журавль || журавлиный; өлөҥ туруйа большой белый журавль; судаҥ туруйа лесной журавль; хара туруйа чёрный журавль; байҕал туруйата морской журавль; туруйалар турууруктууллар журавли курлычут.

килбэчий диэнтэн төхт
көрүҥ. Чөккөөкү …… тумса сарсыардааҥҥы күн уотугар килбэчиҥнээн ылаат өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
Дарыбыанаба …… эрэһиинэ саппыкыта сууйуллубут курдук килбэчиҥниир. Л. Попов

өндөй диэнтэн дьаһ
туһ. Микиитэ саатын өндөппүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Төбөбүн өндөтөн өлөҥ быыһынан көрбүтүм, арай адьас талах төрдүгэр икки бэйэ көҕөн бөлтөллөн олорон саҥараллар. Т. Сметанин

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ (хол., эрдии) ууну бырдаҥалаппакка эрэ тимирчи киирэрин курдук улахана суохтук тыаһаа. ☉ Производить негромкий плеск (напр., о вёслах)
Аа-дьуо эрдэртэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур. С. Руфов
Өлөҥ от саҕатыгар мунду төбөтө чолос гынаат, умсан чолумнуур. И. Сосин
Боруу, өлөҥ от быыһынан Бочоох собо чолумнаата. К. Туйаарыскай

өндөй диэнтэн көстө түһүү. Киргиэлэй, охсуох курдук, өндөс гынна. Амма Аччыгыйа
Түүлээх Уллуҥах өндөс гынан көрбүтэ уола сүүрүк устун таҥнары баран эрэр эбит. Суорун Омоллоон
Түүн көтөр Аҥыр көтөр «Аах», — диэтэ уонна Өлөҥ оттон Өндөс гынна. Т. Сметанин

сыһ. Оттомо суохтук; дьалаҕайдык, көтүмэхтик. ☉ Небрежно, неряшливо, кое-как; невнимательно
Алах-чалах оҥорбут. Алах-чалах көрөҥҥүн! ПЭК СЯЯ
Соһуйан: «Тугуй бу?» — диэн ол-бу диэки алах-чалах көрө турдаҕына ый быыһа хараҥа буолан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ I
Анараа диэки өттүлэрин Аһара баттаан таһаардахха, Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэн өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх хайалардаах эбит. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Биир тэҥ түргэнник өрүтэ биэрэн хаамп, сүүр (суон, төкүнүк көрүҥнээх киһи туһунан). ☉ Ходить, бегать быстро, резво, подпрыгивая, подскакивая (о толстом, круглом человеке)
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу өрө биэрэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста. П. Ойуунускай
Чигдигэ дөгдөҥөлүү өрө мөҕө, Тураах хааман сахсараҥныыр. И. Федосеев

сыһ. Кытыы диэкинэн, кытыынан соҕус. ☉ По краю, ближе к краю чего-л. (напр., берега, леса)
Бу хомону кытыылата соҕус муҥхалыы сырыттахпытына, эмискэ хаастар айдаан бөҕөнү тартылар. Н. Якутскай
Суолбут алааһы кытыылата субуллаҥнаабыта. П. Аввакумов
Күөлү кытыылата өлөҥ быыһыгар туох эрэ хараара сытар, эмиэ да хамныырга дылы үһү. «Чолбон»

сыһ. Үөһэ диэки хаста даҕаны эбэтэр элбэхтик (ас, ыстан о. д. а.). ☉ Вверх, наверх (напр., многократно поднимать, прыгать). Өрүтэ көтөх. Өрүтэ ыстан. Өрүтэ ас
□ Алах-чалах көрдөххө Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. П. Ойуунускай
Николаев, били Бүлүүгэ оһуохайдыырын курдук, өрүтэ көтөн салгыҥҥа биэтэҥэлээн ылла. Т. Сметанин

баарыстаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Уолбас арыы барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Орто дойду кута курдук күөгэлдьийдэ, муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ. Ньургун Боотур
Элбэх уулаах дириҥ далай обургу баараҕай баалынан баарыстанан күнү-түүнү мэлдьи күллүргэччи охсуллар. П. Ойуунускай
Ураҕаска баайыллыбыт кыһыл тэрэпиискэ тыалга баарыстанан тиириллэ-тиириллэ быластанан биэрэр. Эрилик Эристиин
Өрт баран, дохсун тыалынан баарыстанан, чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап