ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туохт. ситим т.
1. Болдьох салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных условия
Онно ячейка, хомсомуол, хамначчыт суута баара буоллар, дьадаҥыны-хамначчыты ити курдук атаҕастыа суох этилэр. П. Ойуунускай
Бу табалартан биири эмэ өлөрөрө буоллар, быйыл туох да буолбакка сыл тахсыа эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэрэссэдээтэл соруйбатаҕа буоллар, кэлиэ суох этим. Л. Попов
Дэлэҕэ да, турарым буоллар, халлааҥҥа тиийиэм этэ диэн, суол обургу бэйэтин дэбдэтиниэ дуо? Н. Заболоцкай
2. көр буоллаҕына
3
Аркадий Яковлевич тымныы бириэмэҕэ үлэлэппэтэҕэ. Хамнаһы буоллар төлүү олорбута. А. Сыромятникова
Ити Ирина сөпкө этэр. Эн буоллар барытын тиэрэ эрдэн иһэҕин. А. Сыромятникова
Биһиги Хотуммут буоллар билбэккэ олорбут. «ХС»
3. көр буоллаҕына
2
Олус сордоомо. Оттон санааҥ буоллар мин аспынааҕар кылгас эбит. М. Доҕордуурап
Аҕабыт буоллар улахан кутурҕаҥҥа ылларбытын саҥарбат, бэрт кыраҕа да хадьардаһан барар буолла. А. Сыромятникова
Эн буоллар быыкайкаан, адьас тииҥ эрэ саҕачча этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көр буоллаҕына
5
Кини урукку өттүгэр биһиги холкуоспутугар саҥа олох туругурарыгар төһө да үтүөлээх буоллар, билигин алҕаһа, итэҕэһэ элбэх буолуо. С. Ефремов
Ыстааптан биһиги эккирэтэрбитигэр бирикээс суох да буоллар, биһиги эккирэтиэх. Эрилик Эристиин
Улуу тойон да буоллар, Уйатыгар уу киирдэ, Ыраахтааҕы да буоллар Ыксыырыгар дьэ тиийдэ. Эллэй

наай гыннар

ситим сыһыан холб. Утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение (однако, всё же, тем не менее)
Ол да буоллар, кини иннин диэки баран иһэр. Амма Аччыгыйа
Көлөһүммүт иэдэспитинэн сүүрэр, ол да буоллар иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
Ол да буоллар, дьон кэпсээни бэркэ сэҥээрэн истибиттэрэ. М. Доҕордуурап

төһө да буолтун иһин

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар «хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх утарарбаһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости (всё же, как бы то ни было)
Солох курдук соҕотох хараҕа, Туома да буоллар, Турулус гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьаллааһын үрүйэтэ] туома да буоллар күөллээх. М. Доҕордуурап
Тыый оттон, туома да буоллар булт стахановеһа ааттаах киһи сүгүн буолар кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай

1. даҕ.
2. Олус үчүгэй, эриэ дэхси үчүгэй. ☉ Прекрасный, превосходный, очень хороший
   Биирдэ уһулуччу үөрүүлээх үтүө киэһэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, дьэ, кырдьык даҕаны, үтүө да кэпсэтии тахсыбыт эбит диэн, билигин саныыбын. А. Сыромятникова
   Саҥа киирбит үтүө дьиэбит Саргы киинэ буолуохтун, Кинини ким мин дьиэм диэбит Кэрэ кэскил буолуохтун. И. Эртюков
3. Туох баар үчүгэйи, этэҥҥэ буолууну эрэ кэрэһэлиир (эҕэрдэҕэ тут-лар). ☉ Несущий благо, добро, благополучие (приветствие). Үтүө күнүнэн, күндү доҕоттоор!
   □ Үтүө тыл баайдааҕар күндү (өс хоһ.)
   Үтүө тылларыҥ иһин сиртэн-халааҥҥа диэри махтал буолуохтун! Н. Габышев
   Үтүө айаны, дьоллоох олоҕу баҕарабыт. «ХС»
4. Дьоҥҥо чугас, үчүгэй, киһилии майгылаах. ☉ Делающий добро другим, душевный, отзывчивый. Үтүө да дьоннор мустубут эбиттэр
   □ [Сэмэнчик:] Дээдэм, аһыммыккар баһыыба! Эн үтүө киһи буолаҥҥын бачча тухары дьон буолан олордохпут дии. П. Ойуунускай
   [Барахсаанап:] Эрэнэбин, эн үтүө, аһыныгас санааҕар. С. Ефремов
   Кырыктаах киһи кылгас үйэлээх, үтүө санаалаах киһи үчүгэй, үгүс кэнчээрилээх. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Баай-тот, өҥ (сир-дойду). ☉ Благодатный, приносящий довольство (о земле)
   Дьөгүөрдээн куолутунан үтүө ходуһалартан барыларыттан аккаастанара. Амма Аччыгыйа
   Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны, хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, үрэхтэр баалларый? А. Фёдоров
   Үтүө күөл онно ходуһаҕа бэрт киэҥ сири ол отчут уолаттарыныын охсон килэһиппит. «ХС»
6. кэпс. Ама соҕус, арыый үчүгэй (хол., ыалдьан баран үтүөрэн эрэр киһини этэргэ). ☉ Сносный, удовлетворительный, приемлемый (о самочувствии)
   Ыарыһахтары, кистэл буолбатах, үтүө соҕус буоллулар даҕаны, таһаарарга күһэллэллэр. «Кыым»
   Нина үтүө буолан эрэр. Сотору оскуолабар барыам диир. КИИ СТ-2
7. аат суолт.
8. Киһини үөрдэр, киһиэхэ туһаны эрэ аҕалар туох эмэ, туох эмэ өҥө. ☉ Добро, благодеяние, то, что приносит пользу
   [Дьэкиим — Маарыйаҕа:] Үчүгэй, баһыыба. Кэнники намнум буолан бараммын бу үтүөҕүн тугунан эмит төлүөм. А. Софронов
   Үгүс үтүөнү, үчүгэйи биһиги ааспытын, биитэр суох буолбутун кэннэ эрэ биирдэ өйдүүбүт, ардыгар. Н. Лугинов
9. Киһиттэн үчүгэйдэрэ, бастыҥнара, талыылара. ☉ Лучший из лучших
   Уҥуохтаах көнөтө, дьүһүннээх үтүөтэ, кырдьык даҕаны бухатыыр моһуоннаах, быһый быһыылаах киһи кэлэн бар дьоҥҥо үстэ сүгүрүс гынна. П. Ойуунускай
   Улахан тутууларга үксүгэр дьон үтүөлэрэ, дьиҥнээх патриоттар кэлэллэрэ. И. Гоголев
   Үһүйээн өссө хамначчыт уол киһи үтүөтэ эбитэ үһү диэн кэпсиир. Далан
   ♦ Үтүө быар түөлбэ. – улаханнык күлсүү-салсыы, күлэн лаһыгыратыһыы. ☉ Громкий смех, дружный хохот (букв. замечательная печень).
   ◊ Үтүө аат көр аат I
   Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ. П. Ойуунускай
   Ол курдук, туох үтүө ааппар, эн миэхэ куккун туттардаҥый? Г. Нынныров. Үтүө төрүттээх эргэр. — ааттаах-суоллаах, биллэр-көстөр төрүттээх. ☉ Благородный, знатного происхождения
   Куорат сахаларын маҥнайгы мунньаҕар, үтүө төрүттээхтэр мунньустар дьиэлэригэр В.В. Никифоров кэнниттэн Максим биһиги тахсаммыт тыл эппиппит. П. Ойуунускай
   Сүөдэр Бэһиэлэйэп «үтүө төрүттээх кырдьаҕас оҕонньор». Амма Аччыгыйа
   Үтүө төрүттээхтэр үрдүбэр түстүлэр, Кулуттар чугуҥнуу турдулар. А. Бэрияк
   ср. др.-тюрк. ейдү ‘хороший, добрый; хорошо’

сыһыан холб. Ким эмэ атына эбитэ буоллар киһи баҕарбытын хоту буолуо, сылдьыа этэ диэн баҕа санааны көрдөрөр. ☉ Выражает сожаление говорящего о том, что кто-л. поступил не так, как хотелось бы
Үтүө айылааҕа буоллар, киһилии дьон кэккэтигэр сылдьыан сөптөөх эдэр киһи ыһыктыннар ыһыктынан иһэрин көрүөххэ ыарын ааһан, түктэри. МАС ТК

эб.
1. Ханнык эмэ хайааһыны оҥорорго хабааннаах, сыһыаннаах, кыахтаах буолууну көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. уонна -ча сыһыар-х сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает склонность, способность, возможность к совершению какого-л. действия (употр. с прич. буд. вр. и нареч. на Ҥча). Кынаттарын субу көтүөхчэ айылаах даллатта
□ Хастаева этиитин бигэргэтиэх айылаах түгэннэри көрдүү сатаата. Софр. Данилов
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, сирэйэ үллэн, биирдэ дэлби охсон кэбиһиэхчэ айылаах сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Сорохтор айахтарын атан, араатары ыйыстыахха айылаах истэллэр. Н. Павлов
2. Сыһыарыы түһүккэ турар кэпсиирэ буолбут аат туохтууру кытта туттуллан хайааһын тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх буолуох курдугун көрдөрөр («курдук», «дылы»). ☉ Употребляется со сказуемыми, выраженными причастием в форме дательного падежа, придает действию кажущуюся достоверность и возможность (вроде, будто)
Истиэнэҕэ турар төлөпүөн субу өрө тарылыы түһүөххэ айылааҕа. «ХС»
Айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Ардах түһэ илик, адьас субу ыаҕастаах уунан курулаччы кутуохха айылаах. А. Бэрияк
Ытыыр да сэниэтэ суох курдук, этэ-сиинэ эмиэ да уотунан сыралларга, эмиэ да муус тымныынан хаарылларга айылаах. «ХС»
3. Солбуйар ааттары кытта предмет, хайааһын бэлиэтин иэйиилээхтик күүһүрдүүнү көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление признака предмета или действия
Бачча айылаах көлөһүнэ Барыта ханна барар диэтэххэ, Баай барсын иннигэр Баран баранар эбит. Эрилик Эристиин
Ол айылаах уйгу — быйаҥ хантан аллан тахсыах бэйэтэй, ити кини? «Кыым»
Бу, туох буолан, бачча куйааска аккын бу айылаах өлөрө оонньоотуҥ? Н. Якутскай
◊ Үтүө айылаах — үчүгэй, киһи курдук киһи. ☉ Хороший, нормальный
Үтүө айылаахтар тыраахтары күнүстэритүүннэри көлүнэллэр. В. Яковлев
Үтүө айылаах буоллар, оннугу саҥарар киһи баар буоллаҕына, буойуо, сабыа этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Үтүө айылаахтар отуттуу омук тылын билэллэр үһү. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

I
эб. Этиллэр санаа буолуон сөп курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает допущение возможности совершения, осуществления того, о чем говорится в высказывании
Ардыгар, киһи сорох дьон маны көрбөтөхтөрө да ордук диэх айылаах. Софр. Данилов
Маны урут хайдах өйдөөбөтөхтөрө эбитэй диэххэ айылаах. И. Данилов
II
ситим т. Баһылатыылаах салаа (тэҥниир буолуу, төрүөт уо. д. а. суолталаах) этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных сравнения, образа действия, причины и т. п. к главному предложению
Тогойкин, күн өрө дэгдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Октябрина төлөпүөн туруупкатын ууран баран, өссө тыаһыа диэххэ айылаах, икки илиитинэн хам баттаан олордо. М. Попов

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Туох эмэ бэлиэтин олус күүһүрдэн үрдүктүк уопсай сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает общую экспрессивную оценку или отношение говорящего к высказанному (что за, так сильно, вот такой). Ол айылаах туох наадата буолла?
□ Ол айылаах туох сүрдээх суолга түбэстиҥ? И. Гоголев

туох ааттааҕын

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Анньан биэрэн, анньыалаан, кими, тугу эмэ миэстэтиттэн сыҕарыт, сыҕарытан илт. ☉ Толкать, пихать, заставляя кого-что-л. двигаться в направлении от себя
Уолаттар Миитээни түһүлгэҕэ чөмпүйүөнү кытта туһуннараары үтэн киллэрдилэр. Е. Неймохов
Уолаттар туртаһы үрэх хааһын үрдүгэр сиэтэн, кэнниттэн үтэн таһаарбыттара. И. Федосеев
Күнүс Кыымы көлүөһэлээх остуолга сытыаран хирург хоһун диэки үттүлэр. С. Никифоров
△ Тугу эмэ кимиэхэ туохха эмэ чугаһата анньан биэр. ☉ Подтолкнуть, пододвинуть что-л. к кому-чему-л.. Ити олох маһы бу диэки үтэн биэр эрэ
□ Миискэлээх аһын ньирэйин төбөтүгэр үттэ. А. Сыромятникова
Дьэллик отууга балачча тииҥнээх арыый эрдэ кэлэн уот оттон, чаанньыгын уокка үтэ сылдьара. Н. Заболоцкай
2. Үөһэ диэки кими эмэ өрө анньан биэр, тахсарыгар көмөлөс. ☉ Помочь кому-л. забраться вверх, подтолкнуть снизу
«Эн куттаныма, хатаастан ис. Биһиги үтэн биэриэхпит!», — дииллэр дьонум. Н. Заболоцкай
Кыым кинини өрө үтэн биэрэрин кытта, киһитэ бэрт чэпчэкитик үөһээ хатаастан тахсар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк., хак. ит, алт. ийт, тат. этү ‘толкать, отталкивать’
II
туохт. Үрдүгэр итии күлү тарыйан тугу эмэ (хол., хахтаах хортуоппуйу, кыра балыгы) буһар эбэтэр уоттаах чоххо чараас гына быһыллыбыт эти ууран буһар. ☉ Печь (напр., картошку, мелкую рыбу) в золе под горящими углями; жарить мясо на рожне или на углях
Уол эт үтэн сиэн, ойуулаах муос уктаах, көмүс кыыннаах быһаҕын атаҕар уктан, үөрэн-көтөн баран хаалар. Саха фольк. Хахтыын үппүт хортуоска Хаарыан сыта тунуйда. Күннүк Уурастыырап
Кыра хатыыһы үтэн баран тириитин ньылбы тардаҕын. Далан
Хортуосканы күл анныгар уган үтэн сиэбиттэрэ минньигэс да буолар эбит. Г. Колесов
ср. тюрк. үт, өт ‘палить, обжигать’
III
туохт. Хойуутук, өлгөмнүк үүнэн таҕыс (сайын эрдэ өлгөм ардах кэнниттэн куйаас күннэргэ от хойуутук, түргэнник үүнэрин этэргэ). ☉ Расти быстро и густо, вытягиваться (о травостое после обильных дождей в знойные дни)
Үс салаалаах Үнэр күөх ото Өрө үүнэн үтэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Долгуһа турдуннар холкуостаах хонуулар Дороххой үүнүүнэн өлгөмнүк үтэннэр! С. Васильев
Үүнэр оппут үтэн, Локуорабыт торолуйда, Боруу, өлөҥ от быыһынан Бочоох собо чолумнаата. К. Туйаарыскай
IV
туохт. Илими иит, туруор. ☉ Ставить сети (рыболовные)
Вася эрэһиинэ тыытын үрдэринэн, илимнэрин үтэ киирдэ. Н. Лугинов
Эһиги биһиги туспутугар сээбэҥнээмэҥ. Бытаан эрэ буолуо, илими атын ньыманан үтүөхпүт. Тыы үрдүттэн буолбатах. И. Федосеев
Илими үтэн кэбистиҥ да бэрт сынньалаҥнык киирэн көрүөххүн эрэ наада — аһаатаҕыҥ ол. Багдарыын Сүлбэ
♦ Үтэн-анньан көр — тугун-ханныгын билээри иҥэн-тоҥон ыйыталас, түөргүлээ. ☉ Испытывать, проверять кого-л., выведывать что-л. у кого-л. (букв. пытаться толкать-пихать)
Үтүө киһи буоламмын, Үөнүм батарбакка, Үтэн-анньан көрбүтүм. П. Ойуунускай
«Бука эн сиргэ быраҕан аралдьыттардыҥ буолуо?» — диэн үтэн-анньан ыйытан көрбүтүгэр, уола ытыы-ытыы мэлдьэстэ. Н. Заболоцкай
Татьяна ол сылдьан санаатын тоҕо тэбээтэ: «Следователь кыыс эйигин үтэн-анньан көрбүтэ буолуо, ол аайы ыксаан түһэҥҥин». М. Попов
◊ Үтэн киир — туохха эмэ (хонууга, ууга) тоҕойдоон ыраахха диэри киир (хол., тыаны этэргэ). ☉ Выступать, выдаваться мысом (напр., о лесе)
Үөскэ үтэн киирбит таас очуостар уу ортотугар ууллумахтыы олорор курдуктар. Амма Аччыгыйа
Ыраах түгэххэ — Абаҕа дэриэбинэтэ: тумустуу үтэн киирбит ойуур хаххалаан, кыһыл былаахтаах оскуола уонна биир-икки дьиэ хоруобуйалара эрэ быгаллар. Л. Габышев
Үтэн киирбит лиҥкинэс тииттэрдээх тумус сыырын өрө сүүрэн тахсаат бобуоска тохтоото. П. Филиппов

даҕ. Күүтүүлээх, күндү (ыалдьыт). ☉ Долгожданный, дорогой (гость)
«Үтүө-мааны ыалдьыттар киирэн ааһан иһиҥ, күндү ыалдьыт буолуҥ», — киирэр ааҥҥа сахалыы таҥастаах кыргыттар дьоннорун уруйдуу-айхаллыы көрсөллөр. П. Филиппов

аат. Уопсастыба, дьонсэргэ билинэр гына ким, туох эмэ оҥорбут үтүө быһыыта, туһата. ☉ Общественно-полезный поступок, достойный уважения и общего признания, заслуга
Киһини сааһын тухары махтаннарар үтүө-өҥө төһө харчыга турарынан буолбат, хаһан уонна хайдах оҥоһуллубутунан буолар. Амма Аччыгыйа
Өскөтүн биһиги национальнай култуурабыт, чуолаан ойуулуур ускуустубабыт сайдыытыгар дьиҥнээх үтүөлэрин-өҥөлөрүн иһин кимнээҕи чорботон бэлиэтиир буоллахпытына, Е. Шапошников аата үгүстүк ахтыллааччылартан биирдэстэрэ буолуон сөптөөх этэ. Эрчимэн
Кэлэктиип үлэтэ тупсарыгар элбэх сыратын биэрбит, Ленин уордьанын кавалера ыччат наставнига С. Григорьев үтүөтэ-өҥөтө улахан. «Кыым»
♦ Үтүөҕүн-өҥөҕүн сууй — туох баар үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбуккун барытын сотон кэбис. ☉ Перечеркнуть былые заслуги каким-л. неблаговидным поступком
Биирдэ мүччү үктээн үтүөтүн-өҥөтүн барытын сууйда. НАГ ЯРФС II

1. 1) очень хороший, прекрасный, превосходный, замечательный, отличный; үтүө киһи замечательный человек; үтүө дойду прекрасная страна; үтүө сааһа его лучшие годы; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара кнутом, у хорошего человека — одно слово; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. (и) от хорошей кобылы рождается жеребёнок-урод (соотв. в семье не без урода); 2) уст. благородный, знатный, почтённый || знать; нэһилиэкүтүөлэрэ знатные люди, знать наслега; үтүө төрүттээх киһи человек благородного происхождения; 3) добрый || добро || доброта; үтүө баҕа доброе пожелание; кини үтүөтэ умнуллуо суоҕа его доброта не забудется; 4) заслуга; сэриигэ үтүөлэрин иһин наҕараадаланна он награждён за боевые заслуги; боевой үтүөлэрин иһин медаль медаль за боевые заслуги; 5) сносный || сносно; легче, лучше; ыалдьара үтүө буолла ему полегчало (букв. болезнь его стала легче); 2. употр. в знач. усил. частицы, выражает сильную степень признака: эрэй үтүөтүн эрэйдэнним я узнал, почём фунт лиха.

частица усил. выражает осуждение, употр. с указ. и нек-рыми др. мест.: бу айылаах туохха киэргэнниҥ ? для чего это ты так нарядился?, и чего это ты так вырядился?; ити айылаах доруобай киһи вот такой здоровый человек; оннук айылаах киммитий ? кто это такой (важный)?; үтүө айылаахтар добрые люди; үтүө айылаахтар бу үлэни күнүнэн бүтэриэхтэрэ добрые люди закончат эту работу за день.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

I толкать, пихать; совать; тыыны ууга үт = толкать лодку в воду # илими үт = ставить сети.
II печь, жарить что-л. (на рожне или прямо на угольях); эттэ үт = жарить мясо.

a. good, benevolent, kind, noble; үтүөр= v. to become better, recuperate; үтүөмсүй= v. to put on airs, pretend to be noble

v. to be, become

v. to fry, roast on a spit, roast on embers; үтэһэ n. spit

v. to put into water

v. to strike, hit