Якутские буквы:

Якутский → Якутский

ааннаа

туохт.
1. Ааны оҥор; ааны ыйаа, иил. ☉ Делать проход, проем, отверстие, дверь; повесить, навесить, приделать дверь, ворота
Билигин Дьокуускайга олорор дьиэ тиийбэт буолан, тас өттүнэн тус-туһунан ааннаан, үс ыал олорор оҥорбуттар. Г. Колесов
Муҥханы сүүрбэ-отут ураҕаска тиирэллэр уонна бигэ буоллун диэн тирбэҕэнэн таарбайаллар. Дьиэ айаҕын курдук аанныыллар. Далан
Бары тыһы эһэлэр үгэстэринэн, ийэлэрэ арҕаҕын томтор хоту өттүгэр, тибии тибэр, хомурах хонор сиригэр ааннаабыт этэ. Р. Кулаковскай
2. көсп. Тугу эмэ саҕалаа, туохха эрэ бачыым көтөх. ☉ Начинать что-л., поднимать почин
Былыргы саха, омук оҕо эрдэҕинэ, олоҥхо айымньытын үрдүк сүһүөҕэр тахса илигинэ, — кини айар тылын чабырҕаҕынан ааннаабыта. П. Ойуунускай
Итинтэн ааннаан саассааһынан үгэргии-сэтэрии, икки «күннэрэ тахсан эрэр» баайдаах хамандыыр кэпсэппэхтээтилэр. Суорун Омоллоон
Кэлэр өттүгэр мэлдьитин Кэскилбит биһиэхэ Алгыһынан ааннаатын, Дьолунан тосхойдун! Суорун Омоллоон

Якутский → Русский

ааннаа=

снабжать дверью, воротами; входом; бүтэйи киэҥ ааннааҥ сделайте в изгороди широкие ворота.

Еще переводы:

аан

аан (Якутский → Английский)

n. door, entrance; ааннаа= v. to provide with a door; олбуор аана n. gate

арҕарбалаа

арҕарбалаа (Якутский → Якутский)

арҕар диэнтэн төхт
көрүҥ. Айгырастаах силиктээх Атааннардаах-мөҥүөннээх Аанныыр ийэ дойдубар Аналлаахпын көрдөөммүн Арҕарбалыы сатаатым Аҥаардастай мин буоллум. Саха нар. ыр. II

кулугулаа

кулугулаа (Якутский → Якутский)

туохт. Ааны олуурунан хатаа. ☉ Запирать на засов, закрепить запором
Бандьыыттар Ньылаарыс уус буускатын биинтэлэрин босхо саайталаабытын, кулугулаабатаҕын сэрэйбэтэхтэрэ. И. Федосеев
Аарыма тиит Алын үөрэҕэһинэн араамалаан, хардаҥ эһэ Халыҥ тириитинэн хаттаан, Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев

халбаҥнаабаттык

халбаҥнаабаттык (Якутский → Якутский)

сыһ. Быһаарыныылаахтык, сорунуулаахтык, бигэтик. ☉ Решительно, неуклонно
Билигин ону мин халбаҥнаабаттык өйдүүбүн. Э. Соколов
Былыргы кэмҥэ дьиэни илин диэкинэн ааннааһын халбаҥнаабаттык тутуһуллара. «Сахаада»
[Соня] эрэллээхтик, халбаҥнаабаттык таптыырыттан Николай үөрэ сылдьар. Л. Толстой (тылб.)

плотина

плотина (Русский → Якутский)

быһыт (уу сүүрүгүн хаайар уонна ыгыытын тулуйар тутуу. Б. араастара: буор, бетон, тимир-бетон о. д. а. Аһыллар-сабыллар аанныыллар.)

Категория: Мелиорация
муосталаа

муосталаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Дьиэҕэ муос тата оҥор, муостатын тэлгэт. ☉ Стелить, настилать пол
Эркинигэр иккилии түннүктээх кыракый балаҕаны өр гынан тутуохпут дуо. Эҥин-эҥин муосталаан, астыыр оһохтоон оҥорон бүтэрэн кэбистибит. Эрилик Эристиин
Үлэ һиттэр кэлэн таас дьиэни маһынан муосталыыллар, аанныыллар, бэлэм түн нүктэри уураллар. Н. Габышев
Иван Иванович, баанньыкпытын бүтэрэн эрэбит, сарсыҥҥыттан муосталыахпыт. «ХС»
2. Тугу эмэ туоруур муостата тут, оҥор (хол., үрэҕи, аппаны). ☉ Строить мост (напр., через реку, овраг)
Түөрт дэриэ бинэ сырса-сырсабыт, биир былаанынан суолбутун биэс саһаан кэтит гына солоон, ыраастаан, сирин көннөрөн, үрэхтэрин муосталаан кэбистибит. П. Ойуунускай
Суолу солуур буол лахха, …… уулаах сири муосталаан, сайын тэлиэгэ сылдьар гына оҥоһуллуохтаах. Эрилик Эристиин

үгэс

үгэс (Якутский → Якутский)

аат.
1. Былыр-былыргыттан, бэрт өртөн олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт быһыы-майгы. ☉ Традиция, обычай
Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Өбүгэлэрин үтүө үгэһинэн сахалар Дьиэлэрин мэлдьитин илин диэки аанныыллар. Маҥнайгы тахсар сардаҥаны кинилэр Санныларыгар сүгэннэр илдьэ киирэллэр. М. Ефимов
Өбүгэҥ үгэһин сириэҕиҥ — Олорор мутуккун кэрдиэҕиҥ. Айталын
2. Үөрэммит, үөрүйэх буолбут сиэр, идэ, кэмэлдьи. ☉ Привычка, обыкновение
Оҕо эрэ үгэһэ эбээт — тугу көрөр да барытын бултаһыан баҕарар. Н. Якутскай
Туох барыта кэлин уһугар тиийэн син биир үгэскэ кубулуйар. Н. Лугинов. Огдооччуйа эмээхсин эдэр эрдэҕиттэн халбаҥнаабат үгэһинэн бүгүн эмиэ күн тахсыыта уһугунна. И. Гоголев
ср. каракалп. үлги ‘манера (образ действия, стиль)’

айахтаа

айахтаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. көр ааннаа. Бары ити баайдар олорчу, харабылга диэн, икки-үс мэндиэмэннээх гына, чуолҕаннаах, үөһэнэн-алларанан, иһинэнтаһынан айахтаан оҥортороллоро үһү [ампаары]. Д. Сивцев
2. Аһылыгын иһин төлөөн, быстах ииттэрэ биэр эбэтэр иитэ ыл (үксүгэр сүөһүнү, оҕону). ☉ Давать (или брать) на прокорм, временное содержание (за определенную плату — обычно скот, ребенка)
Эн миэхэ хаалбытыҥ. Сайын эйигин сүгэ сылдьан холкуоска уһанарым, Кыһын дьоҥҥо айахтаан баран, Ыраах тайҕаҕа бултуу барарым. И. Гоголев
Бэрт ыраах уокурук киинигэр киллэрэн, Тэрэнтэй оҕотун эмиэ дьадаҥы соҕус ыалга айахтаабыт. Л. Попов
3. үрд. Тугунан эрэ сирэйдээн сүгүрүйэр иччилэргин аһат, кинилэргэ айах тут. ☉ Преподносить угощение почитаемым духам (через кого-что-л., напр., через огонь)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан, Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аал уотунан айахтаан Аһатан эрэбит, Күөх уотунан күөмэйдээн Күндүлээн эрэбит! Саха фольк.

хомурах

хомурах (Якутский → Якутский)

аат. Тыал типпит халыҥ хаара. ☉ Наметённая ветром большая куча снега, а также снежный занос, сугроб
Кыһыны быһа сытыы тыал быһыта кымньыылаабыт от үрэҕин хомураҕа хайыһардаах киһини холкутук уйара. В. Титов
Тыалтан уонна күн уотуттан чиҥээбит хомурахтарынан наарталар чэпчэкитик элээрэллэрэ. Далан
Халыма тоҥ хомураҕа, ытыллар буурҕата бу куугунуу сытар. С. Васильев
◊ Хомурах кумаара түөлбэ. — тоҥот бырдаҕа. ☉ Ранний комар, долгоножка. Хомурах хонор (хоммот) сирэ — тыал үрэр хайысхатынан хаар мунньуллан халыҥыыр сирэ. ☉ Место, где ветром наметает сугроб, снежный занос
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Бары тыһы эһэлэр үгэстэринэн, ийэлэрэ арҕаҕын томтор хоту өттүгэр, тибии тибэр, хомурах хонор сиригэр ааннаабыт этэ. Р. Кулаковскай. Хомурах хоҥоро — саас харалдьык тахсыыта кэлэр, хара бороҥ дьүһүннээх саамай улахан хаас. ☉ Самый большой гусь, прилетающий на Север ранней весной, когда начинают появляться первые проталины.
ср. бур. хүнгэрэг, монг. хунгар ‘сугроб, снежный занос’

салай

салай (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Көлөнү эбэтэр тугу эмэ суолун булларан хаамтар, ыыт. ☉ Направлять движение кого-чего-л., править, управлять кем-чем-л. (напр., транспортным средством). Аты буоһалаан салай. Оҥочону салай. Хайыһаргын салай
□ Мотуору салайан иһэр нуучча аҕам киһитэ соломо сэлээппэтин Баанчалаахха өрө уунна. Л. Попов
Кырдьык даҕаны, Мойот ыттары салайарга кыайан үөрэммэтэҕэ. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ оҥорорго, олоххо киллэрэргэ дьону, киһини баһылаан үлэлэт. ☉ Направлять чью-л. деятельность, быть во главе чего-л., руководить чем-л.. Куруһуогу салай
□ Яков Андреев агрономическай дьаһаллары олоххо киллэриини олус кыһамньытын ууран салайда. М. Доҕордуурап
Олох булгуччу уларыйыа. Тойот-хотут былааһа сууллуо. Былааһы кыра-дьадаҥы дьон бэйэбит салайыахпыт. Күндэ
△ Киһини туохха эмэ көҕүлээ, интэриэһин, дьарыгын хайа эмэ диэки хайыһыннара сатаа. ☉ Направлять чьи-л. интересы на что-л., заинтересовывать кого-л. чем-л.
Арай аҕата эрэ оргууй, сыыйа уолун архитектура диэки салайа сатыыра. Н. Лугинов
3. Тугу эмэ бэйэҥ оннугар атын киһиэхэ эбэтэр ханна эмэ бэрдэр. ☉ Уступать, передавать свою долю в чём-л. другому человеку. Өлүүгүн киһиэхэ салай
4. поэт. Оҥор, олохтоо (туох эмэ үчүгэйи). ☉ Создавать, основывать (что-л. доброе)
Солун сокуону булан, Дьолбутун тупсарыаҕыҥ, Атын дьаһалы арыйан, Саргыбытын салайыаҕыҥ диэн …… Ыраахтааҕы дьону ылаттаан кэбистилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьадаҥыбыт, ортобут Саргыларын салайар Дьаһаллары ылыаҕыҥ! Оһуохайдыыр оһуохай! Эллэй. «Ити кимий?» — диэбитим, — Абырал аанын аспыт, Айылгы баһын салайбыт …… Аанныыр дойдум Аналлаах иччитэ Аан Дархан айыыһыт диэн, Сол бэйэтэ эбит дуу! Саха фольк.
ср. бур. зала ‘выправлять, выпрямить’