I
аат., кэпс. Дарбаан, айдаанкуйдаан, өрүкүнэйии. ☉ Бум, шум-гам. Дьэ, буум бөҕө буолбут
II
аат., түөлбэ. Наһаа нэс (табаны этэргэ). ☉ Чрезвычайно медлительный, ленивый (об олене). Буум таба

өрүкүнэй диэнтэн холб. туһ. Сөҕөн-махтайан, бэрт үгүстүк өрүкүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Тиир иһигэр турар дьон, эдэр хамандыырдар киирбиттэригэр өрүкүнэһэ түстүлэр. Н. Якутскай

өрүкүнэй диэнтэн дьаһ
туһ. Үрдүнэн өрүкүнэтэн, күннээҕи ытык тыаһынан астынан, долгуйан, ону дьэ кыайыым-хотуум диир киһиттэн, үчүгэй аҕай артыыс да, суруйааччы да тахсыах туһа олох суох. ЕА НТ

үр I диэнтэн атын
туһ. Хаарбах күрүө үүтүнэн Халлаан тыала үрүллэн, Хаһыы-ыһыы үөдүйэр Хапсыыр кэмнэр кэллилэр. Эллэй
Хабах үрүллүбүтүн бүргэһинэн тэһэ аспыттыы, дьон үөрэн өрүкүнэйбиттэрэ биирдэ хоос гына уоста түспүтэ. Далан

даҕ. Дьээбэлээх, мэник. ☉ Шаловливый, озорной, игривый
Туоскун урут наар үлэнэн-хамнаһынан өрүкүнэйэ, күлэ-үөрэ сылдьар, арыы-сыа иҥмит эттээх сирэйэ субараан, кубарыйан, хараҕар оонньуур тэбэнэттээх кыымнара сүтэн, быдан сааһырбыкка дылы буолбут. Софр. Данилов
Тэбэнэттээх оҕолор соруйан тургутан көрөн ыйытары сөбүлээччилэр. ЧКС ОДьИи
Галя мичээрдээтэ, харахтарыгар тэбэнэттээх уоттар саҕылыннылар. «ХС»

I
дьүһ. туохт. Туохха барытыгар солуута суох тиэтэйсаарай, салҕаластаа. ☉ Быть излишне суетливым
Сатыырап салыкынайан тиийэн кэллэ: «Дьэ, үөлээннээҕим Иван Николаевич, балай да суруйа түс эрэ, собо да сиэбэтэх ыраатта». В. Ойуурускай
Салалтаҕа эрэ Салыкынайар Илин-кэлин сирэйи «Ииннээтэр» баар ини. А. Бродников
△ Ыгылыйан салҕалаа. ☉ Делать что-л. в спешке, суетливыми движениями
Уол, ыксаабыт курдук салыкынайан, …… былансыатыттан болокунуотун ойутан таһаарда. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Салыкынайыыттан тахсар, солуута суох. ☉ Несерьёзный, суетливый, вздорный
Наадата суохтар манна Өрүкүнэй тыллар, Сатамматтар төрүт манна Салыкынай саҥалар. М. Ефимов

1. тарыырдаа диэнтэн бэй., атын. туһ. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк. Тайахтарбытынан тарыырданан сыыры үчүгэйдик түстүбүт. «ХС»
2. кэпс. Онтон-мантан иҥнэн, иилистэн, бараргар мэһэй-таһай буол; сиринэн соһулун, сыһылын. ☉ Цепляться за что-л., мешая движению кого-чего-л.; волочиться, тащиться по земле
   Тииттэн, титириктэн таһаҕаспыт тарыырданнаҕына аттарбыт сиргэнэ барбат, букатын да кыһаммат этилэр. Далан
   Саата Сөтөҕөйдөөҕөр [киһи аата] уһун буолан, сүктэҕинэ син биир тарыырдана сылдьар. М. Ефимов
   Абырҕал соспут киһи хаарга хааман тарыырдаммыт суолугар кэтиллэ түстэ. Н. Борисов
   Ат самыытын саба сыһар үрдүк от үүммүтэ киһи атаҕар тарыырданар. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
3. кэпс. Аҥнан, айгыстан, сүпсүнүйэн тугу эмэ олус уһуннук, бытааннык гын, оҥор. ☉ Долго копошиться, возиться с чем-л., медлить
   Өрүкүнэй Өлөксөй күнү быһа тарыырданан чугуун доруобунньугун уларытар түбүгэр түстэ. Суол т. Таһыттан ааны киэҥник, уһуннук аһан тарыырданан паапалара Сомсуун киирэн кэллэ. «Чолбон»
   «Бээ-бээ, ити хайдаҕый?» — диэн ботугуруу-ботугуруу, Дьөгүөссэ таһырдьа тарыырданан тахсыбыта. «ХС»

туохт. Бириэмэни, түгэни куоттарбат туһугар дьүккүһэн, түргэнник үлэлээ (хол., от үлэтигэр кураан күннэргэ). ☉ Работать с большим усердием, стараясь не упустить благоприятный момент (напр., ясные погожие дни во время сенокоса)
Түүн хойуу туман түһэр. Дьоннор үлүмнэһэн, сииктэн сииккэ диэри охсоллор. И. Гоголев
Эмээхсиним ииһин бүтэрээри үлүмнэһэн, таһырдьа быкпатах. И. Федосеев
Дьоннорум отторун эрдэ бүтэрээри үлүмнэһэ сылдьаллара, түүн хараҥаҕа биирдэ кэлээхтииллэрэ. «ХС»
△ Тугу эмэ атыттартан өрүһүспүт курдук, тутуу былдьаһан, былдьаһа-тарыһа гын, оҥор. ☉ Делать что-л., стремясь быть первым, опережая других
Тапталы киһи үп-харчы кэриэтэ үлүмнэһэн, былдьаһан-тарыһан ылбат. Софр. Данилов
Сорохтор сүүрэ-хаама былаастаан ситэн ааһаллар. Хайыахтарай, олоҕу сырсан эрдэхтэрэ. Дьолу ситээри, олоҕу үлүмнэһэн хаалаары. Н. Лугинов
Доҕотторум ити курдук үлүмнэһэ-үлүмнэһэ кэпсээн өрүкүнэйэллэр. В. Васильев
Үлүмнэһэн, кус оҕотун көтүөр тиийбэккэ, куобах көҥүлүн көһүппэккэ быраканьыардаан быһа сытыйабыт. Н. Босиков
ср. туркм. өлүшмек ‘жадно набрасываться’

даҕ.
1. Мээнэ өрүкүнэйбэт, холку, сэмэй (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, смирный, уравновешенный (о человеке)
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
[Сытыары киһи] Намыын, холку Дьүһүнүн курдук, бытаан саҥалаах, Бэйэ тин олорор да олоҕо Ол курдук уу чуумпу айаннаах. Л. Попов
Санаан көрдөххө, кини аҕалаах ийэтэ олус сэмэй, намыын дьон. Н. Габышев
△ поэт. Нарын, намчы көстүүлээх (от-мас туһунан). ☉ Нежный, тонкий, изящный, прекрасный на вид (о растениях)
Бөлүүн ма ҥнайгы хаһыҥ Соһуччу бытарытта Чараҥҥа намыын хатыҥ Сэбирдэҕин саһарта. И. Эртюков
Кийиит курдук симэнэн Кэрэ намыын уол үөттэр Көлүччэҕэ нөрүһэн Күлүктэрин көрбүттэр. Чэчир-68
2. Наҕыл, холку (саҥа, куолас туһунан). ☉ Тихий, спокойный, мягкий (о голосе, речи)
Дьаакыбылап кулуба тоҕо эрэ уорба баҕайы намыын куолаһынан саҥаран барар. Н. Якутскай
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврилович киһитин уоскутардыы, оргууй намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
Кыыс ис киирбэх, бэрт намыын саҥалаах, ону ааһан олус холкутук туттар. С. Никифоров
△ Наҕыллык иһиллэр, холку, нарын (ырыа, муус. туһунан). ☉ Спокойный, тихий, нежный (о музыке, песне)
Истибитим мин ол сытан Уля кыыс намыын ырыатын Утуйар да, уһуктар да кыаҕа суох этим ол сытан, Ол эрээри кыыс ырыата өйбөр, санаабар хаалбыта. С. Данилов
Сахалыы намыын ырыа дорҕоонноро сүрэҕи ортотунан сайа көтөн киирдилэр. Н. Лугинов
Муусука намыын дорҕоонноро салгыҥҥа халыйдылар. Л. Попов
3. Чуумпу, ыраас, тыала-кууһа суох (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, безветренный (о погоде)
Атырдьах ыйын бүтүүтүнээҕи намыын киэһэлэртэн биирдэстэрэ сатыылаабыта. Далан
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. Оттон бүгүн олус намыын итии буолан хаалбыт. А. Сыромятникова
Муус устар ыйдыы намыын Мүлүүн күннэрим үүннүлэр. Р. Баҕатаайыскай

1. сыһын диэнтэн төхт. көрүҥ. Онтон киһи илиитигэр сыстаҥныы сылдьар ыарахан баайыыны Попов төбөтүттэн арааран ылаат, дьоҥҥо көрдөрөр быһыынан, өрө тутан баран, тэниччи тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Икки миэтэрэҕэ тиийэ хаспыттарын кэннэ кумахтара киһи илиитигэр сыстаҥныыр буолбута. Х АаКА
2. көсп., кэпс. Кими эмэ сөбүлүүргүн биллэрэн киниэхэ эйэргээ, аттыттан арахсыма. ☉ Стремиться быть ближе к кому-л., льнуть
   Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «паапа», диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
   Доропуун оҕонньор долгуйуута улаатан, киниэхэ Быыкаа саадьаҕайа кэлэн сыстаҥнаан эрдэҕинэ, киэр анньан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   [Ыт] көрөөт ахтыбыттыы, ойон кэлэн өрө эккирээтэ, сирэйиттэн сыллаата, арахсыбакка сыстаҥныы сырытта. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ (кыыска, дьахтарга) эйэргииргин, сөбүлүүргүн биллэр, ордук болҕомтоҕун уур. ☉ Приударить, поухаживать за кем-л.
   Саргы уон алталаах да эрэ буоллар ухажёрдара баһаам этэ. Арай биир холуочук уол сыстаҥнаары гыммытын мин киэр хайыһан кээстим. Н. Лугинов
   «Эн миигин таптаа — мин эйиэхэ тэҥнээх доҕор буолуом», — диэн Чаара олус өрүкүнэйбитэ, сыстаҥныыра. Н. Габышев
   Ол аайы Артём Татыйааска иҥээҥниирэ улам бэргээн иһэрэ, кинини таптыырын биллэрэ сатыыра. Оттон Татыйаас Артём ис сүрэҕиттэн таптаан билсэ, сыстаҥныы сатыырын өйдөөбөт этэ. В. Протодьяконов
3. көсп., сөбүлээб. Билэр-билбэт киһигин буулаа, ааспакка, арахпакка бэйэҥ кыһалҕаҕын соҥноо, сыҥалан. ☉ Назойливо приставать к кому-л. со своими проблемами, надоедать
   Хаппытыан силим курдук сыстаҥныыр киһиттэн арахса охсуон баҕарар. А. Сыромятникова
   Атыылыыр дьон атыыларын сыҥалаан арахпаттара бэрдиттэн сөҕөбүт. Оннук атыыһыттар булан баран арахсыбаттар, дабархай курдук сыстаҥныыллар. ТГП ЕЭА