хаҥалас хаас — көр хаас I
Хаҥалас хаас түөһүн Өрүкүччү туппут курдук, Хаҥыл хаптаҕай халдьаайы Халааран көһүннэ. Д. Говоров
◊ Хаҥалас быччыҥ — киһи окумалын иннинэн баар суон күүстээх быччыҥ, сылгыга — илин атаҕын (холун) иннинэн баар быччыҥ. ☉ Двуглавая мышца плеча, бицепс
Хатыыс балык Хайа сырбайбытын курдук Хаҥалас быччыҥнаах эбит …… Уйулҕаннаах оҥочо уот Кутуруктаах эбит. П. Ойуунускай
[Аҥаар Муос] баараҕадыйан тупсубут хотун хаан бэйэтигэр хараҥаран, аарыма атыыр аттар …… хаҥалас быччыҥнарын күүрдэн, хабарааннык хамсаналлара. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. каракалп. каналас ‘кровный (родной по крови)’

1. аат. Хатыҥ саамай төрдүн иирчэх курдук эриллэн үүммүт саастаах ордук кытаанах, бөҕө өттө. ☉ Корневое утолщение берёзы, отличающееся особой прочностью
   Сир ирдэҕинэ удьурҕай хостуох, ырбыы таҕыстаҕына туулуох, туһахтыах буолара. Болот Боотур
   Саха уустара удьурҕайтан хамсаны, быһах угун, кыынын, араас сиэдэрэй киэргэл иһиттэри кыһаллара. АЭ СТМО
   Быһах уга уонна хамса оҥостоору, хатыҥ удьурҕайын көрдүү ыппынаан биир ылааҥы күн тыаҕа таҕыстыбыт. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Удьурҕайтан оҥоһуллубут, кыһыллыбыт. ☉ Сделанный из корневого утолщения берёзы
   Удьурҕай хамсаҕа чаркааскай табаҕы ыга симэн уматынан, күөх буруонан өрүкүччү тыына олорор. Амма Аччыгыйа
   Төрдүстэрэ Ыстапаан саамай уһукка тимир хоҥсуоччулаах, маҥан килэбэчигэс ньаалбаан сирэйдээх удьурҕай ыҥыыр үрдүгэр олорор. И. Никифоров
   Кини буулдьалаах ботуоҥкатын сүкпүт, уһун туос кыыннаах, удьурҕай уктаах быһаҕын куругар иилиммит. В. Чиряев
   ср. эвенк. одюркай, адюркай ‘корень берёзы’, монг. будьигир ‘кудрявый’

I
туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһигэр үрүт үрдүгэр толору хаалаа, ук. ☉ Набивать что-л. чем-л., запихивать, заталкивать что-л. во что-л. Удьурҕай хамсаҕа чаркааскай табаҕы ыга симэн уматынан, дьүккүйэ эҕирийээҕирийэ, күөх буруонан өрүкүччү тыына олорор. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик бэрт тиэтэлинэн, дьыалатын суумкатыгар бүк-тах тутуталыы-тутуталыы симэр. Н. Якутскай
Хойуу сугуну өрүһүспүттүү икки илиитинэн турута тыытар уонна айаҕар симэр. Н. Заболоцкай
2. Кими эмэ күүс өттүнэн туох эмэ иһигэр хаай, киллэр. ☉ Загонять, запихивать кого-л. куда-л. [Катя:] Мин ийэм сүрдээх баабый дьахтар эбитэ үһү
Кини кыыһырдаҕына, аҕабын орон анныгар симэн кэбиһэрэ үһү. А. Фёдоров
Баксаал остолобуойун аҥаар өттүнээҕи дьон аһыыр улахан хоһугар бааһырбыт дьону толору симмиттэр. Эрилик Эристиин
Хомуньуустары хаайыыга симэллэр. И. Бочкарёв
3. көсп. Тохтообокко үрүт-үөһэ саҥар. ☉ Говорить безостановочно, без передышки
Митя үрүт-үөһэ симэн умайыктана турда. М. Доҕордуурап
Мещеряков доҕорун Рубцову сынньана да түһэр бокуой биэрбэккэ эрэ боппуруоһунан симэр. И. Федосеев
Өссө тугу эрэ элбэҕи этэн симтэ, сымнаҕас тыллаах-өстөөх этиргэн дьахтар. Н. Габышев
♦ Түөһүн сим көр түөс
Килэбэчийбит уһун сааскалаах городовой …… иннигэр түбэспит дьоннору түөстэрин симэн биэрэр. Эрилик Эристиин
Ээх, Кеша-Кеша! Эр киһилии эрчимнээхтик, ыарыылаахтык, түөскүн симэн биэрдэрбиэн. Күндэ
◊ Симмит курдук (симмиккэ ды- лы) — толору, чиҥ эттээх-сииннээх, модьу-таҕа, киппэ. ☉ Плотный, крепко сложённый, сбитый
Виктор Иванович Быстров — түөрт уонугар чугаһаабыт, кытархай сирэйдээх, симмит курдук толору көрүҥнээх киһи. Н. Якутскай
Иккиһэ, кыра соҕус гынан баран, симмит курдук модьу-таҕа көрүҥнээх киһи. П. Филиппов
«Оннук-оннук, кыайбыккыт дьэ!» — дараҕар сарыннаах эрээри намыһах, симмиккэ дылы Уйгунньа күлэ олордо. А. Сыромятникова
II
туохт. Халтаһаларгын силбэһиннэрэн хараххын сап. ☉ Закрывать, смыкать глаза
Аанчык хараҕын симэн баран, төбөтүн хамсатан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Харайдаанап тииккэ көхсүнэн өйөнөн, хараҕын симэн сытта. Софр. Данилов
Хандыы хараҕын симэн турбахтаата. А. Фёдоров
♦ Хараҕын симмэтэ — утуйбата, утуйан көрбөтө. ☉ Не сомкнул глаз
Хамсалаах табах быстыҥа харахпын симмэтим. Амма Аччыгыйа
Арыт түүн көрбүт хараҕын симмэккэ хонуталыыр. С. Никифоров
Ылдьаа эрэйдээх бу түүн хараҕын симмэтэ. Н. Заболоцкай. Харахта симнэ — синэ биир диэн харса суох санааны ылынан, туохха эмэ сорунуу. ☉ соотв. была не была, будь что будет
[Баһылай:] Харахта симнэ, кини суох буолара буоллар, ордук буолуо этэ. А. Софронов
Харахта симнэ мин таһырдьаны былдьаһар киһи буоллум. «ХС»
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Хараххын сим — суох буол, өл. ☉ Умереть, скончаться
Буойун хараҕын симпитэ, Кырыыстаах буулдьа табан. Эллэй
Уһуннук хараххын эн симтиҥ, Доҕорбуот, үйэлээх албан аат! Күннүк Уурастыырап
Сахаҥ сириттэн тэйэҥҥин Санаа-оноо саба баттаан, Хаарыан хараххын симэҥҥин Хара буору кууһан сыттыҥ? И. Чаҕылҕан. <Хараххын> симэ түс (симэн ыл) — утуйан ыл, утуйа түс. ☉ Поспать немного, соснуть, вздремнуть
[Нүһэр Дархан:] Мааны ыалдьыттаар, кыратык симэн ыларбыт Хайдах буолуой? Сылайбыт быһыылааххыт. И. Гоголев
Биһиги аҕыйах чааска харахпытын симэ түһэн, сарсыарда алта чааска уһуктан туруубутугар Бөрөлөөх дьоно хайыы-үйэ туран барбыттар этэ. Н. Заболоцкай
Ааныс хаһан сынньанаахтыыра, хараҕын симэн ылара буолла. В. Иванов
ср. тюрк. йым, йум, ным ‘смыкать (веки), закрывать, зажмуривать (глаза)’