быс диэнтэн төхт
көрүҥ. Ампаарга көтөн түһэҥҥин Бэрэмэдэйиҥ бэчээтин дэлби бысталаан ылаттаар. Саха фольк. Дьадаҥы аймахха ходуһа бэрдин Сэбиэскэй былаас бысталаан биэрдэ. Эллэй
Эһэ иһин тэлэ быһан халыҥ хаһаны тыырдылар, бысталаан ылан үөлүтэлээн кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Уулаах Уйбаан сиһиктээх систэри бысталаан, адырҕайдаах аппалары туораталаан, айан суолугар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин

аат. Ытыс курдук быһыылаах, хоҥнорхой төгүрүк хатырыктаах, арҕаһынан элбэх кыл курдук уҥуохтаах, мииннээх өллөөх күөл балыга. ☉ Карась
[Мыычаан] эмис, бөдөҥ соболору ылан үөлүтэлиир. Н. Якутскай
Биэс уонча лэһигирэс собо иҥнибит. Софр. Данилов
[Мэхээлис:] Ити тымтакаҕа аҕыйах собо сыыһын аҕаллым. Амсайыҥ. С. Ефремов
◊ Собо тыла — 1) ас аст. Собо тылын эрэ мунньан астаан күндүлээн сиэтиллэр олус минньигэс ас. ☉ Карасиный язык (у якутов считается лакомством, особым угощением)
Хойуу, элбэх соболоох Саха сирин оройуоннарын дьоно былыргыттан баччааҥҥа диэри собо тылын мунньан ытыктыыр мааны дьонноругар кэһии оҥостор үтүө үгэстээхтэр. ТИИ ЭОСА; 2) биол. уонча сэнтимиэтир үрдүк умнастаах, төбөтүгэр биир-биир үүнэр кыра сибэккилэрдээх, төрдүгэр хас да төгүрүктүҥү быһыылаах уһун туураҕа олорор сэбирдэхтэрдээх от үүнээйи. ☉ Грушанка. Собо тылын са- ҕа (буол) — туох эмэ (хол., хатыҥ сэбирдэҕэ) сабачча буолбут диэн тэҥнээн этэргэ туттуллар. ☉ С карасиный язычок (употр. в качестве сравнения по размеру — напр., о берёзовом листе)
Биир күн, ыам саҕана, хатыҥ сэбирдэҕэ собо тылын саҕа буолан турар кэмигэр …… Синньэ Силигийэлээх чараҥар кэллим. Н. Босиков
Хаһыатчыкка хаһыатчыт Харчы тэбэн буолбатах, Собо тылын саҕа да Сонун булар баҕаттан, Анаанминээн кэлэрэ Ахсаан буолуо дуо, ама. Н. Рыкунов. Собо уола түөлбэ. — собо кырата. ☉ Мелкий карась.
ср. др.-тюрк., тюрк. чабах, чабак, шабак ‘мелкая рыба’

I
аат.
1. Соҕуруу дойдуга үүнэр үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит сэбирдэхтэриттэн оҥоһуллар утах. ☉ Напиток, приготавливаемый из высушенных, измельчённых листьев культивируемого вечнозелёного растения, чай. Үүттээх чэй
□ [Максим] сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Чэйбин өрөн, эт үөлүтэлээн, Икки оҕонньорбун күүттүм. И. Эртюков
Афанасий Сидоров чааскылаах чэйин ытыһын үрдүгэр ууран, үрэн бурулатар. М. Доҕордуурап
△ Соҕуруу дойдуга үүнэр өрүү күөх үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит уонна анаан бэлэмнэммит сэбирдэхтэрэ (дыргыйар сыттаах, киһиэхэ күүс-уох эбэр утаҕы оҥорорго туттуллаллар). ☉ Высушенные, измельчённые, специально обработанные листья культивируемого вечнозелёного растения, чай. Маҕаһыынтан килиэптэ уонна чэйдэ атыылас
2. Кыра, чэпчэки аһылык (хол., арыылаах лэппиэскэ уонна чэй). ☉ Лёгкий перекус, чаепитие с каким-л. кушаньем (напр., чай с намазанной маслом лепёшкой)
[Бырдаахап:] Эмээхсин, чэйгин тэрий. Н. Неустроев
Хотун туран чэй тардаары остуолга чааскылары уурталыыр. Амма Аччыгыйа
[Балбаара] чэйин тардан дьонун аһатта. Эрилик Эристиин
◊ Дорообо чэй эргэр. — былыргы, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чэй: олус кытаанах (сытыы быһаҕынан кыһан көөнньөрөллөрө), билииккэтин таһыгар икки киһи дорооболоһо тураллара уруһуй курдук кутан түһэриллибит. ☉ Плиточный чай, употреблявшийся в царское время: чрезвычайно сильного прессования (заварить его можно было, только настругав очень острым ножом), на поверхности плитки имелся выпуклый рисунок двух здоровающихся за руку людей
Дорообо чэй муос курдук сүрдээх чиҥ дьаптайыылаах. С. Маисов
Кирпииччэ чэй көр кирпииччэ. Бурдук куппут куулу Бугул курдук мунньар, Кирпииччэнэн чэйи Кирилиэстии уурар. Күннүк Уурастыырап
Кирпииччэ чэй кэһиилээх, Арсыын таҥас далбардаах Бассабыыктар кэллилэр. С. Зверев
Уончалаах Сэмэн бастакы учуутала …… үөрэтэр хамнаһын оҕо аайыттан иккилии кирпииччэ чэй кэриҥин манньа ылара. НС ХСБС. Кутуу чэй — кутуу
1.
1. диэн курдук (көр кутуу). [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Муҥ саатар, миэхэ кутуу чэй баҕалаах. П. Ойуунускай
Күөх чэй көр күөх I. Лааппылаах киһи нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нууччаларын аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. «ХС»
Чиэппэр чэй көр чиэппэр. Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити Атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. С. Федотов. Чэй көмүһэ — чэйи билиитэтин суулуурга туттуллар кылабачыгас өҥнөөх лиис. ☉ Тонкий металлический лист, употребляемый для упаковки плитки чая, фольга
[Туос маллаах иһит] иилэрин, ойуу талахтарын чэй көмүһүнэн суулаан баран «иилэ тардыы», «охторуу» анньыынан тикпит. НБФ-МУу СОБ
II
чэ
1.
диэн курдук. — Чэй, кэбис! Туох үгүс аҕыйах саҥа баар буолуой? Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэҥ Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Чэй эрэ, Өстөөҕү утары Өргөс курдук суйулаа! С. Васильев