайданна. Тэҥн. биэрэҥ
♦ Биэрэс тэп — төттөрү-таары туох да кыһалҕата суох сырыт, кэл-бар. ☉ Ходить туда-сюда (беззаботно, без особой нужды)
[Тугут] иннибит диэки онон-манан элэҥнээн биэрэс тэбэн сылдьымахтаабыта. Н. Заболоцкай
Күн кыһалҕата суохтук ыалтан ыалга биэрэс тэбэр идэлээх. Эрчимэн
Остуол, долбуур икки ардыгар биэрэс тэбэ сырытта. И. Сысолятин
II
аат. Уһун синньигэс быһыылаах кыһыл, от күөх биитэр саһархай дьүһүннээх, иһэ көҥдөй аһыы амтаннаах оҕуруот үүнээйитэ. ☉ Перец (овощное растение)
Кылгас күн үүнээйилэригэр помидордар, баклажаннар, биэрэс, оҕурсу аһаҕас буорга үүннэриллэр суортара киирэллэр. ФНС ОС
△ Оннук үүнээйини үлтүрүтэн оҥоһуллубут аска кутуллар аһыы амтаннаах тума. ☉ Перец (приправа)
Сыа амтана тупсарын наадатыгар чосунуогу, үлтүрүтүллүбүт биэрэһи, онтон да атын туманы кутуллар. ДьСИи