туохт., эргэр.
1. Аараҕы бэлэмнээ; аараҕынан тумалаа. ☉ Готовить аарах, делать приправу аарахом.
2. фольк. Кымыһы көөнньөр, кымыһы бэлэмнээ. ☉ Готовить кумыс
Араҕас биэттэн аарахтаатыбыт, Кугас биэттэн хойуулаатыбыт, Кытыт биэттэн кымыстаатыбыт. Саха нар. ыр. II

дагдай диэнтэн дьаһ
туһ. Арыы үрдүгэр аараҕы дагдатыма. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Кыыһы] Долгун көтөҕөн ылан Туос курдук дагдаппыт. С. Васильев

даҕ., фольк. Сүдү, сүҥкэн, баараҕай. ☉ Громадный, величественный, огромный (по силе, величине)
Аанньанан аттаммат Аараҕай ыал оҕолоро Адаҕыйан кэлбиттэр быһыылаах. П. Ойуунускай
Арай мин биирдэ, Аараҕай тайах суладыйбыт, Арбах бэһин эркээйи оҥостон өрө хааман тахсыбыттааҕым — тумулга. С. Зверев
Аараҕай тымныы аттаныыта, Аҕыс өргөстөөх Аламай күн уоттаныыта Халдьаайы сир Харалдьык буолла. Эрилик Эристиин. Тэҥн. баараҕай

даҕ., эргэр. Аараҕынан тумаламмыт. ☉ Приправленный аарахом
Аарахтаах ымдаан. Аарахтаах кымыс. ПЭК СЯЯ
Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

анньыс диэнтэн хай
аата. Мааны, сэнэх таҥастаах Бартыбыаллаах аймаҕа, Маҕаһыыҥҥа, баһаарга Барааччылар даҕаны — Утуусубуу ааҥнаһыы, Утарыта анньыһыы. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур Айталыын куолуун] Өтөр гымматылар Өр буолбатылар Аҕыс уон аҕыс Аараҕай өрүстэри Ааһа баттаан иһэн Аҕыс суол анньыһыытыгар, Тоҕус суол тутуһуутугар Тоҕо ытыллан кэллилэр. П. Ойуунускай

I
көй I диэнтэн хай
аата. Саха быһаҕынан чохоону көйүү оҕоҕо сэрэхтээх буолар. — Ыарыылара барыларын киэнэ олохсуйбут, кыайтаран эмтэммэт буолбуттар: катар, ириҥэ көйүүтэ, трахома, кулгаах, харах көһүөркээһиннэрэ, тиис дьөллүүтэ, силгэ уунуута. А. Куприн (тылб.)
II
көйүү кымыс көр көйөргө. Эллэйдээх биир биэлэрин тутан ылан ыан, онтон хойуу аарах, саамал кымыс уонна көйүү кымыс астаан муспуттар. Саха сэһ
1977
Саамал кымыһынан Санааларын тарҕаттылар, Көйүү кымыһынан Күөмэйдэрин оҥоһуннулар. С. Васильев
Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс, Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс. И. Эртюков

даҕ.
1. Киһи айаҕын куурдар амтаннаах. ☉ Терпкий, вяжущий (вкус)
[Биэ] аҕырыа көмүс эмиийиттэн аһыы курас амтаннаах аарах айыллар аналлаах эбит. Саха нар. ыр. I
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. М. Доҕордуурап
2. Амтана, сүмэтэ суох, соппоҥ ас. ☉ Непитательная, невкусная пища. Курас ас
3. көсп. Куурбут-хаппыт дьүһүннээх, кубархай, куураҕас. ☉ Истощенный (от недоедания). Курас хааннаах-сииннээх киһи
4. көсп. Тыаллаах, тымныы (күн-дьыл туһунан этэргэ). ☉ Ветреный, холодный, суровый
Киһини этин сааһын сайа охсор курас тыаллаах, тымныы, силбик күһүн тиийэн кэллэ. Н. Якутскай
Курас тымныы салгын иэдэһин таарыйбахтаан ааһар. М. Попов
ср. др.-тюрк. хор ‘закваска для приготовления кислого молока или кумыса; убыток, ущерб’, кирг. кор, туркм. гор ‘закваска’

даҕ.
1. Саамыламмыт, көөнньүбүтүн кэннэ атын улахан иһиккэ мунньан, сөрүүҥҥэ туруоран, астытан иһэргэ бэлэмнэммит (кымыс). ☉ Уже дошедший до кондиции, постепенно сливаемый в большой сосуд для смешивания и охлаждения, лучшего качества (кумыс). [Эллэйдээх] биир биэлэрин тутан ылан ыан, онтон хойуу аарах, саамал кымыс уонна көйүү кымыс астаан муспуттар. Саха сэһ
1977. 2. көсп., поэт. Киһини чэбдигирдэр, чэпчэтэр, киһи тыына-быара чэпчиир. ☉ Бодрящий, освежающий, дающий чувство облегчения (напр., о воздухе)
Уруйайхал урсуннанна, Саамал куйаас самалдьыйда, Унаар куйаас олохсуйда, Эдьэҥ куйаас иэнигийдэ. Саха нар. ыр. I
Үчүгэйиэн күһүҥҥү Үрүҥ көмүс хартыына, Сахам сирин күөх түүҥҥү Саамал чэбдик салгына. М. Ефимов
Бастакы саамал хаар. Хаста бу курдук маҥан хаар түһүөҕүн киһи билбэт. Н. Босиков
Саамал үчүгэй сааһым сандааран кэлэр кэмигэр Араас элбэх көтөрдөрүм Айаннаан ахсаан кэлээхтииллэр. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. саҕ ‘доить’, кирг. саамал ‘молодой, ещё не перебродивший кумыс’, саам ‘свежее кобылье молоко; удой’

аат., үрд.
1. Төрөөбүт-үөскээбит дьиэ-уот (ытыктабыл, таптал дэгэттээх). ☉ Родной дом, родная обитель, родной очаг
Төрөөбүт дойдуга таптал төрөөбүт алаһаттан саҕаланар диэн бэрт сөпкө этэллэр. М. Ефимов
Алаһабыт аайытын Аал уот сырдыы күлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Таптыыр кинигэтин маллаах Мөһөөччүгэр уган, Илдьэ кэлбитэ саллаат Төрөөбүт алаһатыгар. И. Гоголев
2. көсп., үрд. Туох эмэ үөскүүр, силигилиир, сайдар сирэ, ньээкэ уйата. ☉ Место возникновения, развития, расцвета чего-л., колыбель
Долгуйуу-күүрүү, үөрүү-өрөгөйдөөһүн, абарыы-сатарыы — итилэр буолаллар хоһооннор биһиктэрэ, айымньылар алгыстаах алаһалара. С. Тарасов
Москва, Ленинград, Ростов курдук баай традициялаах литературнай кииннэри тэҥэ литературнай айар үлэ саҥа чаҕылхай алаһалара үөскээтилэр. «ХС»
Тыйыс айылҕам күөх алаһатыгар мин суос-соҕотоҕун хаамабын. С. Данилов
3. харыс т. Эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
Кырдьаҕас эһэ аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта …… Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөкө эҥин диэччилэр, оттон арҕаҕын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
Онтон утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
ср. др.-тюрк. алачу ‘шатер’
♦ Аан алаһа үрд. — күндүттэн күндү абыраллаах төрөөбүт ньээкэ уйа. ☉ Изначальная священная спасительная обитель, священный родной очаг
Төрөтөр оҕоҥ төлкөлөннүн, Иитэр сүөһүҥ күрүөлэннин, Аан алаһаҥ алгыстаннын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
[Ойуун:] Бассабыык аймаҕы Аан алаһаларыттан Араарар күнүм буолла. Эрилик Эристиин. Алаһа <бараан> дьиэ үрд. — дьиэни-уоту ытыктаан, таптаан, улуутутан, дьиэҕэ-уокка сүгүрүйэн хоһуйар этии. ☉ Почтительно-церемонное живописание родного дома, родной обители
Айыыһыт биэ Аарыма-аараҕай Алаһа бараан дьиэлэригэр Батыччахтаан кэлэн Бастыҥ түннүгүнэн Баһын батары биэрэн, Үстэ түллэн [тыбыырда]. П. Ойуунускай
Алаһа дьиэни айгылатыҥ, аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көй бараан уйабытын көрөн таҕыс, аал уоппутун, алаһа дьиэбитин анааран аас. Амма Аччыгыйа

I
аат. Улахан адаар муостаах, бороҥ өҥнөөх уһун атахтаах, бөдөҥ тыа кыыла. ☉ Крупный лесной зверь серого окраса, с большими ветвистыми рогами и длинными ногами, лось, сохатый
Күн ортотун саҕана Кыараҕас үрүйэ төбөтүттэн аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Адаар муостаах атыыр тайах, Бөлкөй ыарҕаны силэйэн, Уу иһэ күөл диэки сиэлэр. Л. Попов
Лаҥкыы оҕонньор тайах чоҥкутун курдук толоос улахан атаҕын тус-туспа уурталаан, оргууй алтахтаан кэлбитин көрөн Хобороос дьиэтигэр ньимис гынан хаалла. А. Сыромятникова
◊ Аараҕай тайах (аар тайах) — кырдьаҕас улуу кыыл. ☉ Старый матёрый лось
Аараҕай тайах суладыйбыт Арбах бэһин эркээйи оҥостон (дабайан истим). С. Зверев. Буур тайах — баараҕай атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Ол куруҥ ортотугар Буур тайахтар Буралла сиэлэн иһэллэрин курдук, Буордаах сыгынахтар адаарыспыттар. С. Зверев
Үтүө нуучча киһитэ үөлээннээхпэр Буур тайах Модун муоһун бэлэхтиибин. И. Гоголев. Дуул тайах — дуолан тайах. ☉ Огромный матёрый лось
Туйгун булчут дьон Дуул тайаҕы кытта Тугунан да сырсаннар Тутуспаттара чахчы. П. Тобуруокап. Лөкөй тайах — сиппит атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Лөкөй тайах, уҥуор харбаары, Дьухха буоларын кистээн кэтэһэр. Хамсаабат күлүгэ хайаҕа хараарар. Л. Попов. Ойдоох буурай та- йах — адаархай улахан муостаах тайах. ☉ Лось-самец с ветвистыми рогами
Ойдоох буурай тайахтан Орулуос куһугар дылытын, Кыһыл эһэ адьырҕатыттан Кыыкы балыгар дылытын [бултуурум]. С. Зверев
Тайах (таба) — бараах диэн курдук. Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар, араҕас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүттэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тайах боллору- га — тайах үөһээ сыа уоһа (күндү минньигэс аһылык). ☉ Верхняя жирная губа лося (редкое лакомство)
Уулуу турар тайах боллоругун Сиирэ хабар сиэмэх сордоҥноох Уһун сордоох эһэм олоҕун Иитимньитэ ити сордоҥноох. В. Миронов. Үөҥэс тайах — үс-түөрт саастаах тайах. ☉ Молодой трёх-четырёхгодовалый лось
Аан дойду иччитэ бу үс инибиигэ анаан, кинилэр сүүрүктэрин билээри, үстээх үөҥэс тайаҕы дьиэлэрин таһыгар аҕалан кэбиһэр. Саха ост. I. Эмньик тайах — биир сааһыгар сылдьар тайах оҕото. ☉ Лосёнок первого года жизни
Эргийэ хаамар ийэ дойдум иччитэ, Эт-сыа аһылыктаах, Эмньик тайах көлөлөөх, Элбэх кыыл иитиэхтээх Ытык Эдьилээн Куо эдьиийим, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
ср. монг. токи ‘лось’, кет. кай ‘лось’
II
аат. Аҥаар илиигэ тутан, хаамарга тирэнэр мас. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость, посох
Коловоротов аҕылаан киирэн иһэн тайаҕын мүччү тутан талыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Тайахха өйөнөн эбэтэр сыарҕаҕа тиэллэн киирбит дьоннор биир ый буолан баран үтүөрэн, туох да көмөтө суох хааман тахсаллар. И. Данилов
♦ Аттаах ойбоно, сатыы тайаҕа түөлбэ. — киһиэхэ барытыгар туһалыыр, абыраллаах (саҥа ыалы алгыыр алгыска тут-лар). ☉ Сердобольный, отзывчивый, всегда готовый помочь другим (букв. прорубь для конного, посох для пешего — употр. в благопожеланиях молодожёнам)
Сатыы тайаҕа, Аттаах ойбоно, Аччыктаабыты аһатар Эһиги буолаарыҥ! С. Зверев. Аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ыл- быт — былыргы иҥсэлээх баайдар тустарынан. ☉ У конного — плеть, у пешего посох отнял (о жадных ненасытных баях)
[Ньукулай:] Ити Байбал оҕонньор суохтан соролоон, дьадаҥыттан саралаан сатыыттан тайаҕын, аттаахтан кымньыытын ылан муспут баайын, үбүн ылан сиэн туһанаарыгын …… күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов. Тайах-баттах бар — эһин-быһын (дьадайан, иэдээҥҥэ түбэһэн). ☉ Пойти по миру (обнищав, попав в беду). Тайахха киир — тайаҕынан сылдьар сааскар тиий (бүдүгүрэ кырый). ☉ Стать престарелым (букв. входить в посох)
Бу дойдуга, эмсэх эмэр оҕо буолан үөскээн, тайахха киирэр оҕонньор буолуохпар диэри, мин биир санааны биһирээбитим. Суорун Омоллоон. Тайахха тэптэр — 1) улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан баран аматыйан, тайахтанан хаамар буол. ☉ Ходить, передвигаться, опираясь на палку, с помощью палки после тяжёлой болезни
Саҥардыы тайахха тэптэрэн иһэн, эт, миин иһэн, тымныы чохоон сиэн, эмискэ бэргээн өлбүт сурахтааҕа. А. Софронов
Мааппа эмээхсин тайаҕар тэптэрэн туран, оронугар тиийэн, саҥата-иҥэтэ суох улаҕа диэки хайыһан сыппыта. Күндэ; 2) бүдүгүрэ кырдьан тайаҕынан сылдьар буол. ☉ Ходить с помощью палки в старческом возрасте
[Нүһэр Дархан:] Элбэх эһэни хам баттаабыт Дүлүҥ сохсо бэл эмэҕирэн Иитиллибэт буолар, мин эмиэ кырдьан Тайахха тэптэрэрим чугаһаата. И. Гоголев
Кырдьыга, кырдьыам турар… Мас тайахха тэптэриэм. С. Тарасов
◊ Абааһы тайаҕа көр абааһы
Абааһы тайаҕа эрбэһин сараҕар төбөтүн илиитин таһынан булгу сөрөөн ылар. Амма Аччыгыйа. Маҥас тайаҕа — хатыылаах эрбэһин от. ☉ Чертополох. Тайах абаҕата — маһы сиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек
Тайах мас көр та- йах II. Түптүр Хара киирэн кэлэр, ыаҕас тоҥолохтонуулаах, тайах мастаах. Суорун Омоллоон
Таптал диэн, бадаҕа Тайах мас кэриэтэ. И. Федосеев. Тайахтаах сулус — күһүн киэһэ илин саҕахха көстөр мэндэҥэ сулуһа. ☉ Орион
Былыргы хараҥа сахалар халлааҥҥа уонча сулуһу чопчу ыйаллара, онон ыйдараллара — Үргэли, Тоҥус араҥаһын, Халлаан сиигин, Чолбону, Тайахтаах сулуһу, Үс мэндэги сулуһу — мин итилэри да араартаабаппын. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. тайах ‘палка, посох, трость’