1. сыһ. Туспа, тэйиччи, туора. ☉ На отшибе, поодаль, в стороне
   Мааны таҥастаах тойоттор ойуччу чуоҕуспуттар. А. Фёдоров
   Биһиги Өлөҥнөөх диэн ойуччу алааска олорорбут. ПАК АаТХ
   Бөтүрүүскэ кылаана сиппэтэх кытархай түүлээх хас да киис тириитин кыҥыы-кыҥыы төттөрү-таары сыымайдаан, ойуччу уурда. «Кыым»
2. даҕ. суолт., кэпс. Уһулуччу, ураты. ☉ Исключительный, особенный
   Бу барыларыттан ойуччу кыра, ойуччу дьүдьэх, наһаа сымса уонна олус көрүдьүөс көтөр эбит. Амма Аччыгыйа
   Бу уолаттар дьонтон хайдах эрэ ойуччу, уһулуччу быһыылаах-таһаалаах эбиттэр. Н. Лугинов

аат. Суон умнастаах, төбөтүгэр үөһэ диэки субуруһан үүнэр кыһыллыҥы күөх өҥнөөх үгүс куоластаах, төрдүттэн үүнэр уһун кэтит сэбирдэхтээх сүөһү сиир ото. ☉ Бекмания (род травянистых растений)
Киэҥ алаас оттонор үөс ходуһата кулун кутуруга, бэттиэмэ, чоокура отунан үүнүү бөҕөтүн үүммүт. М. Тимофеев
Тумуллардаах толоон сыһыыларга тоҕус салаалаах чоокура күөх от долгуйар. ПАК ИК
Мин чугастааҕы Өлөҥнөөх от үрэҕэр чоокура күөх оту тоҕустаах хотуурунан тоҕута силэйэн, биэс уонча суотайдаах хадьымалы таһаардым. КФА СБ

аат.
1. Көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ. ☉ Верхняя часть крыла птицы
Чаҥыргыыр хотойугум сындалытан Таллан дабыдалларын намылыппыт. С. Тарасов
Дабыдалларын хамсатан, Дайа сатаахтыыр ол муҥнаах [чыычаах оҕото]. Ф. Софронов
Хотоҕой тыаһа куһуурда, дабыдал тыаһа сатараата. П. Ядрихинскай
2. кэпс. Киһи окумала. ☉ Предплечье
Сабардам оҕонньор ойон тиийэн Сомоҕоллойу дабыдалыттан харбаата. Болот Боотур
Харачаев [Остроев тойону] далайа дайбаан эрэр дабыдалыттан ылан умса садьыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. эргэр. Ойуун таҥнар таҥаһын сиэҕэр тигиллибит устатынан хайаҕастаах уһун тимир ылтаһын. ☉ Длинные полоски листового железа с продольной прорезью на рукавах шаманского костюма.
◊ Дабыдал от түөлбэ. - дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. ☉ Грубая сорная трава, растущая на влажной кочковатой местности. Күөх дабыдал аста - кыната куорсуннанан, сатаан көтөр буолла (көтөр оҕотун туһунан). ☉ Опериться, покрыться оперением (о птенцах)
Кус оҕото Күөх дабыдал аста, Көтө охтор буолла, Кини улаатта. Н. Босиков. Халба дабыдала - өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото. ☉ Трава, растущая на покосном угодье
Арҕаа эбэҕэ ол дьыл халба дабыдала ат ойоҕоһун куотар буола өрө аспыта. «ХС»

туохт.
1. Киэҥ буол, тэний (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Стать широким, расшириться
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Күнтэн күн ырбыы уута улам кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
△ Улаат, тэний (туох эмэ ис киэлитэ). ☉ Стать просторным, вместительным
Ити курдук Микиитэлээх аҕалара баран хаалла, кыракый балаҕан соҕотохто кэҥии, курааныхсыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Мунньах дьоно тарҕаһан, Сидоровтар дьиэлэрэ улаханнык кэҥээбит курдук буолла. М. Доҕордуурап. Агония иккис биричиинэтинэн атын ыарыылартан соллурдаан көбөрө буолар. Холобур, сүөһү сөбүлүүр аһын наһаа сиэн ханна кэҥээтэҕинэ. Ыанньыксыт с.
△ Оруобуна сөп түбэспэт буол, улахан буол (хол., таҥас). ☉ Стать просторным, широким, большим по размеру
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт. Н. Габышев
Арай туура эминньэҕин олбох хайаҕаһын укка оҥостубута кэлин элбэхтик туттууга кэҥиир кутталлаах. ПАЕ ЭАБ
△ Элбээ, улаат (ахсаан, сабардам өттүнэн). ☉ Увеличиться в числе, объеме, расшириться
Үгүс ыаллаах «Өлөҥнөөх» алааска Эмиэ тутуу кэҥээтэ, Эрбии ыллыы-туойа эйээрдэ. С. Васильев
Дьиэ, уот киирэн киэркэйбит Дэриэбинэм кэҥээбит. Дьуон Дьаҥылы
Кэскил иһин тэриллибит Кэҥээн эрэр кэлэктииптээх, Үтүө олоҕу үөдүппүт Үүнэн иһэр артыаллаах. С. Зверев
2. көсп. Элбээ, хаҥаа, улаат, күүһүр. ☉ Стать шире, расшириться, усилиться, углубиться (о знаниях, влиянии и т. д.)
«Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
Бииктэр биэлсэр сабыдыала …… кэҥээн истэ. Амма Аччыгыйа
Уруккута буолбатах, кини былаана билигин кэҥээбитэ. Н. Заболоцкай
Кэпсэтии улам-улам сайдан, кэҥээн истэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Холкутуй, уоскуй, чэпчээ (туохтан эмэ ыгылыйа-ыксыы, туохха эмэ ыктара сылдьан баран). ☉ Успокоиться, отойти, вздохнуть с облегчением, почувствовать облегчение
Василий Иванович Батараак отоһукка үс түүннээх күн эмтэтэн улаханнык кэҥээтэ. Болот Боотур
Улам кэҥээтэхтэрин аайы, үөрбүт быһыылара сирэйдэригэр биллэн истэ. Эрилик Эристиин
Даша эмиэ уоскуйан, кэҥээн барда. М. Доҕордуурап
Киэһэ Даниил Егорович кэҥээбит, үчүгэй буолуох курдук үһү диэн буолла. Н. Босиков
♦ Көхсө кэҥээтэ көр көҕүс II
Хараҕын уутун соттон, оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ, көхсө арыыйда кэҥээтэ. П. Ойуунускай
Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. С. Никифоров
Уруккутун, оҕо сааһын санаан, көхсө балачча кэҥээтэ, уоскуйда. «ХС». Кулгааҕахараҕа кэҥээбит киһи — билэрэ-көрөрө элбээбит, интэриэһэ кэҥээбит киһи. ☉ Человек с обширным кругозором, с широкими интересами, любознательный
Аныгы киһи санаатын реактивнай да сөмөлүөт астыннарара саарбах. Сырыыайан, кулгаах-харах кэҥээбитэ оччо. Ф. Софронов. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оччолооҕу көрсүбүт, кыраҕа кыһаммат киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит быһыынан, Муннугар сыт аҕатан, кэпсии олордо. В. Чиряев. Хардыыта кэҥээтэ — 1) тэтимэ түргэтээтэ, күүһүрдэ. ☉ Быстро набирать темп, скорость
[Ат] Харбаатаҕыҥ аайы Хардыыҥ кэҥээтин, Ууннаҕыҥ аайы Уһун чүөмчүлэн. П. Ойуунускай
Күн аайы, чаас аайы Күүстэрбит күүрдүлэр, Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
От үлэтигэр хоннох аһыллыбыта, хардыы кэҥээбитэ ыраатта. «Кыым»; 2) кэлэрэ-барара элбээтэ, сылдьар сырыыта кэҥээтэ. ☉ Стал много ездить, бывать в разных местах
Тойоммут хардыыта сыллата кэҥээтэ, Сырыытаайана, билсиитэ-көрсүүтэ, Ситимэ-сибээһэ сир ахсын диэлийдэ. А. Бэрияк. Ыыра кэҥээтэ — сылдьар, билэр-көрөр, өйүүр-толкуйдуур, үлэлиир-хамныыр эйгэтэ улаатта, кэҥээтэ. ☉ Поле его деятельности, действий расширилось
Төһө да мин түспэдийдэрбин, Төһө да ыырым кэҥээтэр, Билигин да мин итэҕэйэбин: Ыраах кытыастар дьиктилэр. Кинилэр миигин ыҥыраллар, Кырдьар диэни умуннараллар. С. Данилов
Атыттар салайааччы аатын ылаат, санаалара улаатан, ыырдара кэҥээн, үлэ үрдүгүнүптээҕин, миэстэ сымнаҕаһын-сылааһын эккирэтэллэр. ТМН ЫМК