прил. 1. (преклонных лет) аар кырдьаҕас, ытык; маститый старец ытык кырдьаҕас; 2. (почтенный, признанный) кыырыктыйбыт төбөлөөх, ааттаах-суоллаах; маститый писатель кыырыктыйбыт төбөлөөх суруйааччы.

дьүһ. туохт. Кэҥээн, улаатан көһүн. ☉ Виднеться широким, просторным
Айыыттан киирэр Алгыстаах адьы-будьу, Алтан Тыргылла аартык диэн Ааттаах-суоллаах аартык Аһыллан-арыллан Аҥалдьыйан көстөр эбит. Күннүк Уурастыырап

дьигиһит диэнтэн төхт
көрүҥ. «Ааттаах-суоллаах, уордаах Сортуохап кулуба, бу эн илэ бэйэҕинэн тураҕын дии?!» - диэт, Үргүлдьү [киһи аата] аны кинини санныттан бобо харбаан дьигиһитэлээн барда. А. Сыромятникова

элээр диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сүүрүк атынан элээрбэхтээн хаалбыта үһү. Амма Аччыгыйа
Ааттаах-суоллаах Аракыатабыт барахсан Дьоһун сурахтаах Туймаада толоонун Эргийэ көтөн Элээрбэхтээн иһэн Туһааннаах сиригэр Тохтуу биэрдэ. Н. Ефремов

даҕ. Хайҕаллаах, ааттаах-суоллаах. ☉ Славный, прославленный
Аан дойду үрдүнэн Албаннаах Сэбиэскэй Аармыйаны Айхаллыыр муусука оонньоото. С. Васильев
Украина, эн үрдүк үөрүүҥ — Биһиги бүттүүммүт үөрүүбүт, Албаннаах үбүлүөйүҥ күнүн Айхаллаан, чиэстии түмүстүбүт. Күннүк Уурастыырап
Эн албаннаах Кыһыл Аармыйа байыаһын аатын ыллыҥ, саатын-саадаҕын сүктүҥ, форматын кэттиҥ. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Улахан тыастаах; дуорааннаах-ньиргиэрдээх. ☉ Звучный, громкий, раскатистый
Куула, халдьаайы тыа улаҕаларын диэки кэҕэ кыыллар дорҕоонноох куоластара лоҥкунаан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Ильич лаампата умайбытыгар кулууп саалатыгар толору мустан олорор дьон дорҕоонноох ытыс тыаһынан эҕэрдэлии көрүстүлэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Киэҥ сиринэн биллэр-сураҕырар; ааттаах-суоллаах. ☉ Имеющий громкую славу; широко известный
Мандаарыннар диэн саҥа байан эрэр ыал улахан, дорҕоонноох ыһыаҕы ыһарга бэлэмнэммиттэрэ эрдэттэн иһиллибитэ. Болот Боотур
Эһиги баай-дуол халыҥ тайҕаҕыт, Эһиги улуу өрүскүт туһунан Дорҕоонноох сураҕы долгуйа истэрбит. И. Гоголев
Дорҕоонноох айан аартыгын атастыы-доҕордуу эрэ дьон арыйаллар. С. Федотов

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

туохт.
1. Ньиргиэрдээхтик тыаһаа-ууһаа (хол., улахан куорат туһунан); лаҥкыныыр, сатарыыр тыаһы таһаар. ☉ Шуметь, греметь (напр., о шуме большого города); издавать звонкие, раскатистые звуки
Аны ахтар буоллум дуу Аарыгырар куораты, Күһүн мустар доҕордуу, Көрдөөх-нардаах ыччаты? М. Тимофеев
Куолакал тыаһа эҥин араастаан аарыгыран, лыҥкынаан түннүгүнэн киирэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үүдэһиннэрин тыаһынан өрө аарыгыран күүстээх бульдозердар тахсаллар. «Кыым»
△ Айаарар курдук сатархайдык саҥар, ыллаа. ☉ Раскатисто, звонко говорить, петь
Кылаас маҥнайгы дьуһуурунайа Булочкин арааппардаан аарыгырда. Амма Аччыгыйа
Албакыын кырдьаҕас ону [оҕо ыалдьыбытын] көрөн, тиэтэйэн, олоҕор олорон, кыыран аарыгырбытынан барар. Р. Кулаковскай
△ Тыаһаан-ууһаан айдааран, биллэн-көстөн бар-кэл, сырыт (үксүгэр элбэх дьон, суол-иис ньиргиэрин туһунан). ☉ Издавать сильный шум (обычно при многолюдстве, большом движении на дорогах)
Бачча үгүс дьон мустан аарыгырбыт, аалсыбыт сирэ диэтэххэ кимнээҕэр бэрээдэгирбит сиргэ кэлэн тиҥ гына бэрдэрдэҕим ити. Н. Заболоцкай
Лампаарыкы уруккута даҕаны аттаах бөҕө аарыгырбыт, тиҥилэхтээх бөҕө тибилийбит, аатырбыт сайылык этэ. Далан
Ахсым-бардам сырыылаах Аптамабыыл көлөлөр Аарыгыран бардылар. В. Чиряев
2. көсп. Киэҥник, айдааннаахтык сураҕыр (аат-суол туһунан). ☉ Иметь шумную славу, получать широкую известность
Аҕыс халлаан анныгар Аарыгырар ааттаах-суоллаах Алмаасчыттаах, кырсаһыттаах [Сахам сирэ]. Күннүк Уурастыырап
Кини байарыттан, аатасураҕа аарыгыран тарҕанарыттан атыны тугу да санаабат киһи. И. Никифоров
Ааппыт-суолбут олус аарыгырбатар да, син онно-манна биллэр дьон буолуохтаахпыт. Софр. Данилов
3. көсп. Тугунан эрэ уһулуччу чорбой (хол., сүүнэ улаханынан, кэрэтинэн, ураты бэлиэтинэн). ☉ Выделяться среди прочих чем-л. особенным (напр., грандиозными размерами, особой красотой и др.)
Өлүөнэ эбэ барахсан, төһө да тунал маҥан хаардаах мууһунан бүрүлүннэр, син киэҥинэн, кэрэтинэн абылыы, аарыгыра сытар буоллаҕа. БИ СТ
Суон буруолаах, суостуганнаах оһохтоох Алаһа бараан дьиэ Алыс ааттааҕа Аарыгырбыт эбит. П. Ойуунускай

аат.
1. Туох эмэ табыллар сүбэтэ, тугу эмэни оҥорорго ураты ньыма, сатабыл. ☉ Особое средство, метод, прием для выполнения какого-л. сложного дела
Былыргы саха уоту хататынан, эстэриик чокууру саҕан эрэ ылара. Мантан атын албаһа, кыаҕа суоҕа. Суорун Омоллоон
Мин бачча улахан дьону күүспүнэн да, албаспынан да тохтотор, кинилэр сойбут сүрэхтэрин хат сэргэхситэн аралдьытар кыаҕым суох буолла. Н. Заболоцкай
Эдэр булчут ол кэһэкэнэ буолбут саарбаны аны туох албаһынан бултуурун толкуйдуу сатыы олордо. В. Протодьяконов
2. Уодаһыннаах, оҕуруктаах угаайы, үктэтии. ☉ Хитрый, коварный ход, уловки, ухищрения
Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов
Кини Нөөрүктээйи нэһилиэгин ааһан, бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албаһынан хам тутан тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН
Албаһынан муспут, Абынан хомуйбут, Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
3. Ап, хомуһун. ☉ Волшебство, чародейство
Албаһынан таҥнары ытыйан түһэрэн, бу түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыытыгар Ап-чарай быатынан тиһэн туруорар [абааһы]. Ньургун Боотур
Ааһар албаһа Аҕыйыах этэ, Тоҕус уон тоҕус Куотар кубулҕата Куччуох этэ. П. Ойуунускай
Сөхпөтүм кырдьаҕас факиргын, Аатырар алыбын, албаһын, Мин сөхтүм бүгүрү норуоккун, Мындырын, тарбаҕын сүр ууһун. И. Гоголев
4. спорт. Тустууга утарылаһааччыны быраҕарга туттуллар анал ньыма. ☉ Прием, применяемый при каком-л. виде борьбы
Үөрэнээччилэр ыалдьыттарга көҥүл тустуу албастарын, оҕунан ытыыны көрдөрдүлэр. И. Федосеев
Саша Такедалыын тустарыгар …… анал албаһынан миэлиҥсэлээн бастакы эргииргэ баһыйа туппута. НЕ ТАО
♦ Ааһар былыт албаһа көр ааһар былыт албына
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Алкыйан ылбытын эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Мачайар Баһылай айанныыр суолуҥ туора турар мэһэйдэринэн Үөһээ, Аллараа дойдулар абааһыларын ааһар былыт албастара, куотар былыт кубулҕаттара буолбатах. Эрчимэн
◊ Албас хаартыта — ураты бэлиэлээх, албынныырга анаммыт хаарты. ☉ Крапленые, шулерские карты
Доодороп тахсаары туран Сааһааннаахха үс холуода албас хаартытын бэлэхтээтэ. Эрилик Эристиин

1. даҕ.
2. Олус үчүгэй, эриэ дэхси үчүгэй. ☉ Прекрасный, превосходный, очень хороший
   Биирдэ уһулуччу үөрүүлээх үтүө киэһэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, дьэ, кырдьык даҕаны, үтүө да кэпсэтии тахсыбыт эбит диэн, билигин саныыбын. А. Сыромятникова
   Саҥа киирбит үтүө дьиэбит Саргы киинэ буолуохтун, Кинини ким мин дьиэм диэбит Кэрэ кэскил буолуохтун. И. Эртюков
3. Туох баар үчүгэйи, этэҥҥэ буолууну эрэ кэрэһэлиир (эҕэрдэҕэ тут-лар). ☉ Несущий благо, добро, благополучие (приветствие). Үтүө күнүнэн, күндү доҕоттоор!
   □ Үтүө тыл баайдааҕар күндү (өс хоһ.)
   Үтүө тылларыҥ иһин сиртэн-халааҥҥа диэри махтал буолуохтун! Н. Габышев
   Үтүө айаны, дьоллоох олоҕу баҕарабыт. «ХС»
4. Дьоҥҥо чугас, үчүгэй, киһилии майгылаах. ☉ Делающий добро другим, душевный, отзывчивый. Үтүө да дьоннор мустубут эбиттэр
   □ [Сэмэнчик:] Дээдэм, аһыммыккар баһыыба! Эн үтүө киһи буолаҥҥын бачча тухары дьон буолан олордохпут дии. П. Ойуунускай
   [Барахсаанап:] Эрэнэбин, эн үтүө, аһыныгас санааҕар. С. Ефремов
   Кырыктаах киһи кылгас үйэлээх, үтүө санаалаах киһи үчүгэй, үгүс кэнчээрилээх. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Баай-тот, өҥ (сир-дойду). ☉ Благодатный, приносящий довольство (о земле)
   Дьөгүөрдээн куолутунан үтүө ходуһалартан барыларыттан аккаастанара. Амма Аччыгыйа
   Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны, хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, үрэхтэр баалларый? А. Фёдоров
   Үтүө күөл онно ходуһаҕа бэрт киэҥ сири ол отчут уолаттарыныын охсон килэһиппит. «ХС»
6. кэпс. Ама соҕус, арыый үчүгэй (хол., ыалдьан баран үтүөрэн эрэр киһини этэргэ). ☉ Сносный, удовлетворительный, приемлемый (о самочувствии)
   Ыарыһахтары, кистэл буолбатах, үтүө соҕус буоллулар даҕаны, таһаарарга күһэллэллэр. «Кыым»
   Нина үтүө буолан эрэр. Сотору оскуолабар барыам диир. КИИ СТ-2
7. аат суолт.
8. Киһини үөрдэр, киһиэхэ туһаны эрэ аҕалар туох эмэ, туох эмэ өҥө. ☉ Добро, благодеяние, то, что приносит пользу
   [Дьэкиим — Маарыйаҕа:] Үчүгэй, баһыыба. Кэнники намнум буолан бараммын бу үтүөҕүн тугунан эмит төлүөм. А. Софронов
   Үгүс үтүөнү, үчүгэйи биһиги ааспытын, биитэр суох буолбутун кэннэ эрэ биирдэ өйдүүбүт, ардыгар. Н. Лугинов
9. Киһиттэн үчүгэйдэрэ, бастыҥнара, талыылара. ☉ Лучший из лучших
   Уҥуохтаах көнөтө, дьүһүннээх үтүөтэ, кырдьык даҕаны бухатыыр моһуоннаах, быһый быһыылаах киһи кэлэн бар дьоҥҥо үстэ сүгүрүс гынна. П. Ойуунускай
   Улахан тутууларга үксүгэр дьон үтүөлэрэ, дьиҥнээх патриоттар кэлэллэрэ. И. Гоголев
   Үһүйээн өссө хамначчыт уол киһи үтүөтэ эбитэ үһү диэн кэпсиир. Далан
   ♦ Үтүө быар түөлбэ. – улаханнык күлсүү-салсыы, күлэн лаһыгыратыһыы. ☉ Громкий смех, дружный хохот (букв. замечательная печень).
   ◊ Үтүө аат көр аат I
   Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ. П. Ойуунускай
   Ол курдук, туох үтүө ааппар, эн миэхэ куккун туттардаҥый? Г. Нынныров. Үтүө төрүттээх эргэр. — ааттаах-суоллаах, биллэр-көстөр төрүттээх. ☉ Благородный, знатного происхождения
   Куорат сахаларын маҥнайгы мунньаҕар, үтүө төрүттээхтэр мунньустар дьиэлэригэр В.В. Никифоров кэнниттэн Максим биһиги тахсаммыт тыл эппиппит. П. Ойуунускай
   Сүөдэр Бэһиэлэйэп «үтүө төрүттээх кырдьаҕас оҕонньор». Амма Аччыгыйа
   Үтүө төрүттээхтэр үрдүбэр түстүлэр, Кулуттар чугуҥнуу турдулар. А. Бэрияк
   ср. др.-тюрк. ейдү ‘хороший, добрый; хорошо’