өстүбэһи даҕаны

симэн диэнтэн атын
туһ. Куусап түөрт муннугар кыһыл былаахтар анньыллыбыттар, ону ааһан, хатыҥ лабааларынан симэниллибит. М. Доҕордуурап
Ээ, өстүбэһи, бүгүн киинэ буолбат. Дьуолка симэниллиэхтээх. Э. Соколов

<ДАҔАНЫ> көр өстүбэһи даҕаны (өстүбэһи да, өстүбэс даҕаны)
Үстүбэһи, олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн, сирэй-харах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
[Настаа Дабыыкка:] Үстүбэһи, Сымнаҕас Даарыйа туус үлэһитэ этэ дуу. У. Нуолур
[Тойон Ньургун:] — Үстүбэһи даҕаны, Өйдөөн кэллим ээ, Эриэн таба аттаах, Эриэн талах кымньыылаах Эҥин дьикти соҕус киһи Доҕор-атас буолан, Дуолан абааһы уолун Дьуоҕуласпыта баара. ТТИГ КХКК

нареч. 1. (уместно, своевременно) тоҕооһугар, кэмигэр, уоба; (сказать что-л. кстати) тугу эмэ тоҕооһугар эт; 2. (заодно) таарыйа; кстати зайди и за книгами таарыйа кинигэлэргин ыла эмиэ киир; 3. в знач. вводн. сл. арба даҕаны, өстүбэһи; кстати, когда вы там были? арба даҕаны, эһиги онно хаһан сылдьыбыккытый?

эйэ дэмнээхтик - эйэлээхтик, иллээхтик, иирээнэ суохтук. ☉ Мирным путем, по-хорошему, дружно
Ол күн үчүгэйдик эйэ дэмнээхтик баҕадьылаан балык таһааран түҥэттэн тарҕастылар. Н. Лугинов
«Өстүбэһи, били атаһыҥ Вася эҕэрдэ ыыппыта», - диэтэ чочумча буолаат, арыый эйэ дэмнээхтик. Н. Лугинов
Утары туруорсуу бэлиэлэрэ көстөр этилэр даҕаны, ким да ону күөдьүппэккэ эйэ дэмнээхтик быһаарыстылар. «Сахаада»

күрүөлээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Туһааннаах доҕорбун] Илиэһэй илиититтэн арааран, Иэримэ дьиэни иччилэтэн, Иитэр сүөһүнү күрүөлэтэн, Көҥдөй уоругар, Көмүс уйатыгар Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи гынаарай диэммин Үөрэ-көтө турабын. П. Ойуунускай
— Өстүбэһи, ити ынаххытын иччилээх ампаар ытык күлүн күрүөлэппит эрэйбэр тутан ылабын. И. Гоголев

I
көөҕүнээ диэнтэн холб. туһ. Өр буола-буола итирик бандьыыттар кэһиэхтээх куоластара көөҕүнэһэр, күлсэн алларастаһар саҥалара иһиллэр. А. Сыромятникова
[Барааннар:] Күөмэйбитин көйгөлөөмөҥ, Көөҕүнэһэн үтүктүмэҥ: Аны кэлэн, өстүбэһи, Чаҕаарбаппыт буолуо биһи. С. Васильев
II
даҕ. Бүтэн хаалбыт курдук кэһиэхтээх сөҥ куоластаах. ☉ Густой, низкий, басистый (о голосе)
Сүрдээх доруобай, сөҥ көөҕүнэс саҥалаах, кытаанах тыйыстыҥы сирэйдээх-харахтаах күрдьүөттээбит курдук киһи естествознание уруогун биэрэрэ. Н. Заболоцкай
Мин дьякон курдук көөҕүнэс куоластаах кыргыттары сөбүлээччибин. А. Фадеев (тылб.)

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!

1. сыһыан т.
2. Саҥарааччы эппитэ инники этиллибиккэ эбэтэр буолуохтаахха утары буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное отношение говорящего к высказываемой мысли как противоположной сказанному или ожидаемому (наоборот, а, а напротив)
   Хата, былыта суох ыраас күн буолаары гыммыт. Амма Аччыгыйа
   Хата, бэйэҥ болточчу уойан хаалбыккын. Н. Лугинов
   Хата, үксүгэр Хобороос кыайыылаах тахсааччы. А. Сыромятникова
3. Этиллэр санаа инники этиллибиттээҕэр ордугун көрдөрөр. ☉ Выражает предпочтение высказываемой мысли сказанному ранее (лучше)
   Хата, чэйи өр, билигин ыалдьыттар кэлиэхтэрэ. Н. Неустроев
   Ол бэс анныгар олорон ону-маны сэһэргэһэ түһүөх, хата. П. Филиппов
4. Туох эмэ куһаҕан буолбатаҕыттан, этэҥҥэ буолууттан үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение говорящего тем, что ожидание худшего не оправдалось (к счастью)
   Салайааччы, хата, онуоха кыһаллыбата, мичээрдии-мичээрдии сөмүйэтин чочоҥнотон эрэ кэбистэ. Софр. Данилов
   Хата, көтөҕөн иһэр отун үрдүгэр охтон, тугун даҕаны эчэппэтэҕэ. Болот Боотур
   Комендант, хата, кыыһырбата, мөхпөтө. Н. Габышев
   Хата, бааһа халымыр. М. Доҕордуурап
5. Туох эмэ саарбахтаммытын, булгуччулааҕын көрдөрөр. ☉ Выражает решительное утверждение, уверенность в правомерности высказываемой мысли
   Хата, ол баар сымыйа! П. Тобуруокап
   Хата, бу сөп этии. М. Доҕордуурап
   Кинилэр эйиэхэ чэй иһэрдибэккэ, тугунан эмэ күндүлээбэккэ эрэ, хата, таһааран бэрт. И. Федосеев
6. Саҥарааччы кими эмэ көҕүлүүрүн, санаатын бөҕөргөтөрүн көрдөрөр. ☉ Выражает стремление говорящего ободрить собеседника
   Хата, кэл илии бэрсиэх, ол кэннэ уураһыах. Н. Неустроев
   Хайгыырга сорунар буоллахха Хайа эмэ үлэҕэ ситиһии, Хата, бу эйиэхэ көстүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
   Быйыл оҕом үөрэҕин бүтэрэргэ чахчы соруна сылдьар. Кини соруннар эрэ, хата, тулуппатаҕа чахчы. М. Доҕордуурап
7. Арба, өстүбэһи диэбит курдук. ☉ Выражает внезапное припоминание, соединение ассоциаций (да, кстати)
   Хата, бар, Сүөдэр уолу ыҥыран аҕал эрэ. Н. Неустроев
   «Хата, Света, хаарыан баттаххын тоҕо кырыйтардыҥ?» — уол төттөрү эҕэлэстэ. «ХС»
8. ситим т. суолт. Төттөрүтүн. ☉ Напротив, наоборот
   Бэйи, Дьүкээбил [киһи аата] тоҥнум диэн тохтообот, тымныы диэн чаҕыйбат, хата сэтэрэн туран иннин диэки барар. Н. Якутскай
   Татыйаас быйыл сэттэтэ. Дьэ кыра киһи. Кини, кугас баттаҕа эрбэйэн, саһархай харахтара төгүрүһэн, эн иннигэр турдаҕына, хата киһиттэн итэҕэс санаабаккын. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тойон киниэхэ [кыыска] кыыһырбат, төттөрүтүн, хата эбии сылаанньыйан, хараҕын быһа симириктээн ылар. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Туох эмэ хайааһыны оҥороргун тохтот, тохтоо, уурай. ☉ Кончать, прекращать какое-л. действие
От ыйын ортотугар дылы улуус үрдүнэн сир түҥэтигэ бүппүтэ, бары …… сэбиэскэй былаас чахчы кыра дьон интэриэстэрин көрөрүн өйдөөбүттэрэ. Эрилик Эристиин
2. Ханнык эмэ сир тэнийэн сытар уһугар тиий. ☉ Достичь границы какой-л. территории
Биһиги оройуоммут сирэ мантан арҕаа үс көһүнэн бүтэр. Амма Аччыгыйа
Сотору дэриэбинэ бүтэн, өтөрдөөҕүтэ хортуоска хостоммут тоһоҕо күрүөлээх бааһына кэллэ. Софр. Данилов
Ойуур бүтэн, оллурдаах-боллурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
△ Баранан хаал, ордубакка бүтүннүү туттулун. ☉ Израсходоваться, иссякнуть
Түүнүгэр мастара бүтэн, уолаттар түҥ-таҥ түһэн, мас бэлэмниир кыһалҕаҕа киирдилэр. Амма Аччыгыйа
«Хаһан да бүтүө суох», — дии санаабыт аһа улам уостан баарта. Н. Заболоцкай. Киинэҕэ билиэт бүппүт буолан, дьиэлэригэр төнүннүлэр. А. Федоров
3. Буолан аас, уурай. ☉ Прекращаться, кончаться
Сэрии бүттэ, Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн хадьымал көтөҕүүтэ бүтүөхтээх — Эһиилги ыһыы тэрээһинэ бүтүөхтээх. А. Абаҕыыныскай
4. кэпс., харыс т. Өлөөрү гын, уһугулаа; өлөн хаал, өл. ☉ Находиться при смерти; умереть, скончаться
Борокуопай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарев. Ээ, өстүбэһи, били Степанов бүтэн баран сытаахтыыр. Эрэлэ суох киһи. Бу түүнү туоруура биллибэт... Н. Лугинов
Киириги наһыылкаҕа ууран эрдэхтэринэ, ким эрэ саҥарар: «Оо, бүппүт!» Бары бэргэһэлэрин усталлар. С. Ефремов
5. Отунан-маһынан саба үүнэн, биллибэт-көстүбэт буол, туһата суох хаал, тугунан эмэ сабылын (хол., мууһунан). ☉ Зарасти, покрыться чем-л.
Бу суол оспут, бүппүт, Тиит бөҕө туора түспүт. Баал Хабырыыс
Буор сыбахтаах балаҕана, Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Бүтүөхчэ бүппэт (бүтэн биэрбэт) — бүтүөх курдук эрээри бүтэн биэрбэт. ☉ Конца не видать (о чем-л., что должно уже давно закончиться)
Эн биһикки ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт, кини бүтүөхчэ бүппэтэҕэ, быстыахча быстыбатаҕа. Н. Якутскай
Киһитэ бүтүөхчэ бүтэн биэрбэт. «ХС». Бүтэр бүппүтүн кэннэ — туох эмэ буолан бүппүтүн, ааспытын кэннэ, хойутаан. ☉ После того, как все закончилось; спустя много времени; с опозданием
Бүтэр бүппүтүн кэннэ көрсөр да туһата суох буолуо. «ХС»
Онон Киргиэлэй учуутал ууга түһэн «олорорун» туһунан сурах солбуйааччы дириэктэргэ кэмниэ-кэмнэҕэс, бүтэр бүппүтүн кэннэ тиийбитэ. Н. Заболоцкай. Күөмэйим (күөмэйэ) бүттэ — ыалдьан эбэтэр сылайан күөмэйим (күөмэйэ) ыарыйда, кыыкынаан саҥарар буоллум (буолла). ☉ Потерять голос, охрипнуть
Тарааһап саппыйаан курун аллараа баттаамахтаата, кылгас баттахтаах төбөтүн имэриммэхтээтэ: «Кэбис, ыллаабаппын. Күөмэйим бүтэн сылдьар». Амма Аччыгыйа
«Доҕотторуом, мин, мин манна...» кини күүһүн муҥунан үөгүлээтэ да, күөмэйэ бүтэн хаалбыт, хаахынас дорҕоону бэйэтэ эрэ иһиттэ. А. Сыромятникова