аат. Туохтан эмэ кими эмэ кытта өлүү, чаас түҥэттэн ылар киһи. ☉ Участник дележа, дольщик
Хочо, кытыл аайы дойду үллэстээччилэрэ туолан кэбистилэр. М. Доҕордуурап

туохт. Кимиэхэ эмэ өлүүтүн, чааһын биэр, тугунан эмэ хааччый. ☉ Наделять частью, долей кого-л., снабжать чем-л.
Хара тыа саҕа халыҥ алгыстарын аналлаатылар. ПЭК СЯЯ. Тапталлаахпын күүскэ таптыым — Кырдьыбат кэрэ аналлыым. Тува т.

I
даҕ. Иэдээннээх, алдьархайдаах. ☉ Бедовый
Өмүрэх таба эппитин «өйдөөх» өйдөөбөтүттэн ордук өлүүлээх суох. С. Федотов
«Иэдээн, иэдээн, доҕоччуок, – диир кини Пьергэ, – ийэлэрэ суоҕар дьэ өлүүлээх кыргыттар; мин кэлбиппин да кэмсинэбин». Л. Толстой (тылб.)
II
даҕ. Элбэх өлүүлэртэн, чаастартан турар. ☉ Состоящий из многих частей, долей
Харамай хараҕа микроскобунан эрэ таба көстөр баһаам үгүс өлүүлэрдээх. ШВФ З
Сиэмэлэрин үөскэҕэр иккилии сиэмэ-өлүүлээх үүнээйилэри икки өлүүлээхтэр диэн ааттыыллар. КВА Б

прил. өлөр; предсмертный час өлөр чаас.

туохт.
1. Бэлэм эбэтэр бэйэҥ астаабыт аһылыккын сиэ (сиэ диэннээҕэр киэҥ суолталаах). ☉ Принимать пищу, кушать, есть (имеет более широкое значение, чем сиэ)
Аҕаа, киирэн аһылыккын аһыаҥ үһү. А. Софронов
Хата ас диэбиккэ дылы, эн аһыаххын баҕараҕын дуо? Мин ас бэлэмниим эрэ. С. Ефремов
Аһаан бүттүм. Туран хаамыталаатым. Т. Сметанин
2. Айаххын иитин. ☉ Содержать себя, питаться самому
Кини туһах, сохсо иитэн хабдьынан уонна куобаҕынан аһаан олорбута. Эвен фольк. «Онно тахсан дайааркалаан аһаа, Марья Романовна, эн мин кэнсэлээрийэм үлэтин кыайыаҥ суох», — диэх этим. С. Ефремов
Былыр аҕата Хоохтуй оҕонньор быччыкынан аһаан олорбут күтүр. А. Сыромятникова
Аҕаҥ суоҕуттан, Аһыыр наадатыттан, Аҕыйах сааскыттан Кулаак хотонугар Хорҕойбут кыыс! Эллэй
3. эргэр. Ис (арыылаах кымыста). ☉ Пить (кумыс)
Тоҕус төгүл уруйдаан, Аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силис арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын аһаан барда. С. Зверев
♦ Аһаабыт иһитигэр холлор — үтүөнү куһаҕанынан төлүүр. ☉ Добро оплачивает неблагодарностью
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһанан сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ. ГНС СТСДТ. Аһыаҕын астаах, таҥныаҕын таҥастаах — байылыат, баайдаах-дуоллаах. ☉ Зажиточный, состоятельный
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ. Аһыаҕын аһаабыт, сиэҕин сиэбит (киһи) — олохтон ылыахтаах өлүүтүн-чааһын ылбыт (киһи); олоҕу олорбут, сөптөөх уһун үйэлэммит (киһи). ☉ Проживший в свое удовольствие (человек); проживший до старости (человек)
Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
Ол гынан баран, сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан аны куттанарым ааһан турар, мин этиим! Н. Якутскай
◊ Аһыыр быһах — аһыыр хоско (куукунаҕа) эрэ туттуллар быһах (хол., килиэп быһарга). ☉ Кухонный нож. Аһыыр остуол — аһыырга туттуллар остуол. ☉ Столовый стол
Кэпсэтии мэлдьи куукунаҕа, аһыыр остуолга барара. Г. Колесов. Аһыыр хос — олорор дьиэ аһыырга аналлаах остуоллаах, тээбириннээх биир хоһо. ☉ Столовая (комната)
«Маама!.. Маама!..» диэн хаһыытаабытынан сэттэлээх уол оҕо сүүрэн киирэн куукуна оһоҕор өйөнөн турбут сыпсыны түҥнэри көтөн лаҥкынаппытынан, аһыыр хоско ааста. Софр. Данилов
Куорат кыбартыыратын аһыыр хоһо. С. Ефремов
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап

1. аат.
2. Ханнык эрэ сүдү суолталаах дьыалаҕа анабыллаах буолуу. ☉ Предназначение для какой-л. большой, грандиозной цели
   Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
   Эр киһиэхэ аҕа буолар анал баар эбит туохтааҕар да үрдүк анал. И. Гоголев
   Эйэ, дьол — биһиги аналбыт, Эрчимнээх айар үлэ — биһи хайҕалбыт. А. Бэрияк
3. Чопчу аадырыстаан анааһын. ☉ Точно адресованное назначение
   Ыытыллыбыт табаар аҥаара эрэ аналынан барбытын, уоннааҕыта сураҕа суох сүппүтүн [боломуочунай] бэлиэтээтэ. Болот Боотур
   Урукку өттүгэр оройуоҥҥа олорор дьиэҕэ анаан тутуллубут объектары аналынан туһаммат быһыы баара. «Кыым»
4. Дьылҕа, оҥоруу. ☉ Судьба, участь, доля
   Киһиэхэ анал диэн баар быһыылаах. Мин эйигин көрсөөт да, өрө эргийэ түспүтүм. Н. Босиков
   Ити хаарыан доҕотторбутун да өлөртөөн, эһиги, баайдар син биир өрүһүнүөххүт суоҕа, өлөр-сүтэр аналгытыттан куотуоххут суоҕа! С. Ефремов
   Суруйааччы буолуу хайаатар да — анал. Н. Габышев. Тэҥн. ыйаах, кэскил
5. Ким эмэ туһааннаах өлүүтэ, чааһа; ким эмэ нэһилиэстибэтэ. ☉ Чья-л. определенная доля; часть наследства; чье-л. наследство. Эллэй түптэтигэр баран, ыаммыт-бааллыбыт сүөһү олорчу Эллэй баайа, анала буолан иһэр
   Саха фольк. Ити иннигэр, ойоҕуҥ аналын биэртиҥ таһынан, бэйэҥ дьүүллэниэх тустааххын. Сокуон этиитэ оннук. А. Софронов
   Өндөрүүс өс киирбэх аҕыйах аналын хап-сабар хомунан көһөн көкөрүйдэ. А. Сыромятникова
6. даҕ. суолт.
7. Туһааннаах, сирэй бэриллибит. ☉ Определенный, назначенный
   Кыргыттар бары анал үлэлээхтэр, онон ким да ыанньыксытынан үлэлииргэ тылламмата. А. Федоров. Ким барыта тус-туспа анал үлэлээх. И. Бочкарев. Алтан, көмүс дыбарыаскар Абыраллаах күндү малбын, Айылгылаах анал тааспын, Аһатыах-сиэтиэх буолаҥҥын, Албаҕалаан ылбытыҥ. Эллэй
8. Уһулуччу уонна чопчу туохха эмэ туһааннаах. ☉ Специальный, специально предназначенный
   Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
   Оҕолору анал үөрэҕэ суох атын учуутал үөрэтэрэ туһата суоҕа биллэр. Н. Лугинов
   ◊ Анал аат — предмет тус бэйэтин аата (киһи, сир-дойду, тэрилтэ, сүөһү аата). ☉ Имя собственное
   Анал ааты төһө да туттубатаҕын иһин, поэт [А.Е. Кулаковскай] бэйэтин дьоруойдарын араастаан эргитэн-урбатан, уустаан-ураннаан ааттыыра киһини сөхтөрөр. ФЕВ УТУ
   Маннык кристаллар анал ааттаах буолаллар. И. Данилов
   Зоотехник буолан, мин анал ааттаах буолар этим. С. Ефремов. Анал орто үөрэх — ханнык эрэ идэни биэрэр орто үөрэх. ☉ Специальное среднее образование
   Булгунньахтаах орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбит оҕолор сорохторо анал орто үөрэх кыһаларыгар салгыы үөрэнэ бараллар. «Кыым». Анал таҥас — чопчу туохха эмэ анаан туттуллар таҥас. ☉ Спецодежда. Хонтуораҕа анал таҥас түҥэтэллэр

аат. Ким, туох эмэ бас билиитигэр баар үп-харчы, баай-дуол. ☉ То, что находится в чьей-л. собственности, принадлежит кому-чему-л., имущество
Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
Баай аймахха кэрэ, сырдык дьулуур, үтүө санаа диэн суоҕун, кинилэр үптэрин-баайдарын хаҥатарга эрэ кыһаналларын кини эрдэ өйдөөбүтэ. Софр. Данилов

туохт.
1. Туохтан эмэ төлөрүт, босхолоо. ☉ Отцепить, освобождать от чего-л.
Муҥхаһыт уолаттар арааран муҥнана сатаабыттар да, баҕадьыларын кыайан ылбатахтар. Күннүк Уурастыырап
[Силиппиэн] буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
«Туһахтан тыыннаах куобаҕы бэркэ сэрэнэн араарыллар куолута», — диэн [аҕам] үөрэттэ. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ ситимин, холбоһуутун быс, тохтот. ☉ Разъединять, приостанавливать. Чаанньыгы розеткаттан араар
□ Лидия, саннын хамсатан, уол илиитин араарда
А. Федоров. [Арыйааннаах Эльвира] тутуспут илиилэрин, аһаҕас аанынан дьиэҕэ киирэн эрэ баран, араардылар. Л. Попов
3. Кимтэн, туохтан эмэ тэйитэн, туспа тут (хол., оҕону, ньирэйи). ☉ Отделять, отнимать от кого-чего-л. (напр., ребенка, теленка). Биир саастаах кыыстарын эмиийиттэн араардылар
□ Чэ, бу оҕоҕун бэйэҕиттэн араар! Таҥын! Эрилик Эристиин
Пиэрмэ быйыл аан маҥнай ньирэйи ынахтан араарбыта. Н. Заболоцкай
Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. Араардаххына, эбии аһылыгы кичэй. М. Доҕордуурап
4. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйит, икки аҥыы ыыт. ☉ Разделять, разлучать. Сэрии будулҕана Миитэрэйдээх Ньукулайы араарбыта, тус-туспа сэриилэспиттэрэ
□ Биһиги холкуоска аҕа уустаһыытынан киирэн аймаатылар, икки аҥыы араардылар. Амма Аччыгыйа
Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
5. Туох эрэ биир кэлимиттэн ханнык эрэ чааһы босхолуу быс, ылан кэбис. ☉ Отделять часть от общего. Оҕонньор ат илин атаҕын сүһүөҕүнэн араарда
□ Тылы сүһүөхтэринэн арааран көһөрүллэр: холобур: ту-ру-йа, ха-ры-йа-лаах, хо-луо-дьас. СТ С
6. Кимнээх эмэ кэргэннии буолалларын быс; кэргэнниилэр олохторун үрэйэн, биирдэрин бэйэҕэр тарт. ☉ Развести какую-л. супружескую пару; разрушить семью и увести кого-л. из них
Татьяна Октябрина диэки кытаанахтык көрөр: «Дьэ, милииссийэ кыыс, миигин ити оҕонньортон араар. Мин аны кинини кытта олорбоппун». М. Попов
[Сибиэтэ оҕоҕо:] Ол эрээри, табаарыс аатыҥ ким эбитэ буолла, миигин Захартан араараары гынныҥ. С. Ефремов
Сибигинэһии баар: эн Митяны Дораттан арааран эрэр үһүгүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. Туох эмэ хам сыстыбытын, тоҥмутун хоҥнор. ☉ Отделять что-л. прилипшее, примерзшее. Дьөгүөр ойбон хаппаҕа хам тоҥмутун нэһиилэ араарда. Сиэстэрэ кыыс, хата, бэрэбээскэбин ыарыыта суох араарда
8. Атын сиргэ туспа тут. ☉ Отделять, держать отдельно в другом месте
Икки сыллааҕыта «Ыраас олох» уопсастыбата тэриллэн, ыраастык туттар, хотону дьиэттэн араарар туһунан үлэ барар эбит. А. Бэрияк
△ Тугунан эмэ быыһаа, күрүөлээ. ☉ Разделять, перегородить чем-л.
Оһох чанчыгыттан саҕалаан, киһини түөһүн тылынан бадахтаах, титирик быыс дьиэни хотонтон араарбыт. Р. Кулаковскай
9. Кими эмэ ордоро, чорбото көр. ☉ Выделять кого-л. одного из группы людей. Эдэр тустууктартан ордук Петрову араарабын
10. Ким-туох эмэ уларыйыытын, уратытын өйдөөн көр, быһаар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Различать, отличать изменение, специфическое свойство кого-чего-л. (чаще употр. в отриц. ф.)
Киһи киэһэтин, күнүһүн ситэ кыайан араарбат буолан эрэр. Н. Заболоцкай
Кини күнү-дьылы бу диэн араарбат. И. Федосеев
Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов
Арааһа, кини ас амтанын араарбат быһыылаах. П. Тобуруокап
11. эргэр. Сүөһү, мал-сал өлүүлээн туспа ыыт. ☉ Отделять, обособлять, выделив долю из общего хозяйства
Биһиги дьоннорбутуттан бэйэбит өлүү сүөһүбүтүн арааран ылан баран, ол холкуос тэрилиннэҕинэ, онно киириэхпит. Күндэ
ср. др.-тюрк. ар ‘разъединить’
♦ Илиигин араарбакка үлэлээ көр илии
[Яков Андреевич] сэрии сылларыгар холкуостаахтары производствоттан илиилэрин араарбакка үлэлииллэрин тэрийбит эргэрбэтэх киһи. М. Доҕордуурап
Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар Афанасий Николаевич кыһыл көмүс кылаата улахан. «Кыым»
Кини [Семен Романович] күнү быһа илиитин араарбакка кабинетыгар үлэлииригэр ким барыта үөрэнэн хаалбыт. Н. Лугинов
Хараххын араарыма көр харах. Кэтириис киһи уҥуохтаах тумулга көхсүнэн олордо уонна оонньуу сылдьар оҕолортон хараҕын араарбата. С. Новиков. Аны Өлөксөй бу кыыстан хараҕын араарбата. В. Протодьяконов
Ити отууга өттүгэстии түһэ сытар урдустар тоҕо эрэ киниттэн харахтарын араарбаттар. «ХС»
◊ Дьахтары араар көр дьахтар
Тыллаах-өстөөх Чоочугур Чуоҕур маҥан ат үҥэр миэхэ: дьахтаргын арааран илпиккин. Саха фольк. [Дьахтарын] арааран барар күнэ буолбут. ПЭК СЯЯ
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Ити Уйбаан Сэмэнэбис диэн киһи Лэгэнтэй атыыһыттаах хамначчыт дьахтардарын эриттэн арааран сылдьар үһү. Н. Якутскай
Ол икки ардыгар, [дьахтары] арааран ылан баран күн бэҕэһээҥҥэ дылы ойох гына сылдьан баран, ити быраҕан кээстилэр. Эрилик Эристиин. Хол-буут араар көр хол-буут. Бүөтүр оҕонньор ынаҕы хол-буут арааран, тоҥоро уурда
□ [Кыра быраат] өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк.

туохт. Туохтан эмэ күүркэйэн (хол., ыалдьан, соһуйан, куттанан, кыыһыран) хатаннык күүскэ хаһыытаа. ☉ Пронзительно крикнуть, издать душераздирающий вопль (напр., от боли, испуга, злобы)
Биирдэ эмэтэ суор обургу тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн, соһуйан дуу, соһутан дуу, дьөлө кыланан ааһар. Амма Аччыгыйа
Эһэ таптарбыт быһыылааҕа, дириҥник хаһыҥырыы тыыммахтаата, онтон эмискэ кыланыы бөҕөнү кыланна. Л. Попов. Эмискэ саалар эстэн бачырҕаспыттар, ким эрэ хатаннык кыламмыт. Я. Семенов
♦ Сүрэҕэ кыланна — куһаҕаны билэн, сэрэйэн улаханнык долгуйда. ☉ Сильно забеспокоиться, заволноваться, почуяв что-л. неладное, сердце ёкнуло
Үс ыстыык уһуктара Боруҥуй муннуктан Киниэхэ сыылбыттара Хаанынан кытаран. Санаата эдэр сааһын, Сүрэҕэ кыланна… Өйдөөтө өлөр чааһын Хараҕа ууланна. Эллэй
Арай эдэр сааһын сулусчаана Маня ууламмыт хараҕар Лаврентий Николаевич кистэлэҥэ суох кутурҕаны, арахсыы абаккатын, муҥун көрөн, сүрэҕэ кыламмыта. Н. Габышев
«Оҕом Лена!» — диэн эмээхсин сүрэҕэ кыламмыта. Н. Якутскай

I
1. аат. Алта уон мүнүүтэҕэ тэҥнэһэр бириэмэ кээмэйэ. ☉ Промежуток времени в 60 минут, час
Айаммытыгар кэлэ-бара үс чаастан ордуга суох буоларбыт буолуо. Р. Кулаковскай
[Бадин:] Аны биир чааһынан бараллар. С. Ефремов
Аҕыйах чааһынан биир кыра дэриэбинэҕэ тиийэн кэллэ. Дж. Родари (тылб.)
△ Чаһы бириэмэ хаамыытын сыыппаранан көрдөрүүтэ. ☉ Обозначение времени при количественном или порядковом числительном, час
Начаалынньык аҕыс чааска хонтуоратыгар кэлиэ. Н. Якутскай
Түүн үс-түөрт чаас буолла. Н. Габышев
Москваҕа сэттэ чаас буолбутун тыллаан, «Север» репродуктор үс төгүл …… тыҥкынаан ылла. М. Доҕордуурап
2. үрд. Кэм, бириэмэ (туох эмэ саҕаланыытын эбэтэр бүтэрин этэргэ). ☉ Пора, время (наступления или существования чего-л.)
Туох-ханнык кэмнээх-чаастаах, Кэхтэр да, тиллэр да кэрдиистээх. Саха фольк. Түрмэ иһигэр хааллан сыппыт дьон, босхолонор чаастара чугаһаабытын билэн, сэргэхсийэ, чөрбөҥнөһө түстүлэр. П. Филиппов
3. Тугу эмэ гынарга анаммыт бириэмэ (хол., сынньалаҥ кэмин этэргэ). ☉ Время, предназначенное для чего-л. (напр., для отдыха)
Мунньах ыҥырыылаах чааһа чугаһыыр. Н. Якутскай
Салгыҥҥа дьаарбайар чаастара быһыллыбыта. П. Филиппов
◊ Кылаас чааһа калька. — оскуолаҕа биир кылааска үөрэнэр оҕолор кылаастарын салайааччытын кытары сүбэ мунньахтара. ☉ Классный час. Оҕолор, барымаҥ, кылаас чааһа буолар
□ Бүтэһик кылаас чааһыгар дьиэҕэ «Мин баҕа санааларым» диэн үлэни өйтөн суруйан аҕалбыттара. «Сэмсэ». Өлөр чаас — ким эмэ өлөр, суох буолар бириэмэтэ, кэмэ кэлиитэ. ☉ Время наступления смерти, ухода из жизни, смертный час
[Бассабыык] Өйдөөтө өлөр чааһын, Хараҕа ууланна. Эллэй
О, бүттүҥ эн, Иосиф Коган, Өлөр чааһыҥ уолдьаста. Күн Дьирибинэ
[Сергей Тихонович] аҕа табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Тиһэх чаас көр тиһэх I. Төрөөбүт дойдутуттан арахсар тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн Томсон туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Туппут үрүҥ сибэккини Эн оҕоҥ тиһэх чааһыгар. Баал Хабырыыс. Үлэ чааһа — тэрилтэ үлэһиттэрин үлэлиир бириэмэлэрэ (үксүгэр сарсыарда тоҕустан чаастан киэһэ алтаҕа чааска диэри). ☉ Рабочее время (обычно с девяти часов утра до шести часов вечера)
Биирдэ үлэ чааһа бүтүүтэ ааҥҥа түбэсиһэн дорооболоспуттара. Н. Лугинов
Сотору үлэ чааһа бүтэн, дьиэлээтэ. М. Попов
Үлэ чааһа букатын эрдэттэн саҕаланар. Н. Ефремов
Чаас аҥаара көр аҥаар. Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан …… айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
[Михаил:] Кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
Массыына чаас аҥаарын кэриҥэ сэндэҥэ бэс тыа иһинэн айаннаабытын кэннэ …… Таллан өрүс бу мэндээрэ түстэ. С. Никифоров
II
аат.
1. Туох эмэ өлүүскэтэ, сорҕото. ☉ Часть, деталь чего-л.
Арамаан маҥнайгы чааһа бэлэм. Сыыһа, таба сыаналаан Үөрдүүй, таптыыр көлүөнэм. И. Гоголев
Бэриллибит тиэкиһи чаастарга араарыҥ. ПНЕ СТ
Турку бары чааһа хатыҥ мастан таҥыллар. Хомус Уйбаан
2. Ким эмэ туохха эмэ (хол., нэһилиэстибэҕэ) анал өлүүтэ, туох эмэ сыалайтан киниэхэ анаммыт сорҕото. ☉ Часть, доля кого-л. в чём-л. (напр., в наследстве)
Отут сүөһүнү, ол иһигэр биир бастыҥ атыыры чаас аныыр. Суорун Омоллоон
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа. А. Сыромятникова
Ол нөҥүө күнүгэр оҕонньор уолуттан арахсан, чаас сүөһүтүн ылан, …… аччыгый уолун аахха көһөн таҥкынаан тиийбит. А. Бэрияк
3. байыан. Аармыйа көрүҥнэриттэн биир туспа биирдэмэ (хол., пехота). ☉ Отдельная войсковая единица (напр., пехота)
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа боруоҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Сахаттан биһиги чааспытыгар Николаев эрэ биһикки хааллыбыт. Т. Сметанин
Чааскыттан сурук кэллэ дуо? С. Никифоров
4. көсп. Ыйаах, дьылҕа. ☉ Участь, доля (человека)
Аҕал, аҕал мин дууһабар Ааттаах хатан ыстаалгын, Дьылҕам чымаан чааһыгар Тостубат аналланыахпын. И. Гоголев
Үөскэппит Үөһээ Айыы, Миэхэҕэ киһи курдук, Киһи буолар чааста ыйан биэр. Күн Дьирибинэ
◊ Саҥа чаастара көр саҥа I
Тыллары саҥа чаастарынан наардаан суруйуҥ. ПНЕ СТ
Тыллар суолталарынан тустуспа бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр саҥа чаастара дэнэллэр. КИИ СТ-2
Саппаас чаас көр саппаас. Саппаас чааһы сопхуостар үллэстэн баран сорохтор курулаан сытыараллар, сорохтор туохтара да суох буолан сылы быһа умналаһан тахсаллар. Далан
Саппаас чаас сороҕо оройуон тэрилтэлэриттэн, холкуостартан, уустук уонна сэдэх өттө куораттан көстүөх курдуга. В. Титов
Мин өйүүн саппаас чаас ыла куораттыыбын. «ХС»