Якутские буквы:

Якутский → Русский

үөрэхтээҕимсий=

1) выдавать себя за грамотного, образованного человека (не будучи таковым); 2) хвастать, кичиться своей образованностью, грамотностью.

Якутский → Якутский

үөрэхтээҕимсий

туохт., сөбүлээб.
1. Үөрэхтэммиккинэн бэйэҕин үрдүктүк санан, киэбирэ тутун. ☉ Хвастаться, горделиво превозноситься своей образованностью, важничать, кичиться этим
[Байбал:] Бэйи, уолгун саллаакка тутан ыллахтарына, үөрэттэрэн тарбачыспыккын билиэҥ, биитэр уолуҥ үөрэхтээҕимсийэн ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо. А. Софронов
Мотуруона бүгүн хайдах курдук өйдөөхтүк кэпсэттэ! Ити курдук үчүгэйдик үөрэхтээҕимсийэр, үчүгэйимсийэр да кыргыттар кэпсэтэллэрэ биллибэт. Н. Түгүнүүрэп
Мин кинини көрсүбүтүм тухары кини биирдэ эмэ үөрэхтээҕимсийэн, улаатымсыйан көрбүтүн билбэтэҕим. Н. Заболоцкай
2. Бэйэҕин үөрэхтээх, билиилээх курдук көрдөрө сатаа (улахан үөрэҕэ суох эрээри). ☉ Выдавать себя за грамотного, образованного человека (не будучи таковым)
[Мэхээлэ:] Туоҕа да суох эрээри, икки илиини хармааҥҥа уктан баран, үөрэхтээҕимсийэн өрө чолойо сылдьартан туһа тахсыа суох ээ. А. Софронов
Үөрэхтээҕимсийэн көрөөрү гыммыта — ийэтэ көннөрөн биэрэ турар. Н. Тобуруокап

Еще переводы:

үчүгэмсий

үчүгэмсий (Якутский → Якутский)

туохт. Кимниин эмэ оонньоһон үчүгэй буолан көстө сатаа. ☉ Стремиться понравиться кому-л., заинтересовать кого-л. собою, кокетничать
Перовскай уонна Кириилин диэки Малаанньа аларыччы көрүтэлээн ылла, үчүгэмсийдэ. Л. Попов
Ити курдук үчүгэйдик үөрэхтээҕимсийэр, үчүгэмсийэр да кыргыттар кэпсэтэллэрэ биллибэт. Н. Түгүнүүрэп

бэрдимсий

бэрдимсий (Якутский → Якутский)

туохт. Бэйэни атыттартан үрдүктүк саныыр буолан киэбир. ☉ Гордиться, возгордиться
Бэрдимсийэн, үөрэхтээҕимсийэн эппэппин, ааҕар, суруйар дьон, тыл эрэйиттэн дьулайбакка суруйдуннар, үлэлээтиннэр диэн этэбин. П. Ойуунускай
Эмээхсинэ Ааныс киһиргээбит дуу, бэрдимсийбит дуу курдук кыраттан сылтаан, үөҕэн-мөҕөн кэбиһэр буолара. И. Никифоров
Бэрт буолан баран, бэрдимсийиминэбин. Н. Лугинов. Тэҥн. киһиргээ, улаатымсый, улуутуй

хайаа

хайаа (Якутский → Якутский)

туохт. Тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., поступать каким-л. образом
Үөрэхтээҕимсийэн ити уол эйигин хайаата? Амма Аччыгыйа
Дьэ онон мин хайыахпын сөбүй? С. Ефремов
Хайа, Байбаал, хайыахха баҕайыный? «ХС»
♦ Хайыан да (хайыах да сирин) булбакка — уолуйан хаалан, мунаахсыйан. ☉ Растерявшись, не зная как быть, что делать
Дуня, сатаан санаабат суолугар түбэһэн, хайыан да булбакка, дөйүөрэн хаалла. А. Фёдоров
Лэгиэнтэй, сүрдээхтик куттанна, хайыах да сирин булбакка, суолтан туораата. Д. Очинскай
Хайыы аҕай көр аҕай II. Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
Хаһан да хайыай көр хас II. Хаһан да хайыамый, үүнэ-тэһиинэ суох киһи мин быар куустан баран, олорон кэбистим. Н. Заболоцкай
ср. туркм. гайырмак ‘делать, мастерить’

чолой

чолой (Якутский → Якутский)

  1. дьүһ. туохт. Төбөҕүн өрө көтөх; хантаччы туттан үөһэ диэки көр. ☉ Задрать, запрокинуть голову вверх
    Дьөгүөрсэ уулусса ортотугар тохтообута, …… өрө чолойбута. Н. Якутскай
    Мохсоҕол чолойон туран үрэр, бука, кырдьаҕас тугу эрэ булла быһыылаах. В. Чиряев
    Киһибит табыллыбыт таллан куоҕас курдук, миискэтин өрө туппутунан, чочумча өрө чолойон олорбохтоото. «ХС»
    △ Үөһэ диэки хантайан тахсыбыт курдук буол (туох эмэ тумса эбэтэр төбөтө). ☉ Быть вздёрнутым кверху (о передней части, носе чего-л.)
    Тыы үрдүк халлааҥҥа өрө көтөн эрэрдии, чолойбутунан өрө ыстанан иһэн аллара супту түһэн эрэрдии, таҥнары хойуостар. Эрилик Эристиин
    Холобура, нуучча хотуура өнчөҕө токур, төбөтө үөһэ чолойор. ПАЕ ОСС. Харыйа …… хаппыт аллараа мутуктарын уһуктара …… сииктээх, ардахтаах күҥҥэ үөһэ чолойон тахсаллар эбит. ИИП ТМОХ
  2. сөбүлээб. Тугу да гынара, туох да кыһалҕата суох киһи курдук сырыт, оннук тутун. ☉ Выглядеть глупо, несуразно, нелепо, вести себя неразумно
    Кинилэр бу киэһэни быһа кэтэһэн чолойон олорторо. Эрилик Эристиин
    Саатар кэргэнэ кэлээт, итиилии түспэккэ эрэ, хонтуораҕа чолойдоҕо үһү. И. Егоров
    Туох тахсыаҕын онно [мунньахха] түүн буолуор диэри чолойон олордуҥ? Д. Токоосоп
  3. сөбүлээб. Кими, тугу да кытта аахсыбакка, бэйэҥ эрэ билэргинэн, талбыккынан, бас-баттах сырыт. ☉ Вести себя своенравно, как вздумается, ни с кем и ни с чем не считаясь
    [Мэхээлэ:] Туоҕа да суох эрээри, икки илиини хармааҥҥа уктан баран, үөрэхтээҕимсийэн өрө чолойо сылдьарыттан туһа тахсыа суох ээ. А. Софронов
    [Балааҕыйа:] Нохоо, эмиэ Балбаах уолун кытта оонньуу чолойдуҥ дуо? Амма Аччыгыйа
    Баһаатай буолан кытарбыккын, чолойбуккун сотору кэмсиниэҥ. Л. Габышев
    ср. кирг. чолой ‘укорачиваться’
акаары

акаары (Якутский → Якутский)

    1. даҕ. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын. ☉ Глупый, бестолковый, придурковатый
      Өндөрөөс оҕонньор — оо, акаары оҕонньор буолаахтыа дуо! — хайаан даҕаны ааныхайаҕаһы булан, суолу-ыллыгы көрөн сылдьар буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
      Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов
      «Оок-сиэ, дьэ акаары да киһибин, ити хайдах өйдөөн ыйыппакка хаалбыт бэйэбиний!» — диэн Кеша улаханнык кэмсиннэ. Н. Заболоцкай
  2. Оттомо суох, туолката суох (хол., кэпсэтии, быһыы, саҥа, ардыгар — көтөр-сүүрэр эҥин). ☉ Бестолковый, глупый, безалаберный; непродуманный, необдуманный (напр., о разговоре, поведении, поступке, выражении глаз, иногда — о птицах, животных)
    Акаары саҥа хаһан да көрдөөх буолбат. Амма Аччыгыйа
    Түүн былыр хаһан да көстүбэтэх акаары түүл киирэр, күнүс эрэйтэн эрэй батыһан өтүү курдук субуллар. М. Шолохов (тылб.)
    Мииппээн эргиллэн туох да быһаарыыта суох акаары харахтарынан уолу «супту көрөн» турда. Амма Аччыгыйа
  3. аат суолт.
  4. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын киһи. ☉ Глупец, дурак
    [Уйбаанчык:] Ийээ, кыыһыҥ улааттаҕын ахсын акаарыта бэргээн иһэр. П. Ойуунускай
    [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
    «Сэбиэскэй былаас акаарылары, эһигини, аһынан амньыыстыйа биэрбитэ!»— Микиитэ Сахаарга ыган тиийдэ. Амма Аччыгыйа
  5. саҥа алл., үөхс. Сэнээн, атаҕастаан, үөҕэн этии; тугу эмэни толкуйа суох оҥорон баран, кыһыйан-абаран үөхсүү. ☉ Бранное междометное слово; дурак, глупец; недотепа. Оо, акаары! Хайдах итини өйдөөбөтөхпүнүй?
    □ Уолуҥ, үөрэхтээҕимсийэн, ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо
    Акаары, ону билэҕин дуо? Эрилик Эристиин
    Акаары! Иирбиккин дуу?.. Бэҕэһээ киэһэ суолтан булбут орбууспут хаҕын маарыын тураат сиэбиппит буолбат дуо? Эрилик Эристиин
    Акаарылар, эһиги тугу билэҕит? Киһи аймах өстөөх кылаастарынан арахсан олорорун эһиги билбэккит дуо? Амма Аччыгыйа
    ♦ Аар акаары — иннин-кэннин билбэт акаары. ☉ Набитый (отпетый) дурак
    Шарлотта: «Сокуоннай сааспын туола илик оҕо, эбэтэр иннибин-кэннибин көрүммэт аар акаары буолбатахпын», — диэн кыккыраччы батан кэбиспитэ. Болот Боотур. Акаары көнө — олус кэнэн, барыны итэҕэйэр. ☉ Крайне наивный, наивный до глупости
    Көнө киһи барыта, бэл, ити «акаары көнө» үчүгэй дьон кэккэтигэр киирсэр. «Кыым». Далай акаары — муҥура суох, «түгэҕэ биллибэт» акаары. ☉ Круглый дурак, болван
    Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай? П. Ойуунускай
    Ханнык далай акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан [оҕонньор] ыйытан ыкта. Амма Аччыгыйа
    Киһиргээмэ! Туох далай акаарыта сылдьаҕыный? Н. Якутскай. Мас акаары — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох, киһи этэрин хоту сүөһү курдук сылдьар акаары. ☉ Недоумок, идиот
    Өөдөй диэн үс мас бүтэйи сатаан тахсыбакка иҥнэн хаалар, дьон тэптэрдэҕинэ, атыыр оҕуһу кытары харсар, биир мас акаары киһи баара үһү. Күннүк Уурастыырап
    Бу кэмҥэ [Аҕа дойду сэриитин кэмигэр] «биһиги аҕыйах ахсааннаах норуот тугу гыныахпытый», — диэччи мас акаары эбэтэр өстөөх тэрийэн ыыппыт түөкүнэ. Амма Аччыгыйа
    Мин сордоох, аҕам оҕонньор күүһүнэн баттаан-үктээн, мас чокуйар акаары киһиэхэ ойох биэрэн, ол-бу киһи сирэйин-хараҕын кэтиирим, көрдөһөрүм кэллэҕэ. Н. Неустроев. Тар (дар) акаары көр далай акаары. Сөрү-сөҕөн, бэркиһээн, Кэлин улам дьиктиргээн, Тар акаары дии санаан Тахса турда Харачаан. Г. Данилов. Туос акаары — хоҥ мэйии; көстөн турар акаарыны саҥарар киһи. ☉ Пустоголовый; человек, несущий явную глупость, чушь
    — О, туос акаары муҥнаах! Ити эн кырдьык этэҕин дуо? — Самнара олоро биэрэр. П. Ламутскай (тылб.)
    Мородулар эбии сытайан биэрдилэр: Орут-орут орой мэник, туос акаары диэн кини. Н. Заболоцкай