чуоҕуй диэнтэн холб. туһ. Эргэ киоск иннигэр Абыраллаах кыбаас иһэ Куйаас күн дьон чуоҕуһар Уочаракка үтүрүһэ. И. Гоголев
[Ыччат дьон] Кутаа тула түмсэн, чуоҕуһан, Сэһэни, оонньууну тардааччы. «ХС»
[Владимир] элбэх дьон мустубутун көрдө: бааһынайдар, олбуор хамначчыттара тойон олбуоругар чуоҕуспуттар. А. Пушкин (тылб.)

туохт. Кимиэхэтуохха эмэ майгыннат, кими-тугу эмэ санат. ☉ Найти сходство с кем-чем-л.
Ыччат мунньахтарын быыһыгар киэҥ фойе хоско тахсан, чуоҕуйан турар дьоҥҥо маарынната, саныы истэ Тогойкин Ньукулай бу мастары. Амма Аччыгыйа
[Лаврентий Николаевич] хаппыт уостара, ч ара а с т и р и и л э эх и эд э һ э, бэл, м ичээр омоонун маа рынната үмүрүс гыннылар. Н. Габышев

I
даҕ. Былыта эбэтэр биир харата, чуоҕура суох, ып-ыраас ис-иһиттэн сырдыыр, сыдьаайар. ☉ Чистый-пречистый, сияющий чистотой, ослепительно чистый (без единого пятнышка)
Маҥан биэ мааныта, Кыртас биэ кымыһа – Сэттэ сиринэн сиэллээх Сири иһит сириэдийбит, Тоҕус сиринэн ойуулаах чороон иһит чуоҕуйбут эбит. Саха фольк. [Чыычаах] кыыртаах кыртас халлаан кыскыырын куоппута. Суорун Омоллоон
II
аат.
1. Өрт уота сиэн, куруҥунан бүрүллэн турар хайа, булгунньах. ☉ Гора или любое возвышенное место с сухостоем, образовавшимся вследствие лесного пожара
Арай ыраах кыртастар куруҥнара Кубулуйбакка кубарыһан көстөллөр. Л. Попов
2. Өрүс, үрэх быста турар эмпэрэ үрдүк сыыра. ☉ Высокие, обрывистые берега рек
Ол кыртас үөһэ баара Мохсоҕоллор уйалара. С. Данилов

с. 1. (по гл. скопить) мунньуу, мунньунуу; 2. (по гл. скопиться) мустуу, мунньуллуу; 3. (большое количество кого--чего-л.) мустуу, чуоҕуйуу.

1. аат. Ыкса чугас; кэккэ (дьон); бииргэ түмсүбүт, үөлээннээх доҕордуу (дьон, ыччат). ☉ Тесный круг близких (людей); люди одного поколения, ровесники
   Кэнчээри ыччат кэскилэ кэнэҕэски үйэҕэ диэри кэҕэрийбэтин диэммит кэриэммитин кэккэлэтэн олоробут. Саха фольк. Кэриэн киһи кэккэтиттэн тэйэн хаалбыт абабын тугунан ситиэм баарай! ПЭК ОНЛЯ III
   Кэриэн ыччат кэскилин Килбиэннээхтик көмүскээбит Герой Попов чиэһигэр Кэрдиис дьэрэкээн ойуулаах Кэрэ сэргэтэ анньыаҕыҥ! С. Васильев
   Оҕо дьоннор, ойдом баран, Орой-бурай көттүбүт, Кэриэнинэн кэлэ-кэлэ, Кэккэлэччи түстүбүт. И. Чаҕылҕан
2. даҕ. суолт. Кэрэмэн, кэрэ. ☉ Прекрасный, отменный
   Кырыысаҕа кыаһааны көрө-көрө, мин, хата, Маннык кэриэн киэһээни кэтэспитим ыраатта. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Кэриэн айах көр айах II
   Кэриэн айах буоламмын Кэрэ дьоммун кытары Симэх оһуор сыһыыга Сэргэстэһэн киириэҕим. П. Тулааһынап
   Кэриэн тыа көр кэрии. Кэриэн тыа кэнниттэн Кэҕэбит этэн чоргуйда. Таллан Бүрэ
   Кэриэн ымыйа көр ымыйа. Улуу ыһыах саҕаланна, Уолбат уйгу тардылынна. Кэриэн ымыйа кэккэлээтэ, Чороон айах чуоҕуйда. С. Васильев
   Сэттэ сиринэн Кэрдиис ойуулаах Кэриэн ымыйаҕа Кэккэлэһэн көрүөҕүҥ! Саха сэһ. 1977

аат., эргэр. Убаҕас аска туттуллар чабычахтыҥы быһыылаах мас иһит. ☉ Большая деревянная чаша, большая посуда для жидкой пищи. Дыгын баай тахсан, ыһыаҕар Бэрт Хараны ыҥыран ураһатыгар киллэрэн, үс бууттаах ымыйанан кымыс биэрэр. Саха фольк. Ымыйаны хатыҥ маһы төгүрүччү иэҕэн эркиннииллэр, тас өттүн олус үчүгэйдик ойуулууллар, оһуордууллар. Саха сэһ
1977
Тоҕус дойду Ойборууна буолла, Аҕыс дойду Чалларыына буолла, Ымыйалаах кымыһы ыйырбахтаатылар, Кытыйалаах кымыһы кыллырҕаттылар. С. Зверев
◊ Кэриэн ымыйа — улахан ыһыахтарга элбэх киһини кэритэн кымыс иһэрдэр сэттэ — аҕыс лиитирэ истээх ымыйа. ☉ Чаша круговая вместимостью в семь — восемь литров, предназначенная для питья кумыса на празднике ысыах (ыһыах), которая передаётся поочерёдно от одного к другому
Кэрдиис ойуулаах Кэриэн ымыйаларга Араҕас арыыны кутан Уура охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Чороон айах, кэриэн ымыйа, таҥалайдаах ыаҕас, …… диэннэр олус мындыр, уустук оҥоһуулаах, үтүө иһиттэр баар этилэр. Күннүк Уурастыырап
Улуу ыһыах саҕаланна, Уолбат уйгу тардылынна. Кэриэн ымыйа кэккэлээтэ, Чороон айах чуоҕуйда. С. Васильев
ср. тув., монг. сава ‘сосуд’

1. көр булгуччу. Кини тугу эппитэ барыта булгу туолан иһиэхтээх. Болот Боотур
   Дьону үлэҕэ булгу кэлиҥ диэн гудок хаһыытаабыта. М. Горькай (тылб.)
2. Олох быһа баран тостор курдук, олох тосту (туох эмэ модьу, кытаанах тостуутугар этиллэр). ☉ Так, чтобы сломалось совсем, оторвалось напрочь (употр. в отношении чего-л. твердого и нетонкого)
   От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор, икки атахтаах дьиэттэн быкпат үлүгэрэ буолар. Н. Якутскай
   Кыайбыт бухатыыр …… Нуоҕай алаас Уҥуоргу өттүгэр турар Оруктаах тиит төбөтүн Булгу ытан түһэрдэ. С. Зверев
   [Күлүүһү] икки илиитинэн бобо тутан баран, булгу эрийэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Үрдүк өһүөнү, Сомоҕо баҕананы Булгу туойар, Тосту этэр Туһааннаах күнүм Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии! С. Зверев
   Булгу баран хаалла, бэйэм да соһуйдум. Н. Заболоцкай
   Көрбүтэ — инники хаҥас көлүөһэлэригэр баар «эрбэх» диэн ааттанааччы чааһа булгу ыстанан хаалбыт. «Кыым»
3. кэпс. Туох да саарбаҕа суох, олох, букатын (аккаастан). ☉ Категорически, наотрез (отказаться). Барбаппын диэн булгу аккаастанар
   ◊ Булгу баттаа — күүскүнэн эбэтэр бүтүн ыйааһыҥҥынан баттаан олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Навалившись, надавив своей тяжестью, переломить что-л. (напр., какой-л. стержень, ось и т. п.). Туох эмэ тутааҕын булгу баттаа. Төһүүнү булгу баттаа. Булгу оҕус (дайбаа, саай) • охсон олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Ударом совсем сломать, переломить что-л. Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ сиһин булгу охсор. И. Гоголев
   [Эһэ] булчут батыйатын сулбу тардан ылан, охсон көрбүтүн туора садьыйан булгу дайбаабыта. Далан. Булгу сөрөө — түҥнэри тарт, охтор. ☉ С силой опрокинуть, повалить (напр., дерево, человека)
   Ок-сиэ, чиргэл да маһы Буурҕа булгу сөрөөбүт. Баал Хабырыыс
   Амыр Бааската, саалаҕа көтөн түһээт, Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
   Ити кэнниттэн Олоннов ротата өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн булгу сөрүөхтээҕэ. И. Федосеев. Булгу тарт — тардан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Дернуть так, чтобы переломить что-л. Аан хатыырын булгу тарт. Булгу тут — илиигинэн тутан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Сломать, переломить, надломить что-л. (свернуть рукой)
   Наһаар, хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон

аат. Кымыс иһэргэ аналлаах саха иһитэ: үксүгэр мастан быһан оҥоһуллар, ортотунан култаҕар быһыылаах, араас кээмэйдээх, биир эбэтэр үс атахтаах, араас оһуордаах буолар. ☉ Якутская национальная посуда: украшенный резными узорами деревянный кубок на одной или трёх ножках для питья кумыса, который можеть иметь различные размеры, чорон
Улахан тойотторго анаан, үтэһэлэргэ эт үөлбүттэр, чорооннорго арыылаах кымыс тарпыттар. Күннүк Уурастыырап
Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии дьоҕус чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев. Учуонай А.П. Окладников суруйарынан, чороон аан дойду норуоттарыгар хайаларыгар да суох, сахаларга эрэ баар иһит. «Саха с.»
◊ Дьорохой чороон — синньигэс, кыра чороон. ☉ Небольшой, узкий чорон
Аттыгар — быдараак, бэлкэй, дьорохой чорооннору уураллар. К. Уткин. Сиэллээх чороон — сылгы сиэлинэн киэргэтиллибит чороон. ☉ Деревянный чорон, украшенный по кругу пучками конского волоса
Аллаах аппыт барахсан — Арыылардаах кымыһын Бастыҥ сиэллээх чорооҥҥо Адьырыччы кутаммыт Айах тутан тураммыт — Уруйайхал этиэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
[Кулун Куллустууру] Тоҕус бухатыыр көтөҕөр Томторҕолоох сиэллээх чороонунан Туспа айах туппуттар. ТТИГ КХКК. Тойон чороон — мааны, улахан чороон. ☉ Чорон большого размера, предназначенный для почётных гостей
Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Чороон айах көр айах II. Чороон айах чуоҕуйда, Кэриэн айах кэккэлээтэ …… Эҕэрдэлээх ыһыах диэн буолла! Саха нар. ыр. II
Чороон айах, кэриэн ымыйа, таҥалайдаах ыаҕас …… олус мындыр, уустук оҥоһуулаах, үтүө иһиттэр баар этилэр. Күннүк Уурастыырап
[Маһарах] сиэнэ дьаарбайа кэлбитигэр үөрэн-көтөн, сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан, айах туппут. Эрилик Эристиин. Чороон кырыып- па — көҥдөйө бэс мастан оҥоһуллубут, тас быһыытынан чорооҥҥо майгынныыр кырыымпа. ☉ Якутский национальный смычковый инструмент, сделанный из сосны и по форме напоминающий чорон
Чороон кырыыппа тарбаҕынан баттанан оонньонор. ЧАИ СБМИ
Тарбаҕынан оонньонооччуларга чороон кырыыппа уонна таҥсыр киирэллэр. «ХС». Чороон от — хараҥа күөх сибэккилэрдээх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх үрдүк сирдэргэ, томторго үүнэр эмтээх от. ☉ Горечавка крупнолистная (название растения)
Күөх курустаал чааскыны Чороон оттор ууннулар. Баал Хабырыыс
Тиэргэммит иһэ, сайылыкпыт хонуута …… алтан отунан, күөх, кыһыл тимэх курдук сибэккилэринэн, чороон отторунан, таҥара кийииттэринэн симэммит ахан буолаллар. «ХС»
ср. алт., кирг. чара ‘большая чаша’

муоҕа-чуоҕа суох түөлбэ. — хайаан да булгуччу, биир биэс тыла суох (тугу эмэ оҥор). ☉ Непременно, без лишних слов, без возражений (делать что-л.)
Эн биһикки, муоҕачуоҕа суох, бииргэ, күүспүтүн, санаабытын түмэн үлэлииһибит. Э. Соколов
Муоҕа-чуоҕа суох барыахтааххын. НАГ ЯРФС II