даҕ.
1. Туустаах хабархай; солохтоох (уу). ☉ Соленый, щелочной (о воде). Абалаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар тунаархай өҥнөөх туустаах уулаах, аттыгар оннук ааттаах биллэр куруортаах күөл аата
□ Алдьархайдаах аан-өлүү аарыктаммыт, Абалаах аһыы байҕал алыҥнаах, Чэлгиэн сата саатаабыт Чэҥ муус сиксиктээх Кыйыра-кырылыы көтөр Кыһыл кумах кырдайдаах Аан дойду айыллыбыта үһү. П. Ойуунускай
2. Сүлүһүннээх бурут оттоох. ☉ Имеющий ядовитое растение, цикуту, сурепку. Бу күөл тулата абалаах

ж. разг. аарык, түҥкүнэс; дуона суох мал.

1) бряцать, брякать, звенеть (от аарык) алтан аарыга аарыгырда (ск.) забренчали медные побрякушки (бубна) 2) перен. хвастать, хвалиться

сыһ. Уһулуччу, уратытык. ☉ По-особому, особенным образом
Арай нарын кулгааҕар Аарык тыаһан курдуктук, Алатык киирэринэн Араҥалыы истэн, Биһиги нэтээгэбит Бэркэ диэн биһирээтэ [сүлүһүннээх ырыалааҕы]. И. Чаҕылҕан

аат., кэпс. Сахсыйдахха чалыгырыыр тыастаах киэргэл, аарык. ☉ Побрякушки, погремушки
Көрдөһөбүн, көмөлөһүҥ: сарсын бары араас аарыктаах, чалыгырыардаах оонньуурда, куукалката, эмсэхтэ аҕалан бэлэхтээҥ. Л. Габышев

туохт.
1. Аарыгынан киэргэт. ☉ Украшать что-л. побрякушками, погремушками. Былыр үүнү аарыктыыллара. Олоҥхоҕо ааны эмиэ аарыктыыр эбиттэр
2. көсп. Дорҕоонноохтук дуораһыччы айдаар (хол., хайҕаан, уруйдаан). ☉ Шуметь, шумно, громко восхвалять кого-что-л.
Аарыктаан айдаардан үрдэтэн эрэбит. П. Ойуунускай

1. аат., миф., фольк.
2. Саха итэҕэлинэн, киһиэхэ, сүөһүгэ куһаҕаны оҥорон, өлүүнү аҕалар («сиир»), киһи хараҕар көстүбэт эбэтэр дэҥҥэ көстөр өстөөх, куһаҕан тыын. ☉ Абаасы, злой дух, злое начало; дьявол, сатана, вредные и враждебные человеку «обитатели» земли. Абааһыны абааһы сиэбэт (өс ном.). Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). Айыыларга утары турар күүс абааһы — ыарыы, өлүү-сүтүү төрдө. Итинтэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк.
3. Ойууннары араҥаччылыыр, кыырар кэмнэригэр кинилэргэ көмөлөһөр, биллибэт күүстэри кытта «тиксэрэр» тыын (көннөрү дьоҥҥо көстүбэт). ☉ Духи — покровители и помощники шаманов во время их камлания (дух-покровитель шаманов исполнял роль посредника между людьми и различными сверхъестественными существами)
   [Ойуун Баһылай:] Абааһыларым олох чугаһаабатылар, онон кураанаҕынан уһун түүнү быһа кутурбута буоллум. А. Софронов
   Чачыгыр Таас ойуун бары мустубут үөрдэрин, абааһыларын атыырыгар иҥэрэн, атыырын кутун-сүрүн, көтөрдөрүн-сүүрэрдэрин иннигэр үүрэнтүрүйэн …… кэнийэн-таныйан айаннаабытынан бардаҕа. П. Ойуунускай
4. Олоҥхоҕо, остуоруйаларга айыы бухатыырдарын утары охсуһар Аллараа, Үөһээ дойдуга олохтоох, күүстээх, ынырык сидьиҥ дьүһүннээх күтүрдэр. ☉ В героическом эпосе олонхо — чудовища, враждебные племени айыы и вступающие в сражения с богатырями светлого мира. Абааһы бухатыыра. Абааһы кыыһа
   □ Бу орто дойду дьоллоох киһитинсүөһүтүн барытын бу үөһээ-аллараа абааһылар бэркэ атаҕастаан эрэллэр, дьоллоох киһитин-сүөһүтүн бараталларыгар тиэртилэр
   Саха фольк. Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Билигин аҕай абааһы уолун курдук тимир тириитин кэтэн сарылыы-орулуу турбута суох буолан, бэрт эйэҕэс куолаһынан [эттэ]. Болот Боотур
5. Сатаан үөскээбэтэх, итэҕэс, чиччик (үксүгэр торбос, оҕо). ☉ Урод (прирожденный — обычно о теленке, ребенке). Абааһы торбос
   □ Үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы (өс ном.)
   [Далбарай:] Эн киһигин дуо, нохоо? Эн чиччик, абааһы буолбаккын дуо, сордоох. [Хабдьы:] Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Оннук буолтум да иһин, мин буруйум буолбатах. Н. Неустроев
6. көсп., үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй, паршивец
   Ити абааһыны, урукку олох эбитэ буоллар, хамначчыт да гынар баһа биллибэт этэ. П. Ойуунускай
   [Суон Дьөгүөр:] Абааһы, эн миэхэ хааҥҥын хаһан уулатан, «кырдьык, кырдьык» диигин? Күндэ
   [Сөдүөччүйэ — Манчаарыга:] Хата, аҥаардастыы Алдьатаргын истэ-истэ, Адьарайы аҥаардаммыт Алыс абааһы буолуо диирим. А. Софронов
7. көсп. Дьаабал, бэдик, эристиин, көстүбэт, көкөт (үксүгэр элэк., үгэрг., эбэтэр биһирээн, хайҕаан этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, шельмец (обычно ирон. или одобрительно)
   Саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн бэрт абааһы. П. Ойуунускай
   Дьэ, ыпсаран кэпсиир абааһы. М. Ефимов
8. даҕ. суолт. Олус куһаҕан, нэгэй; көстөр көрүҥүнэн аанньата суох. ☉ Скверный, дрянной; негодный
   Кырдьык, абааһы оҕонньор сурахтааҕа, урукку ойоҕун кырбаан ыарыы оҥорон өлөрбүт. А. Софронов
   Адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
   [Роман:] Биэрэккэ биир абааһы сытыйбыт тыы баарынан арыыга туоруубун диэн ууга түспүт. С. Ефремов
   Дьаакып кыһыл сукуна сабыылаах остуол иннигэр абааһы эргэ бартыбыалын дуомун кыбынан баран, арбы-сарбы буолан, токуччу соҕус туттан турда. Н. Заболоцкай
   △ Кутталлаах, буортулаах; ыарыылаах. ☉ Опасный, вредный; болезненный
   Ийэлэрин аһыыта саҥардыы мүлүрүйэн, дьэ уһаан-кэҥээн эрдэхтэринэ, аны бу абааһы дьаҥа адаҕыйда. Ф. Софронов
   Ээ, киэр гын, абааһы аһын. Оннук этэ дуу? Эн, табаҕы тарпат киһи, өлбөтүҥ буолуо. Эчи, хаарыаны! Н. Лугинов
9. саҥа алл. суолт. Кыыһырыы, хомолто, кэмсинии холбоспут иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает сложное чувство раздражения, досады, сожаления
   Мунньан бүтүөх... Абааһыны! Ааргы эрэ сынньаммат... Омурҕанныыр уолдьастаҕа. И. Гоголев
   Абааһы! Эрдэ кэлэрэ суох! Н. Неустроев
   ♦ Абааһы буол — киҥиҥ-наарыҥ алдьан; киһи тулуйбат буол. ☉ Быть в крайне дурном расположении духа; стать совсем нетерпимым
   Дьон бары да абааһы буолан барбыттарын билбэккэ олорор эбиппит дэспиттии, тутуллан турар тойоттор бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин. Абааһыга дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан олус наһаа хайҕаама (ойуун кэрэххэ тут-лар сүөһүтүн наһаа хайҕаан кэпсииригэр холоон этии). ☉ Безмерно не возноси, не расхваливай (букв. не расточай похвалу подобно черту — выражение возникло вследствие того, что раньше шаман расхваливал жертвенное животное, предназначенное для умилостивления злых духов)
   Абааһы <быһа> имнэммит көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. [Марыына:] Абааһы имнэммит буоллаҕына, кырдьык өлөрүө даҕаны. А. Софронов. Абааһы имнэннэҕэ буолуо — бэйэтэ да сөбүлээбэтин алҕас оҥорон кэбиспит киһи кэмсинэн этэр тыла. ☉ Выражение крайнего сожаления о своем поступке (соотв. черт меня дернул). Абааһы киһи (дьон) — 1) олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Скверный, дурной во всех отношениях человек
   Сэргэчээн Дьэргэттэн куйахата күүрдэ, дьулайда, абааһы киһи эбит дии санаата. Болот Боотур
   Ити миигин кытта төрөөбүт киһийдээн. Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Н. Неустроев; 2) кэпс. көннөрү дьонтон тугунан эрэ чорбойон, онон сөхтөрөр киһи (хол., кыайыгаһынан, тылынан-өһүнэн, харса суоҕунан эҥининэн). ☉ Выделяющийся какими-л. качествами, яркий, впечатляющий человек (напр., по силе, интеллекту, храбрости и т. д.). Утарылаһааччыларын барыларын хапсаҕай албастарынан кыайда — абааһы киһитэ эбит! Абааһы көр — сөбүлээбэккэ куһаҕаннык сыһыаннас; искэр киллэримэ. ☉ Питать антипатию, относиться недружелюбно; питать злобу, ненависть, быть нетерпимым к кому-чему-л.
   Кинини арай Федя букатын сөбүлээбэт. Ол оннугар Катерина Павловна кини атаһын Клими сөбүлээбэтин ааһан, абааһы көрөр. Н. Лугинов
   Владимир Ильич олоххо даҕаны, искусствоҕа даҕаны сымыйанан күүркэтэ, дарбата, киэргэтэ, Уустугурда сатыыры олус абааһы көрөрө. Софр. Данилов
   Доропуун оҕонньор бэйэтэ да, онтон-мантан сиргэнэ үөрэнэн хаалбыт былыргы киһи буолан, чохуну өлөрдүү абааһы көрөр үгэстээх. Н. Заболоцкай. Абааһы <быһа> кымньыылаабыт эргэр. — эмискэ күүскэ ыарый (таарымталанан). ☉ Внезапно остро заболевать (в виде приступа)
   Бастаан үрэхтэн от тиэйэн тахсан баран, уҥуохтара анньан ыалдьыбыта, онтон ыла сытар. От тиэйэ сырыттаҕына абааһы быһа кымньыылаатаҕа буолуо. А. Софронов
   Тыый! Хайа, хотуой, оҕоҕун абааһы кымньыылаабыт дии. Күндэ. Абааһынан арбаа эргэр. — абааһы баар диэн элбэхтик кэпсээ, айаҕалан; абааһылаах, абааһы олохсуйбут диэн кэпсээн, тыл ыыт. ☉ Пускать слух, мнение, будто где-то водятся черти
   Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыргы үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаарар хочо буолан устуо этилэр. М. Доҕордуурап. Абааһы олоппоһо — олус намыһах уҥуохтаах киһини күлэн-хаадьылаан этии. ☉ Чертова табуретка (шутл. выражение об очень низкорослом человеке)
   — Ылыҥ, тэҥнэһиҥ. — Пахай, сыалай биир тутумунан намыһаххын. Абааһы олоппоһо, туораа-туораа. «ХС». Абааһыта киирдэ — кыыһырда, тугу да тулуйан истибэт буолла. ☉ Находиться в сильном раздражении, быть нетерпимым к чему-л.
   Эһэ буоллаҕына, сааһыгар тыа чуумпутугар бүгэн үөскээбит баҕайы, төһө да абааһыта киирбитин иһин, бачча үгүс өстөөххө мөрөйдөтө үөрэммэтэх буолан, син дьулайа-толло санаабыт. Н. Заболоцкай
   Ол аанньала киирдэҕинэ — аанньал, абааһыта киирдэҕинэ — абааһы, абааһы кырдьаҕас. Болот Боотур. Абааһыта суох иир — улахан биллэр-көстөр биричиинэтэ суох долгуйан айман, дьону аймаа. ☉ Быть в сильном волнении без видимой для этого причины (букв. без черта стать сумасшедшим)
   Арыгыта суох итирдим, абааһыта суох иирдим!.. Мородулар соҕуруу көлүйэ боруутугар түстүлэр! Миитэрэй, саатын туппутунан, соҕуруу диэки сүүрэн тэбэ турда. Амма Аччыгыйа. Абааһы тириитин кэппит — киҥэ-наара алдьаммыт, тэппини истибэт буолбут. ☉ Он в крайнем раздражении, стал совершенно нетерпимым (букв. он надел чертову шкуру)
   Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай. Абааһытынан суланар түөлбэ — муҥатый (олус акаарытыттан, харса суоҕуттан киһи аахсыбат киһитэ муҥатыйарын туһунан). ☉ Сетовать, сокрушаться от того, что никто не желает считаться с ним (из-за его глупости или отчаянного поведения). Илэ абааһы — 1) эргэр. дьон хараҕар көстө сылдьар абааһы. ☉ Злой дух, показывающийся людям в глаза
   Фашистар биһиги дойдубутун кутаа уотунан уматан тоҕо ааҥнаан киирбит кэмнэригэр, Өкүлүүн, «ньиэмэс» диэн тылы иһиттэҕинэ олоҥхоҕо-остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук илэ абааһылары санаатыгар көрө түһэр буолара. Софр. Данилов; 2) эргэр. олус сиэмэх, ынырык хомуһуннаах (ойуун туһунан). ☉ Страшный своей кровожадностью, злыми всесильными чарами (обычно о так называемых черных шаманах)
   Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт Үүһүн-кииһин тириитин Үллэһигэ суох кутар Икки эһэлээх Килээрис диэн Илэ абааһы ойууннаммыта [Мойуос кинээс]. С. Зверев; 3) ис-тас өттө абааһы курдук ынырык; киһи куттаныах сүрдээх-кэптээх. ☉ Страшный, безобразный своим обличьемповедением человек. [Кыыс] ол курдук үтүө дьүһүнүн көрбөккө, илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан, дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ыалга ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Миигин сиэбит да абааһы тиийбэт (ини) — хаһан да, ханнык да түбэлтэҕэ тиийбэт сирим диэн этии. ☉ Никогда и ни за что (мне) туда не добраться (букв. (туда) не доберется и (сам) черт, который съел меня)
   — Ийээ, эн соҕуруу барыаххын баҕараҕын дуо? — Эчи суох, — дии охсор ийэм түргэн үлүгэрдик, — миигин сиэбит да абааһы онно тиийбэт ини. Далан
   ◊ Абааһы аймаҕа — киһиэхэ өстөөх, алдьархайы аҕалар бары күүстэр, абааһылар удьуордара барыта. ☉ Сонмище злых сверхъестественных сил, весь мир абаасы
   Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы аймаҕын Алгыспынан амарытар Аналлаах аатыраары Айаҕаланан ааспытым. А. Софронов. Абааһы илимэ бот. — маска эриллэн үүнэр синньигэс, уһун, күөх сибэккилээх үүнээйи. ☉ Княжик, дикий хмель. Абааһы ойууна — кыырыытыгар сүөһү туттан кэрэх туруорар, абааһылары кытта бииргэ сылдьан аарыктанар ойуун. ☉ Черный шаман (представитель черной веры, служитель злых духов). Абааһы тайаҕа бот. — суон, көҥдөй умнастаах, улахан ньолбуһах сэбирдэхтээх, холбуу зонтикка бөлөхтөһөр кыра, маҥан, сибэккилээх, үксүгэр кырса алдьаммыт сиргэ үүнэр хатыылаах сыыс от. ☉ Дудник, борщевик
   Бурдук быһан баран, сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол абааһы тайаҕа эрбэһини төрдүнэн быһа охсубутун курдук, Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн аргыый баҕайы сибигинэйэн: «Сорбуу-уун», — диэбит саҥата иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан кэннигэр өрдөөҕүтэ кии мунньуллубут томторун оҕотугар эрбэһиннэр, абааһы тайахтарын, кучуппа уонна хатыҥ оттор сэтиэнэхтэрэ кубарыһа хаппыттар. Л. Попов
   Саһыл икки кулгааҕар абааһы тайаҕын төрдүгэстэрин муос курдук кыбытан баран, үрэх түбэтин устун аргыый сиэлэн сэппэйэн истэ. П. Ламутскай (тылб.). Абааһы талаҕа бот. — түөрт миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх, үөккэ майгынныыр умнастаах, кыра кыһыл отонноох талах. ☉ Бузина красноплодная. Абааһы үрүмэччитэ зоол. — 1) түүлээх, улахан түүҥҥү үрүмэччи. ☉ Большая мохнатая ночная бабочка, бражник, сумеречница; 2) сарыы кынат. ☉ Летучая мышь
   — Арай тыаһа суох элээрдэ Абааһы үрүмэччитэ. Түһээн дуу, ойуурга биирдэ Түүҥҥү чыычаах «чууп» диэтэ. Баал Хабырыыс. Торбос абааһыта эргэр. — торбоһу «сиир», ыарытыннар, кыра кыахтаах, бытархай, сэнэнэр абааһы. ☉ Злой дух, портящий, губящий телят (самый мелкий, ничтожный, обычно вызывающий презрение)
   Тамыйах абааһыта кулуҥҥа чарапчыламмытыгар дылы (өс хоһ.). [Кэтириис:] Эн сүөрбэтэх буоллаххына, торбос абааһыта сүөрбүт дуо? С. Ефремов
   Хаһыытынан торбос абааһытын куттуур ааттаах уот кыһыл бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр тахсан утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
   ср. др.-тюрк. абачу ‘пугало’

туохт.
1. Ала, эриэн гына оҥор. ☉ Сделать пестрым, наводить, выводить пестроту. Бүгүн сиэрдийэ маһын алалаатыбыт [хатырыгын хастырыта охсон эриэн гынныбыт]
2. көсп. Бэлиэтээн, атыттартан чорбот, туспа тут. ☉ Выделять особо (от всех остальных, однородных предметов)
Аарык оҕонньор кымньыылаан Аллаах аттарын хаамтарар, Арай биир «соноҕоһу» алалаан Сотору-сотору солбуйар. С. Васильев
3. көсп. Онон-манан бус, сит (отон туһунан). ☉ Поспевать местами, островками (о ягоде).

аат., түөлбэ. Лээмкэ сүүрэригэр анаан таба сыарҕатын иннигэр баайыллар үүттээх мас эбэтэр муос. ☉ Деревянные или роговые детали нарт, через которые продевается лямка
Сахалыы аалык, аарык …… таба лээмпитэ «аал» туохтууртан үөскээбит быһыылаах, ол эбэтэр аалык табалар хаамыыларын тэҥнээн, мэлдьи тоҥулла иһинэн сүүрэ, аала сылдьар аналыттан аат ылбыт курдук. «ХС»

үмүрүй диэнтэн төхт
көрүҥ. Күн хараарара, Күһэҥэ быстара кэлэн, Өлүүлээх долгун субу үрдүбүнэн Үмүрүйтэлээри гынан эрдэҕинэ, Арай иһиллэр «Аҕаа!» — диир хаһыы, Аарык чуораан айманарыныы! «ХС»
«Кини маннык эбит дии, оттон мин акаары!» — дии саныыр кини, Соня тырымнаспыт харахтарын, …… иэдэстэрэ үмүрүйтэлээн ыла-ыла, дьолломмут, үөрбүт-көппүт мичээрин көрөкөрө. Л. Толстой (тылб.)