I
кыыр диэнтэн дьаһ
туһ. Дьукаах олорор ойуунун албынын тутаары эмискэччи ыалдьыбыта буолан, кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырпыттар. «Чолбон»
II
аат. Көтөрдөрүнэн уонна кыра кыылларынан аһылыктанар уһун тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Ястреб
Көрбүтүм — кыырт үөр куһу эккирэтэн таҥнары куһууран эрэр эбит. Суорун Омоллоон
Үөһэ кэтии сылдьар кыырт …… тыҥырахтарын субу, баҕыыр курдук, токуччу туппутунан супту сурулаан кэлэн, хабдьыны бу сырыыга адьас чугаһынан сиирэ-халты тэбэн ааста. Н. Заболоцкай
♦ Кыырт буол — 1) букатын үтүөрэн хаал. ☉ Выздороветь, поправиться окончательно
Дуораан отоһут хааннаан барыаҕыттан ыла эмээхсин кыырт буолан хаалла. Болот Боотур
Аҕам оҕонньор …… улаханнык ыалдьар этэ. Билигин үтүөрэн кыырт буолбут. «ББ»; 2) сэниэлэнэн, чэбдигирэн кэл; чэпчии, сэргэхсийэ түс. ☉ Набраться сил; чувствовать себя бодро, взбодриться
Үлэ ыараханын, тымныы кытаанаҕын, куйааска буһууну — барытын амсайдым ини оҕолоор! Ол барыта утарынан ааста да, эмиэ кыырт буолан …… бараҕын. Н. Лугинов
Сарсыарда Иван Петрович этэ эбии көһүйэн турбута, оттон Чиэнэ букатын кыырт буолан уһуктубута. И. Данилов
◊ Куобах кыырда түөлбэ. — модьугу, модьу атах. ☉ Филин
Куула өҥкөөт хоонньугар Куобах кыырда «һуулаата». Күннүк Уурастыырап
Куобах кыырдын сороҕор кулгаахтаах диэн ааттыыллар. Е. Макаров
Куула тыаҕа куобах кыырда күлэн күһүгүрээтэ. Н. Апросимов. Кыыртаах кус — эккирэтиһиилээх саха национальнай оонньуута: кыырт буолбут оҕо икки «күөл» икки ардыгар туран кус буолбут оҕолору тутар, туппут оҕото «өлбүтүнэн» ааҕыллар. ☉ Якутская национальная игра, суть которой заключается в ловле «ястребом» «уток», перелетающих попеременно из одного «озера» в другое
Кыыртаах кус буолан, эккирэтиһэ оонньуур оҕолор көрдөөх күйгүөрдэрэ иһиллэр. Сэмээр Баһылай
ср. уйг. кирҕуй ‘ястреб-перепелятник’

туохт.
1. Уһуннук, ыарахан-ыараханнык өрүтэ тыын (хол., олус ыгылыйан, ыгыллан). ☉ Тяжело дышать, протяжно вздыхать, вскрикивать (напр., от резкого напряжения)
Тохтуу түһэн өрө дьигиһийтэлээтэ, уһуутуу тыыммахтаата, көмүрүө хаары ытыһан ылан, айаҕар толору симиннэ. Амма Аччыгыйа
Бачыгыратар уһуутаабытынан уҥа ороҥҥо баран, чип-чиҥник лик гына олоро түстэ. Эрилик Эристиин
Кэмниэ-кэнэҕэс тэйиччи соҕус, киһи тугун да араарбат, уһуутуур аҥаардаах харда хаһыыта иһилиннэ. С. Никифоров
△ Улаханнык, уһуутуур курдук саҥар (хол., көтөрү этэргэ). ☉ Производить похожий на тяжёлый вздох звук, ухать (напр., о птицах)
Күһүҥҥү хараҥа түүҥҥэ, ырыых-ыраах модьугулар куобах үүрэн уһуутуулларын истэрэ. М. Попов
Ханна эрэ куобах кыырда, Хаһааҥҥыттан эрэ муна сылдьар Сору көрбүт соҕотох киһилии, Уһуутуур, һуулуур. Эрчимэн
2. көсп. Тыастаахтык өрө уһуур (хол., буруолаа). ☉ С резким шумом выпускать пар (напр., о самоваре)
Кыракый борохуот үрүҥ паарынан уһуутуу олорор. Н. Якутскай
Оптуобус күөх буруонан уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ, салгыы айаннаан мотуорун тыаһа бирдьигиниир. Н. Лугинов
Улахан алтан сылабаар, үрүҥ паарынан тыынан, үөһэ уһуутаан, күллүгүрээн, холкуостаахтары кэтэһэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Уһуурар курдук, уһуура тыаһаа (хол., тыал). ☉ Бушевать, гудеть (напр., о ветре)
Кыһын обургу кыскыйар тыалынан уһуутаан, хатан дьыбарынан хабырынан, кэллэр кэлэн иһэр. М. Доҕордуурап
Быйыл сааһыары халыҥ хаар түспүтэ, онуоха эбии модун буурҕа уһуутаан ааспыта. С. Дадаскинов
Муус устар чалбах уута Сааһы айхаллаан оонньуур дуу, Кыһыҥҥы дьыбар уһуутуура, Күһүҥҥү тыал тыаһа дуу? Эҕэрдэ СС
◊ Өрө (өрүтэ) уһуутаа (уһуутаамахтаа) — 1) тыыныҥ хаайтарар курдук буол, ыксаабыттыы үөһэ тыыныталаа. ☉ Издавать глубокий протяжный стон
Көөстөөн хаһыытыах курдук гынан иһэн уһуктан кэллэ, өрө уһуутаан кэбистэ. Уустаах Избеков
Сэниэтэ суох аттыгар нукус гына олордо уонна хас да төгүл өрүтэ уһуутаамахтаата. И. Гоголев
Өлөксөй оҕонньор иһин түгэҕиттэн мэҥийэн өрүтэ уһуутаата. П. Аввакумов; 2) үөһэ өрө көтөн күлүбүрэйэн таҕыс (хол., кутааны этэргэ). ☉ Взметнуться ввысь, полыхая пламенем (напр., о костре)
Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбистэ. Ньургун Боотур
Оһох төлөнө өрүтэ уһуутаамахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Тугун дьиктитэй, тус арҕаа ойуур түгэҕэр хап-хара өһөх буруо халлааҥҥа өрө уһуутаан эрэр. И. Гоголев. Уотунан уһуутаа — кутаалана уһуур. ☉ С громким шумом выпускать струю пламени, обдавать огнём
Бандьыыттар элэҥнии сыталлар. Саалара уотунан уһуутаан, Биһиги дьоммутун ыталлар. Эрилик Эристиин
Аҕыйах мүнүүтэ буолаат, үрдэл кэтэҕиттэн уотунан уһуутуу-уһуутуу, тааҥкалар тахсан кэлбиттэрэ. ССС
Биһиги артиллериябыт уотунан куһуйда, сир ньирилиир, титирэстиир, халлаан уотунан уһуутуур. «ХС»