несов. 1. чем, разг. (тереть себя) сотун, оҕунуохтан; 2. обо что аалсыс, аалылын, аалын; жернова трется один о другой суоруна таастара бэйэ-бэйэлэригэр аалыл-лаллар; 3. перен. разг. (около кого-л., среди кого-л.) аалыс, аалыҥнаа.

тыаһы. үт. т. Хатан, кытаанах эттик (хол., тимир, таас) бэйэ-бэйэтин кытта эбэтэр атын туох эмэ кытаанаҕы кытта аалыстаҕына, харсыстаҕына үөскүүр тыас. ☉ Резкий скрипучий звук, возникающий в результате трения чего-л. твердого (напр. металла о металл, камня о камень).

несов. с кем-чем и без доп. 1. тиксис, таарыиыс, даҕайыс; концы провода соприкасаются провод төбөлөрө тиксиһэллэр; 2. (находиться в непосредственной близости) тикснс, тилиһэ сыт; наши земельные участки соприкасаются биһиги сирдэрбит тилипэ сыталлар; 3. перен. (находиться во взаимодействии) таарыиыс; наши интересы не соприкасаются биһиги интэриэстэрбит таарыйсы-баттар; 4. перен. (сталкиваться) аалыс, билсис; соприкасаться с различными людьми арааһынай дьоннору кытта билсис.

I
тыаһы үт. туохт.
1. Кытаанах эттик (хол., тимир, таас) атын кытаанах эттиги кытта аалыстаҕына, хабырыйыстаҕына тахсар тыаһы таһаар. ☉ Скрипеть, скрежетать
Араас элбэх хаачыгырыыр, халыгырыыр, кычыгырыыр, чэ, быһата, киһи сатаан ойуулаабат араас тыастар холбостулар. Г. Борисов
Саппырыан …… эһэ айаҕар батыйатын батары биэрэр. Эһэ тииһэ тимиргэ кычыгырыыр. «ББ»
Көлүөһэ төкүнүйэн кэлэн хайбаҥнаан баран, асфальга кычыгырыы тыаһаабытынан охтон түстэ. К. Симонов (тылб.)
ср. тув. кыжыра ‘скрипеть; хрустеть’
II
дьүһ. туохт. Ыгыта симсэн кэчигирээн, кэккэлээн тур. ☉ Стоять тесными рядами
Элбэх боробуостар, богуоннар кычыгыраан тураллара көстөр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор …… саһарбыт дэхси тиистэрэ кычыгыраан көһүннүлэр. В. Яковлев
Валентина сарай анныгар кэккэлэһэн кычыгыраан турар тыраахтардары хараҕын араарбакка көрбүтэ. Г. Николаева (тылб.)

1. аалыс диэнтэн хай. аата. Хатырбыт тараһа икки хатырыктаах мас буоланнар хатыылаах аалсыытыгар кэм туох эрэ тахсыах тустаах. Эрилик Эристиин
   Уулуссаҕа киһи көбүөхтэс. Төттөрү-таары аалсыы, кэлии-барыы баһаамнаабыт. А. Софронов
   Ирбитин оптуобуска киирдэ. Дьон аалсыытыгар кыһаммакка, бэйэтэ саныыр санаалаах истэ. В. Яковлев
2. көсп. Сөпсөспөт буолуу, хабырыйсыы, адаарыһыы. ☉ Конфликты, столкновения (между людьми, поколениями)
   Көлүөнэлэр солбуйсуулара былыр былыргыттан судургутук, аалсыыта-араабыта суох ааспат. И. Аргунов
   Үйэлэр алтыһыыларын, аныгы былыргыны кытары аалсыытын, атааннаһыытын итиэннэ аргыстаһыытын туһунан кини [Торопуун] хаһыаттарга, сурунаалларга ирдээн туран сэҥээрэн ааҕар. В. Яковлев
3. физ. Эттик атын эттик ньууругар сыстан хамсыыра. ☉ Трение
   Атах таҥаһын уллуҥа тротуары кытта аалсыытын улаатыннараары, муус тоҥот саҕана тротуарга кумах куталлар. ПАВ Ф-6
   ◊ Аалсыы күүһэ физ. — биир эттик атын эттик ньуурун устун хамсыырыгар үөскүүр уонна ол хамсааһыны утарсар күүс. ☉ Сила трения.

туохт.
1. Дохсуннук, балысханнык саба халыйар курдук, кыамтата суох кэл-бар (хол., киһи-сүөһү халҕаһата); модуннук дьулуруйан айаннаа (хол., күүстээх техника эҥин туһунан). ☉ Двигаться неудержимой лавиной, толпой (напр., о стаде животных, массе людей); двигаться несокрушимой силой (напр., о мощной технике)
Кинилэр кэннилэриттэн сотору улахан дьон уонна көлөлөөхтөр тоҕо ааҥнаан кэллилэр. М. Доҕордуурап
[Хаҥыллай:] Аҕаа, халыҥ элбэх кыргыс сэриитэ Тоҕо ааҥнаан иһэр! И.Гоголев. Ардыгар, мэйилэ кыыла тыһыынчанан ааҥнаан кэллэҕинэ, табаҕын да халты харбатан, дьукку сотон илдьэ барааччы. В.Протодьяконов. Айманар муора урсунун Аймаммакка тоҕо ааҥныыр Борохуот хоту чолбону Суолдьут оҥостон айанныыр. С. Данилов
△ Муһун, тоҕуоруй, аалыс (элбэх киһи-сүөһү, техника эҥин биир сиргэ бөлүөхсүбүтүн этэргэ). ☉ Собираться, скучиваться, толпиться в большом количестве (напр., о людях, технике, скоте). Тэлгэһэҕэ массыына бөҕө ааҥнаабыт
□ Араас омук тоҕуоруйбут, киһи-сүөһү ааҥнаабыт сирэ үһү. И. Никифоров
2. көсп. Мүччүрүйбэт курдук адаҕый, ыган тиийэн кэл (араас өлүү, алдьархай, быһылаан буоларын этэргэ). ☉ Неминуемо обступать, наступать, нагрянуть (о беде, несчастии, бедствии)
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарар-хотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
[Варвара:] Этэллэрин курдук, сэрии үөскээбит буоллаҕына, оттон алдьархай ааҥнаатаҕа дии. С. Ефремов
Туох-ханнык буолабыт — Өлөр өлүү ааҥнаата быһыылаах. Д. Очинскай
Арахсар тиһэх түүннэрэ адаҕыйан, ааҥнаан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
△ Саба халыйан кэл; бүрүүкээ, сабардаа (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Грянуть, наступать, ударить, лютовать (обычно о стихийных природных явлениях)
Хотун Амма хото ааҥнаан, Хочо алаас уунан аллан, Хаһан эмэ дэҥҥэ биллэр Халыан элбэх хаас-кус киирэр. Күннүк Уурастыырап
Ахсынньы анысхан тымныыта Ааҥнаан, аҥааттан турдар да, Ыҥыыр атынан маныыллар сылгыны. М. Ефимов
Кинилэртэн [айан көтөрдөрүттэн] үгүстэрэ сыллата ахсын уот кураан эбэтэр ыаҕастаах уунан кутар ардах ааҥныыр оройуоннарыттан тэскилииллэр. ББЕ З
3. Эмискэ тиийэн кэл, баар буол (үксүн күүтүллүбэтэх киһини сөбүлээб. этэргэ). ☉ Вдруг нагрянуть незваным гостем (о неожиданном приходе нежелательного человека)
«Бу хантан ааҥнаан иһэр киһигиний?» — Киргиэлэй көхөлөөхтүк кэпсэтиэх курдук тылласта. И. Никифоров
Федора Валерьевна, маннык соһуччу ааҥнаабытым иһин бырастыы гын, ол эрээри биир суолу этэр баҕа ааспакка-арахпакка үүйэн-хаайан бу эн дьиэҥ модьоҕотун атыллаатым. Е. Неймохов
[Тэрэнтэй:] Истии-билии элбэх, куоратынан-тыанан куттал улааппыт. Манчаары ааҥнаата, Омуоча тунуйда дииллэр. В. Протодьяконов
4. Көнтөрүктүк, мөдөөттүк күөлэһийэн сырыт, сыылар курдук буол (олус суон, мөдөөт киһи туһунан). ☉ Двигаться, неуклюже переваливаясь, как бы ползать, тащиться
Ар-дьаалы ыраахтааҕы Антах, ыраах-ыраах, Алаас-сыһыы саҕатыгар Ахталыйа ааҥнаабыт... Эллэй
△ Олоххун булунан, өтөрүнэн турбат курдук олор, быһа олорон таҕыс. ☉ Надолго засесть, сиднем сидеть
Дьыбаан орону дьылҕалаан, Быһаҕаһын былдьыыр, Онно олорон баран турбат, Ааҥнаан баран арахпат. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Төкүнүй, үҥкүрүй, тиэй (хол., сылгыны этэргэ). ☉ Кататься, валяться, переваливаясь с боку на бок (обычно о лошади)
Ытык атыыр ааҥнаабыт суола сүппэт үһү (тааб.: өтөх). Хара биэ ааҥнаабыта харааран хаалар үһү (тааб.: дьиэ онно). ПЭК СЯЯ