послелог, упр. исх. п. у каждого, от каждого; көрсүбүт киһигит аайыттан ыйытан иһиҥ расспрашивайте каждого встречного.

подушевые расчетные налоговые доходы

I. послелог, упр. дат., направ. и местн. п. каждый; каждому; в каждом; на каждом; еже=; киһи аайы каждому человеку; дьиэ аайы в каждом доме; кини күн аайы кэлэр он приходит каждый день; сыл аайы каждый год, ежегодно; 2. частица, выражает пренебрежение, игнорирование: ити аайы кыыһыраҕын дуу ? неужели ты сердишься из-за такого пустяка?; 3. союз по мере того, как; каждый раз, как; каждый раз, когда; кэллэҕин аайы , кини суох буолар каждый раз, когда он приходит, его не бывает; кэпсэтэн истэхтэрин аайы киһитэ улам сөбүлэһэн истэ по мере того, как они разговаривали, собеседник постепенно стал соглашаться с ним.

дьөһ.
1. Туох эмэ хас биирдиитин иһиттэн хайааһын тахсарын, предмет тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении каждого предмета, из которого исходит действие, удаляется другой предмет (из)
Оһох-оһох аайыттан Унаарыйда күөх буруо. Эллэй
Богуон аайыттан пассажирдар ыһыллан тахсан, сорохтор таас остуолбаҕа ыйаммыт алтан кириэскэ үҥэн тоҥхоҥноһоллоро, сорохтор умса түһэн сири уурууллара. П. Филиппов
Арай дьон көрбүттэрэ, дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
△ Хайааһын туох эмэ хас биирдии миэстэттэн саҕаланарын, тэйэрин-сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттулар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, места, с которого начинается действие, передвигается что-л. (с)
Улуус-улуус аайыттан Улуу бухатыыр дьону Күтүр дьаһал күүһүнэн Көҥү тардан аҕалан, Уоллаах кыыс уоруктарын Тула туруордулар. И. Чаҕылҕан
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Муннуктар, ороннор аайыттан дьон өрүтэ үрүөтэспитинэн барарга дылы гыннылар. Амма Аччыгыйа
△ Хас биирдиититтэн туох эмэ тарҕанар, иһиллэр предметин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, места, от которого распространяется что-л. (от). Утуу-субуу: «Бүттэ»,— диир саҥалар биригээдэ аайыттан сатараан иһилиннилэр
□ Манна лабаа аайыттан Намылыйан тарҕанар Тардыы көмүс куоластаах Татыйыгын ырыата. Баал Хабырыыс
2. Туох эмэ ылыллар предметин, төрүтүн хас биирдиитин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, являющегося источником получения чего-л. (у, от)
Ыаллар аайыттан ыйыталастылар. Амма Аччыгыйа
Ону нэһилиэк кинээһин ыйыытынан чарчыыналар, хаппарааллар ыал аайыттан хомуйаллара. Н. Якутскай
«Сельстрой» былаанын толорботох, онон холкуос аайыттан [киһи] ылаллар. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ хайааһыҥҥа төрүөт буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (арыт намтатар, кыратытар суолталаах). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной какого-л. действия (иногда имеет значение уменьшения, принижения)
Тоҕо итинник кыра аайыттан уйаргыахха нааданый? Н. Лугинов
Кыра аайыттан кыыһыран тымтан барар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бандьыыттар, саалаах дьон, оҕус аайыттан куттаныахтара дуо. Н. Заболоцкай

саҥа алл. Эмискэ көрөн, булан ылан соһуйууну көрдөрөр (астыныы, дуоһуйуу, сэтэрии дэгэттээх). ☉ Обозначает радостное удивление при внезапном обнаружении кого-чего-л. (с оттенком удовлетворения, довольства, злорадства)
Аай, түөкүн. Бу баар эбиккин дуу? Эрилик Эристиин

саҥа алл., фольк. Күүстээх иэйиилээхтик ытаан-соҥоон айманыыны бэлиэтиир (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, араастык уларыйыан сөп, уустук саҥа алл. этиилэргэ киирсэр). ☉ Выражает неутешное горе, смятение чувств (обычно употр. в олонхо, имеет неустойчивую ф., входит в состав межд. предл.)
Кимнээх буоламмын Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбыан! Ыый-ыыйбыан! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Ыый-ыыйбыан, Аай-аайбыан, Абытайбыан, халахайбыан! Халыҥ айыы эбит, Сүдү буруй эбит! Ыый-ыый, ыыйыкпыан! Аай-аай, аайыкпыан! Тутум солко быалаах Тойон-дьолуо сүрэҕим умайдаҕыан! Өксөкүлээх Өлөксөй
Ыйа-хайа ыраатта, Ымманыйа ытаата: «Ыый-ыыйбыан, аай-аайбыан! Ыччакайбыан... абытайбыан!.. Ымсыы буолан ыттыйдахпыан, Ыар дьаакырдыы умустахпыан!». Эллэй

саҥа алл. Туохтан эрэ улаханнык дуоһуйууну, астыныыны, сөҕөмахтайа үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Обозначает чувство восторга, радостного удовлетворения чем-л.. Аай-да биһиги! Үлэ бөҕөнү үлэлээтибит!

1. дьөһ.
2. Хайааһын хас буолар сирин бэлиэтиир. ☉ Указывает каждое место совершения действия (в каждом, на каждом, у каждого)
   Хостор аайы кырабааттар кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Алаастарбыт аайытын Айхал-ырыа күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Ыал-ыал аайытын Ырыа-тойук элбээтэ. С. Васильев
   Симэхтээх аттар, сылгылар Сэргэ аайы тоҕуоруйбуттар. С. Данилов
3. Хайааһын хас туһуламмыт, тиийбит сирин бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, на который или до которого действие распространяется (в, на каждый, до каждого, по)
   Киириэхтин бу да маай ыал аайы Сүрэҕи сааскылыы ыллата! Күннүк Уурастыырап
   Сир-сир аайытын көппүппүт. П. Тобуруокап
   Ол сырдык сылаас сыдьаайа Ыал аайы тиийэрэ. С. Данилов
   [Нэһилиэк] салайааччылара, актыыптара, хомсомуоллара Ыал аайы тарҕаспыттара. М. Доҕордуурап
4. Хайааһын хас киһи, предмет ахсын анаммытын, туһуламмытын бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, для которого предназначено, на который распространяется действие (для, на)
   Ол үрдүнэн оҕонньордоох эмээхсин дьон аайы кэпсииллэр. Амма Аччыгыйа
   Мэнээк көрбүт кыыһыҥ аайы иирбэт буол. С. Ефремов
   Ыйытыы аайы эппиэтэ мунааҕа суох бэлэм буолан иһэр. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ предмет хас биирдии киһиэхэ баарын, бас билиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, имеющегося у каждого, принадлежащего каждому (у каждого)
   Тылбаастаммат эбээт таптал, Син биир буолар Омук аайы. — Тыла суох хаантан, харахтан Сүрэҕиҥ бүтэйдии таайар. Баал Хабырыыс. Бу саппыкы диэн таҥас киһи аайы суох. Саха фольк.
6. Бириэмэ суолталаах эбэтэр хайа эмэ көстүүнү, түбэлтэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын сырыы ахсын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, явления, за которое, во время которого регулярно, каждый раз происходит действие (в, на, каждый)
   Мин оҕо эрдэхпинэ күн аайы онон сылдьар этим. Амма Аччыгыйа
   Чэй аайы, Эбиэт аайы Дьэҥкир арыы хобордооххо долгуһуйда. С. Васильев
   Ыһыах күн аайы тэриллибэт. Ыал күн аайы ыҥырбат. Н. Заболоцкай
   Ити курдук Миша сырыы аайы түөркэ-биэскэ эппиэттээн тахсар. Н. Лугинов
   [Хатыҥ] анныгар хас сайын аайытын Уоллаах кыыс уураһан ааһыаҕа. П. Тобуруокап
   △ Ардыгар -та сыһыарыылаах ааттары кытта туттуллан, бириэмэни көрдөрөр суолтата күүһүрэр. ☉ Иногда при употреблении с именами с аффиксом -та усиливается его временное значение
   Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
   Лена уута күннэтэ аайы атын-атын өҥнөнөр. Н. Якутскай
   △ Ардыгар төрүт түһүк оннугар -ын сыһыарыылаах ааттардыын туттуллар. ☉ Иногда вместо именительного падежа употребляется с именами с аффиксом -ын
   Ол курдук кыһынын аайы кэлэн били оҕонньоругар кыстыы-кыстыы, үс сайын убайын көрдөөн мэлиппит. Эрилик Эристиин
   [Дьаакып оҕонньор] Түүнүн аайытын Уута кэлэн биэрбэккэ, Кэмэ суох өр сытара. Күннүк Уурастыырап
7. Хайааһын оҥоһуллар төрүөтүнэн буолар предмети бэлиэтиир (үксүн кыратыта-намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной действия с модальным оттенком уменьшения и игнорирования (из-за, из-за такого пустяка)
   Мылахов чөм бааччы, кыра аайы ыгылыйбакка оргууй сылдьар бэйэтэ, ыараханнык үөһэ тыынан, ынчыктаан ылла, платогунан көлөһүнүн сотунна. Н. Лугинов
   Дьэ, ол биэс тыһыынча аайы миигин түбэһиннэрэн, төһө абыранар эбиккин. С. Ефремов
   Ол аайы ити ахсын хоргутуох сир баппатаҕын. АаНА СТСКТ
   △ Ардыгар сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношение пренебрежения
   Ол эн хааһаҕыҥ аайы мин бассабыыктарга тутуллуохпун баҕарбаппын. С. Ефремов
   Көр, хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо! Т. Сметанин
   △ Бэйэни сэнэнии суолталанар. ☉ Имеет значение самоуничижения
   Эмиэ ол мин, ыал устун сылдьар кыыс аайы ол курдук буоллаҥый? Күндэ
   Ким билэр, ол мин аайы утуйбат буолбут үһүгүөн. С. Ефремов
8. Туох эмэ төлөбүрдээх, хардалаах буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр кыратыта, намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, в пользу, взамен которого совершается действие (часто имеет оттенок уменьшения и нек-рого принижения)
   Киһи аайы кыһаллан, өрүү ким ханнык кыһалҕалааҕын туоһулуур. Н. Лугинов
   Биир-икки тыһыынчаны биэриэм... Ол аайы алта тыһыынчаны куппаппын. Н. Якутскай
   △ Хас биирдии предмеккэ түҥэтэр суолталанар. ☉ Имеет количественно-распределительное значение. Көлөһүн күнүн аайы биирдии солкуобайы ылбыттар. Киһи аайы үстүү куобах тигистэ
9. Ким, туох туһунан этиллэргэ сэниир, алын саныыр сыһыаны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при обозначении лица, предмета, к которому говорящий относится с пренебрежением, свысока
   Ол бассабыыктар кини аайы киэптэтиэхтэрэ дуо? И. Никифоров. «Оо, бу Бүүкээнниир Ыаһах аайы эмиэ тугум үс баһай», — диэн баран, Алаа Моҥус икки баһын хомуйан кэбистэ. Саха фольк.
10. ситим т. суолт.
11. Сөп түбэсиһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиини холбуур. ☉ Выражает отношение соответствия, присоединяет придаточное предложение (соотв. по мере того, как)
    Крымҥа чугаһаатах аайы, улам итии, саас буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
    Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайан истэ. Т. Сметанин
    Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
12. Кэм сыһыанын көрдөрөр, бириэмэ салаа этиини холбуур. ☉ Выражает временные отношения, присоединяет придаточное предложение времени (каждый раз, как)
    Бары тэрилтэлэртэн барыларыттан эҕэрдэ тыл этиллэн истэҕин аайы, ытыс тыаһаан иһэр. Эрилик Эристиин
    Күөрэгэй хас хааһыланнаҕын аайы, кутуйахтар ыалдьыттыыр буоллулар. Т. Сметанин
    Ааны тоҥсуйдахтарын аайы, дьигис гынара. Н. Лугинов
    ср. др.-тюрк. сайу ‘каждый, еже’
13. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, биричиинэ салаа этиини холбуур (арыт сэниир дэгэттэнэр). ☉ Выражает причинные отношения, присоединяет придаточное предложение причины (иногда имеет оттенок пренебрежения — соотв. из-за того, что)
    Кууһума эмээхсин охсубутун аайы туох буолуой. Н. Павлов
    Киһи оонньообутун аайы кыыһырыма, доҕор. Н. Неустроев
    Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы [түрмэҕэ] тоҕо уктахтарай, доҕоор. А. Софронов
14. Туох эмэ «оннугун иһин оннук» диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөн, чугуйар (төннөрөр) салаа этиини холбуур. ☉ Выражает уступительные отношения, присоединяет уступительно-противительное придаточное предложение
    Билигин кырдьар кырыыһа кыпчыйбытын аайы мин да уруккута уола хаан этим. Эн биһиги үөрэҕэ суох буоламмыт билбэтэхпит аайы, бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа

ситим сыһыан т.
1. Ситэ сыаналаабат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего к чему-л. (за такой пустяк, из-за такого пустяка)
Бай, ол аайы дьүүллүүллэр дуо? И. Семёнов
2. Эрэмньилээхтик бигэргэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное утверждение обратного ожидаемому (ни за что)
Ол аайы эһиил эһиэхэ ыһыы сиэмэтин бэрдэриэхпит суоҕа. А. Фёдоров
Мин ийэм ол аайы кинилэргэ биллэрэн бэрт. В. Ойуурускай
△ Эрэмньилээх сэрэйии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предположение с надеждой на положительный исход ситуации
Бэрт бүччүм сиргэ түбэспит, хайа, ол аайы массыына түҥнэри анньыбат ини. В. Яковлев

уой-аай буол (диэ) кэпс. — дэлби соһуй-өмүр. ☉ Удивляться, пугаться громко, ойкать
[Учуутал эдьиий] Уой-аай диэбэккэ, Уопсастыбаннай үлэҕэ Утаппыттыы ылларан, …… Айымньылаах буоларга Айыллыбыт эбит! Р. Баҕатаайыскай
Уой-аай буоллулар, Уҥуталыы сыстылар. С. Тимофеев
Дьон күнүһүн кэлэллэрэ. Кинилэр [бөрөлөр] көрүлээбит суолларын-иистэрин көрөн уой-аай буолаллара. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ уһуннук биитэр күүскэ күүппүт кэнниттэн буолар диэн саҥарааччы сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное отношение говорящего к результату действия, который наступает после длительного или напряжённого ожидания (наконец-то)
Хайа аайы, дьалбарыйыан сөп этэ. М. Доҕордуурап
Киһи ол-бу диэки олоотуу туран, кинини, дьэ, хайа аайы, таба көрбүтэ. Кустук
Көрүдүөр, хайа аайы, чугаһаан иһэр, ахсааннаах үктэл хаалла. «ХС»

a. each, every; күн аайы every day