аат. Күһүн хаар түһүөн иннинэ сир адыгыраччы тоҥон хаамарга куһаҕан буолуута. ☉ Неровная поверхность подмёрзшей осенью земли, неудобная для хождения
Сир тоҥмутун, сойулуор буолбутун кэннэ, субу-субу халты тэбинэн, …… үөтэлээх сири хороппот эбиккин. Я. Семёнов
Сойулуорга чараас уллуҥнаах этэрбэһинэн хаамар эрэйдээх. «ББ»
Атыҥ, элэйбит боккуобунан Сойулуорга халты тэбинэн, соҕотохто охтуо, сэрэн. А. Пушкин (тылб.)

1. сыһ. Атыттары лаппа баһыйардыы, атыттартан чорбойон. ☉ Особенно, исключительно, превосходно
   «Кыыс тойуга» атыттартан уһулуччу турар. Эрчимэн
   Ол-бу общественнай сорудахтартан хаһан да аккаастамматар да, уһулуччу кыттан эмиэ барбат. Н. Габышев
   Иванов звенота биһигиттэн уһулуччу ойон таҕыста. «Кыым»
2. аат суолт. Атыттартан лаппа ураты, туйгун ким, туох эмэ. ☉ Кточто-л. особенное, исключительное, превосходящее
   Уһулуччуну чулуулар эрэ оҥоруохтаахтар диэн сокуону ким да таһаара илик. Н. Лугинов
   Олохтон уһулуччуну Эдэр уолан мэлдьи күүтэр, Кини күүтэр туйгуну, Күүппэт эбээт ортону. И. Гоголев
   Кини кимтэн барытыттан туох эрэ дьиктини уонна уһулуччуну, үөтэлээҕи, үйэлээҕи күүтэр үтүө үгэстээҕэ. С. Федотов
   Үлэһиттэргэ бочуоттаах ааты, оттон саамай уһулуччуларга Үлэ Геройун үрдүк аатын иҥэрэллэр. ЭБТ

1. уул диэнтэн бэй. туһ. Ол кинилэр тылларыттан туус буолан ууллан бараныам диэн бачча ыксаатыҥ дуо? А. Софронов
   Кэлбитиҥ буоллар, хаҥкылыырга үөрэтиэм этэ. Билигин муус ууллан эрэр. Н. Лугинов
   [Микиитэ] сыа чүмэчи ууллан илиитин көхсүнэн сүүрэригэр кыһаллыбакка, Некрасов сирэйин тонолуппакка супту одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
   Ууллубут хорҕолдьун халыйан дьалкылдьыйа сытар буолар. М. Доҕордуурап
2. Нукаай курдук буол (киһи лабааларын, уорганнарын туһунан). ☉ Чувствовать слабость в суставах (и нек-рых других органах), быть вялым
   Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
   Эрбэҕэ наһаа ууллубута, сынньана-сынньана ыы сатаабыта. М. Доҕордуурап
   Сүһүөҕүҥ ууллан күн ортотугар тиийбэккэ кыайан хаампат буолан хаалар, үөтэлээх сири хороппот эбиккин. Я. Семёнов
   [Бүөтүр] ньирэйдэригэр суосканан үүт иһэрдэ сырытта. Илиитэ уулуннар да, ону улахаҥҥа уурбат. ВМП УСС

1. сыҕарый диэнтэн дьаһ. туһ. Кэнникинэн кинилэр күнүтүүнү да арааран билбэт буолбуттара, сылбалара быстан, сыылан ыла-ыла, аатын эрэ атахтарын сыҕарыталлара. Суорун Омоллоон
   Көөстөөн, хачыгыраччы хаппыт сэбирдэхтэр тэлгэммит сирдэрин одуулаһа-одуулаһа, оргууй аҕай атаҕын сыҕарытар. Уустаах Избеков. Уйбаан, атаҕын сэрэнэн сыҕарытан, онтон сыыйа үөрэнэн, олбуорун таһыгар таҕыста, халдьаайытын хантайан көрдө. М. Тролуков
2. Кими, тугу эмэ атын сир диэки ас, уур, көһөр. ☉ Отодвинуть, передвинуть, подвинуть кого-что-л.
   Серафим Тимофеевич күөрт ыттан ыраах туран хаһыытыыр: «Ыккын, баһаалыста, атын сиргэ сыҕарыт». М. Попов
   Тото-хана, өр олорон чэйдээн, ыллаан баран, аны остуолу дьахтар үксэ саба түһэн хомуйдулар, сылабаардаах остуолу муннукка сыҕарыттылар. Н. Габышев. Муҥхаларын тардан да диэн үөтэлээҕи сыҕарыппатылар, үс-түөрт хардыы эрэ сири хамнаттылар. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Атын кэмҥэ эбэтэр атын сиргэ көһөр, анаа. ☉ Перенести что-л. на другое место или время
   [Уйбаан:] Онон ити көрдүүр сулуугуттан кыратык сыҕарыта түһүөххүн хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Мэлдьи чэ, бэйи, мантан инньэ, эһиил, онтон эһиил диэн сыҕарытан испитим. Сэмээр Баһылай
   Нууччалыы тылбаастанан тахсарыгар ол кэрчиги, ис хоһоонунан сөп түбэһэр сиригэр, поэма бүтэһигэр сыҕарытан биэрбиттэрэ. «Чолбон»
   △ Уларыт, атыҥҥа көһөр (хол., кэпсэтэр тиэмэни эбэтэр биир үлэттэн атыҥҥа). ☉ Сменить (напр., тему разговора, работу)
   «Ити туһунан өссө уһуннуккиэҥник толкуйдуохха наада», — диэн баран, кэпсэтиини атыҥҥа сыҕарытта. «ХС»

аат.
1. Атыл, хаамыы. ☉ Движение ног при ходьбе, шаг
Түргэнник заставаҕа тиийэн хорҕойо охсоору хардыыбын кэҥэппитим. Н. Якутскай
Дьаҕыллаан маҥнай биир хардыыны оҥороот, байааттаҥнаан ылбыта. И. Федосеев
Дабыыт сүгэни көрдөөн тардыллан кэнники хаалбыта, онтон дьону ситэн ааһыталаары хардыытын эбэн биэрбитэ. И. Никифоров
2. Уста кээмэйэ: хаамарга бастакы атах үктэммит сириттэн иккис атах үктэлин икки арда, ырааҕа. ☉ Расстояние от одной ноги до другой при ходьбе, шаг как мера длины
[Метроҕа] сороҕо түөрт муннуктаах, сороҕо төгүрүк …… харыстан ордук халыҥнаах, балтараа ыллар хардыы туоралаах, бүтэйдии кутан оҥоһуллубут бетон биһилэхтэри бэйэбэйэлэригэр ыпсартаан туруортууллар эбит. С. Руфов
[Булчут] балааккаттан хас да хардыылаах сиргэ кыабас оҥорон, туттар сэптэрин, малларын дьаарыстыы уурталаабыт. Н. Абыйчанин. Муҥхаларын тардан да диэн үөтэлээҕи сыҕарыппатылар, үс-түөрт хардыы эрэ сири хамнаттылар. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Тугу эмэ гынарга сорунуу, холонуу, тугу эмэ оҥоруу. ☉ Действие, поступок
Инникитин да Вералаах ити хайысханы тутуһуохтара. Бастакы хардыы саамай сөптөөхтүк оҥоһуллубут курдук. Далан
Иван аан маҥнайгыттан хардыыта хоннохтоох. Н. Кривошапкин. Балбаара бу быһаарыныыта дьахтар уобараһын байытар, саҥа хардыы буолар. «ХС»
4. көсп., үрд. Туох эмэ иннин диэки хаамыыта, хамсааһына, сайдыы кэрдииһэ (хол., үүнүү-сайдыы). ☉ Достижение, успех, шаг (в развитии)
Орто үйэлэргэ, былыргыны кытта тэҥнээтэххэ, киһи аймах хаһаайыстыба уонна культура сайдыытыгар инники диэки бөдөҥ хардыыны оҥорбута. АЕВ ОҮИ
Ити икки уолаттар ол сылтан ыла успуортка киэҥ хардыылара саҕаламмыта. ССТ
[Семён Данилов:] Саха литературата билигин бүтүн Сэбиэскэй Сойуус ааҕааччыларыгар биһирэтэр гына, лаппа улахан хардыыны оҥордо. «ХС»
♦ Хас хардыы аайы — ханна баҕарар, сир ахсын. ☉ Повсюду, везде
Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
[Татыйаас:] билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап
Саха киһитэ былыр-былыргыттан сыһыы муҥунан сыспай сиэллээхтэниэҕин баҕарар. Ырыаҕа-тойукка, алгыска итини хас хардыы аайы истэҕин. Багдарыын Сүлбэ