даҕ. Үпкэ-баайга охтор, тардыһар, үбү-баайы таптыыр. ☉ Падкий, жадный на богатство.

мн. (ед. ресурс м.) (запасы, источники чего-л.) ресурсалар; үп, баай.

аат. Ыран эбэтэр ыалдьан өлбүт сүөһү этэ. ☉ Падаль
Собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар (өс хоһ.). Кини билигин собулҕаҕа түспүт элиэҕэ маарынныыра. Л. Попов. Тукаам, тураахтар охтон өлбүт торбос собулҕатын сиэн эрдэхтэрэ дии… Бэс Дьарааһын

с. 1. (приём, способ действия) ньыма, миэскэ; воспитательное средство иитэр ньыма; 2. средства лш. (предметы, приспособления) средство, тэрил, эмп; средства производства производство средстволара; транспортные средства транспорт тэрилэ; 3. средства мн. (деньги, капитал) үп, баай-дуол; остаться без средств үбэ суох хаал; 4. средства мн. перен. (возможность; внутренние силы) кыах, күүс; он старался всеми средствами своей души кини бэйэтин дууһатын туох баар кыаҕынан кыһанара.

аат. Ким, туох эмэ бас билэр үбэ, баайа. ☉ Богатство, состояние, имущество, принадлежащее кому-чему-л.
Баайдарга күүстээх түһүүлэр буоллулар. Баайдар үптэрин-астарын кистэнэр аатыгар бардылар. Бэс Дьарааһын
Дьаарыс Баһылай биир аймаҕа өлөн, күрүөтэ суох оту сүөһү көҥүл тэпсэринии, үпкэ-аска тиксибитэ. М. Доҕордуурап
[Чокуурап бэрэссэдээтэлгэ:] Холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. С. Ефремов

I
аат., эргэр. Киһи хотуурунан далайан охсубут суолун кэтитэ. ☉ Ширина пути, пройденного косой, ширина прокоса. Бу уол талааһына киэҥ эбит
II
аат. Атын киһи үбүн, баайын-дуолун, малын-салын аһаҕастык былдьаан-талаан ылыы. ☉ Грабёж
Мин урут хаһан да талааһынынан дьарыктамматах киһибин. Н. Якутскай
Сороҕор өлөрсүү, талааһын, уоруу түбэлтэлэрэ тахсан, сууттаныы, милииссийэҕэ ыҥырыллыы даҕаны буолара. «Кыым»
Уоруу, талааһын сүрүн биричиинэлэринэн биһиги тойотторбут уонна кинээстэр буолаллар. АЕВ ОҮИ

туохт. Улаханнык кыһаллан-мүһэллэн, баҕаран туран тугу эмэ гын. ☉ Делать что-л. с большим старанием, желанием
Кини бу мутугунан быраҕар муҥур үйэтин усталаах туоратыгар туох туһугар сүөһү-ас иитэн, үп-баай мунньан үрүлүйбүтэ-харылыйбыта буолуой? Софр. Данилов
Аҕата үрүлүйбүт-харылыйбыт үрүҥ-хара түүлээҕиттэн кэлэр дохуотун харчы гынан дьаптайа сатаабыта. П. Аввакумов
Үгүс элбэх сылларга Үрүлүйэн-харылыйан, Ыччат хаһыаттарыгар Ылсыһан үлэлээбитэ, Үлэтэ, тыла сыаналанан «Үтүөлээх» аат иҥэрилиннэ. «Кыым»

I
аат. Ким эмэ үбүн, баайын-дуолун күүһүнэн былдьаан ылар киһи. ☉ Тот, кто силой отнимает, похищает деньги, имущество у кого-л. [Баһылай:] Кимтэн талан-былдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, кырдьык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
Ким сымыйа суолу тутуһааччы, түөкүннүү саба түһээччи, уорааччы, талааччы хайа да үйэҕэ кыайтарыылаах хаалара олоҥхоҕо арылхайдык көстөр. ФНИ ООҮө
Хамыһаар, арыгыны талааччылары харса суох хам баттыырын тэҥинэн, арыгы саппааһын кытта эһитэлээбит. Дж. Рид (тылб.)
II
аат., эргэр. Быыбарга кыттар киһи; быыбардыыр бырааптаах киһи. ☉ Тот, кто участвует в выборах или имеет на это право, избиратель
Талыллыбыт дьокутааттар үлэлэрин туһунан талааччыларга сотору-сотору отчуоттуох тустаахтар. МАЕ КТТС

1. аат. Сайын уһун куйаас кэмигэр саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ эбэтэр кыһыҥҥы улахан тымныыга туманнырыыта; буор-сыыс, буруо о. д. а. хойуутук көтүүтэ. ☉ Марево во время длительного летнего зноя или туман из-за сильных морозов зимой; густой дым, пыль и т. д. Орто дойду дуолана Сулана-кэлэнэ Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
   Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ. Т. Сметанин
   Эдьиийдэриэм, кэрэ кыыс Кими көһүтэрий? Суолга күдэн көтөрүн Тоҕо кэтэһэрий? С. Данилов
2. даҕ. суолт.
3. Буруоҕа маарынныыр, буруотуҥу (салгын күдэннэнэн, былыт, буор көппүтэ буруоҕа маарыннаан көстүүтэ о. д. а.). ☉ Похожий на дым, как дым (о воздухе, облаках, пыли и т. п.)
   [Этиҥ] Күдэн былыт үктэллээх, Итир былыт илдьиттээх, Дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Көхсүн иһиттэн Көҕөччү хара Күдэн буруонан Күллүргэччи тыынар. Саха фольк.
4. Улахан, модун (кыах, күүс-уох). ☉ Мощный, сильный
   Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Күтүр дьаалы [арыгы] Күдэн күүһүн, Орулуур уоҕун, Мэнилийэр бэрдин эбитин! Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Ыччатым] Туспа дойду Торҕон дуулаҕалара Күөнтүүр күннэригэр …… - Уоттаах харахтарын умсары көрдөрөөр, Күдэн күүстэрин Көтүрүтэ охсоор. С. Зверев
   ♦ Күдэҥҥэ көт — күдэҥҥэ көппүт диэн курдук (көр көт I)
   Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа суох тыалар умайаннар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
   Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй
   ◊ Күдэн куйаас — улахан куйаас, өҥүрүк куйаас. ☉ Сильный зной, нестерпимая жара. Эгэй, чэ дуу! Саҥа дьыл салалынна, Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ. Саха фольк. Күдэн туман — хойуу туман. ☉ Густой клубящийся туман
   Күдэн туман Күүскэ көттө, Күлэр күммүт Көмүлүннэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас муус түннүктэр ононманан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ. Күдэн үп (баай) — барамматхороммот үп (баай), халыҥ баай. ☉ Неиссякаемое, чрезмерное богатство
   Күдэн үппүн күр баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харысыһар буоллахпына, Хайдах ама табыллыай? Күннүк Уурастыырап
   ср. монг., бур. күдэр, хүдэр ‘сильный, крепкий’, монг. күдэн ‘пыль, мгла’

даҕ.
1. Күүрээннээх, күүстээх, эрчимнээх (хол., үлэ). ☉ Вдохновенный, упорный, напряжённый (напр., труд)
Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. От хомуура үмүрүйэн эрдэҕинэ, бурдук хомуурун үлүскэннээх үлэтэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Үлүскэннээх, күүрүүлээх үлэбит күнэ бүтэр. С. Тимофеев
△ Киһини өрүкүтэр, күүркэтэр, умсугутар (хол., булт). ☉ Возбуждающий, увлекательный, захватывающий (о каком-л. занятии — напр., об охоте), страстный
Көмүс — үлүскэннээх диэн дьон өһүн хоһооно баар. Н. Якутскай
Үлүскэннээх үҥкүүнү үҥкүүлээн лиһийэн киирэн бараллар. Суорун Омоллоон
Булт буолан баран үлүскэннээх буолааччы. «Сахаада»
2. Күүстээх, дохсун, дьулурҕан (сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, стремительный, бурный (о течении реки)
Борохуот …… үлүскэннээх сүүрүгү иннин диэки өрүкүтэ үтүрүйэн, балысханнаах бааллары кэннин диэки хаһыйан, тус соҕуруу дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Үлүскэннээх сүүрүктээх Өлүөнэни көрсөөрү, Көмүс сүүрээн, эн эмиэ күлүмүрдүү көппүккүн. Л. Попов
Үлүскэннээх сүүрүктэр Үөмэхтэһэ тэптилэр. «ХС»
3. эргэр. Олус өлгөм, наһаа элбэх (хол., харчы, үп, баай). ☉ Несметный, бессчетный (напр., о богатстве, деньгах)
[Тыраахтар] Үгүс элбэх үлүскэннээх үбү, Үтүө таһаҕаһы, Үчүгэй табаары Өҥкөөт тыа быһаҕаһын саҕа Өрөһөлүү тиэйэн Дьүккүйэн иһэр эбит. Саха нар. ыр. III
Халаан уутун Халҕаһатын курдук Халыан харчылан, Үрэх-үрэх баһын Үмүрүтэ тардар Үлүскэннээх үптэн! Өксөкүлээх Өлөксөй