сыһ. Абарбыт курдук, абарбыт быһыынан. ☉ В сердцах, досадуя, с раздражением (делать что-л.)
Николай дьигис гына түһээт, били доҕолоҥ кыыһын диэки абарбыттыы эриличчи көрдө. А. Сыромятникова
Арыт уоһа чорбостон, Абарбыттыы туттунан, Кыыһырбыт диэн тумнабын, Кыһамматах буолабын. П. Тобуруокап
Түөрэҥ тэлиэгэ хас аппа-дьаппа баарын ааҕардыы, субу-субу лаҕырҕаан ылаыла, абарбыттыы саҥа аллайан хаахынаан ылар. М. Доҕордуурап

аат. Элбэх оҥхойдоох, дьаамалаах, киһи бэрт эрэйинэн сылдьар сирэ. ☉ Труднопроходимое, со многими оврагами, рытвинами место
Түөрэҥ тэлиэгэ хас аппа-дьаппа баарын ааҕардыы, субу-субу лаҕырдаан ылаыла, абарбыттыы саҥа аллайан хаахынаан ылар. М. Доҕордуурап
Аппаныдьаппаны батыһа уонна алдьаммыт тааҥкаларга сөрүөстэ-сөрүөстэ, өстөөҕү тохтоло суох эккирэттибит. ПДА СС. Бу урут сылдьыбатах үрэҕэ, икки эҥээр хайалара. Сирэ ураты куһаҕан, аппадьаппа, лааҥкы, симилэх, очурдаах-чочурдаах бэс хайа. «ХС»

I
сүүрэлэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Ыспыраабынньык кырыыламмыт мууһура дьэҥкэрбит харахтара, бар дьону ааҕардыы, уҥа-хаҥас сүүрэлэҥнэстилэр. «ХС»
Үөһээ Халыма ойуунун өлбөөдүспүт харахтара үөһэ-аллара сүүрэлэҥнэстилэр, энньэйбит алын уоһун салбаммахтаата. С. Курилов (тылб.)
II
сүүрэлэс II диэн курдук
[Дьэргэ] киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтө бэрт, хараҕа өрүү дьэргэлдьигэс, сүүрэлэҥнэс буолар. Болот Боотур
[Тыллыырап] сүүрэлэҥнэс хараҕа боччумуран, мутук оннун кэриэтэ дьэрэлийдэ. Софр. Данилов
Сүүрэлэҥнэс сып-сытыы харахтара буспут сугун курдук күп-күөхтэр. И. Семёнов

даҕ.
1. Хамсыы сылдьар, түөрэккэй. ☉ Шаткий, неустойчивый
Түөрэҥ тэлиэгэ хас аппа-дьаппа баарын ааҕардыы, субу-субу лаҕырҕаан, хаахынаан ылар. М. Доҕордуурап
Кини түөрэҥ тэлиэгэ үрдүгэр туран эрэн эппитэ. КМИ КХС
2. көсп. Саарбах, эрэлэ суох. ☉ Сомнительный, неопределённый, смутный
Түөрэҥ кэмҥэ тастан кими баҕарар өйүүргэ үгүстэрэ бэлэм. Н. Лугинов
Таптал курдук саарбах, түөрэҥ Туох баар буолуой киһиэхэ? «Чолбон»
◊ Түөрэҥ туйах фольк. — дьоҕус, түөрэҥэлэс (туйах). ☉ Тонкий, шаткий (о копыте)
Түөрт түөрэҥ таас туйахтарынан Төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Туллар бэл соноҕос ат Түөрэҥ көмүс туйаҕа. Төрүт, арай, кырдьыбат Талба поэт сүрэҕэ. И. Гоголев

аат.
1. Туохха эмэ өрө тахсарга, дабайарга, ыттарга аналлаах үктэнэр кэрдиис. ☉ Ступень, ступенька (напр., лестницы), подножка (напр., автобуса)
Кирилиэс аллараа үктэлигэр олордо. Н. Габышев
Биирдэ өйдөөбүтүм, Сергей тырамбаай үктэлигэр туран эрэн, миэхэ далбаатаан эрэр этэ. С. Тарасов
«Ити кирилиэс сытар, ууран биэр эрэ», — Вася кэбиинэтин үктэлиттэн куусапка урут ыттыбыт кыыска соруйда. Э. Соколов
[Ыт] туппут булдун — мас көтөрө буоллун, куобах буоллун — дьиэтин аанын үктэлигэр аҕалан быраҕар. С. Маисов
2. Үктэнэр сир. ☉ То, на что наступают ногами, опора (напр., земля)
Куһаҕан сир бүтэн, таас үктэллэр кэллилэр. Т. Сметанин
Тыаҕа киһи уллуҥаҕар сөп түбэһэр дэхси үктэл суох буолар. Я. Семёнов
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар, үктэлэ кытаанах чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Хардыы, хаамыы. ☉ Шаг, поступь
Суолу солууллар тыыннаах сүрэхтэр Эрчимнээх атахтаахтар күрэхтэһиилэрэ Кинилэри кэҥэтэр, Үктэллэрин чиҥэтэр. С. Данилов
Уллуҥах үктэлин ааҕардыы, Лаппыйан дьэ хас да сыл ааһар. Р. Баҕатаайыскай
Үктэлбин кытта ааҕардыы Үрүҥ хаар суолбар хаачыргыыр. М. Тимофеев
3. Улаханнык ытыктанар ыалдьыты көрсөргө былыр сэргэттэн дьиэ ааныгар диэри тэлгэтиллэр күндү түүлээх (үксүгэр үүс) тириитэ. ☉ В старину: дорожка от коновязи до входа в дом, устланная дорогими мехами для встречи высоких гостей
Күөх от тэлгэннэ, Эһэ тириитинэн Эркээйи уурулунна, Саһыл тириитинэн Үктэл кэбиһилиннэ. С. Васильев
Үүс кииһинэн Үктэллэ ууруҥ — Айан киһитэ Ааспыта буолуо — Аараан ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын таһыма. ☉ Уровень развития чего-л., ступень
Биһиги хас үүннэхпит-үрдээтэхпит ахсын тылбыт байан-сайдан, үрдүк үктэллэргэ тахсыахтаах. П. Ойуунускай
Үктэлтэн үктэлгэ үтэн, үлэҕэ, олоххо үктэннэрбит биһиги холкуоспут. С. Федотов
Г.В. Попов үлэтэ саха тылын чинчийиини, үөрэтиини биир үктэл өрө дабаппыт үлэнэн буолар. «Кыым»
△ Туох эмэ үөскүүрүгэр, сайдарыгар тирэх буолар, кыаҕы биэрэр туох эмэ. ☉ Что-л., дающее начало развитию чего-л., являющееся подспорьем в развитии чего-л., опора. Күн Дьирибинэ сатирик поэт быһыытынан ситэн-хотон тахсарыгар …… көрдөөх, тэбэнэттээх кэпсээннэри, ырыалары-хоһооннору үчүгэйдик билиитэ үктэл буолбута. Күн Дьирибинэ
Бу айымньылар …… саха прозатыгар героическай тиэмэҕэ улахан саҥа эпическэй айымньылар үөскүүллэригэр үктэл буолбуттара. «ХС»
5. көсп. Баттабыл, атаҕастабыл, батталга сылдьыы. ☉ Гнет, притеснение
Онтон бэттэх Батталы бырахтардылар, Үктэли үрэттэрдилэр, Куһаҕаны кубулуттулар, Дьоллоох олоҕу туругуртулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Баттал батаһынан кырбанна, Үктэл үҥүүнэн үөлүлүннэ, Хабала ханьыылаах оҕунан Хампы тэптэрилиннэ... Эллэй
6. эргэр. Былыр баай сахалар аты миинэргэ көхсүттэн үктэнэн тахсар кулут киһилэрэ. ☉ В старину: слуга, который выполнял обязанности подножия у богатого якута, когда тот взбирался на лошадь
Үгдэрийэн-агдарыйан кэллэхпинэ, Үрдүк мындааҕар ыттарбар Үктэл уол гыныаҕым. П. Ойуунускай
Ким тэһиин тутуой, атын миинэригэр ким сымнаҕас үктэл буолуой? И. Гоголев
Кини Дьаакыбылапка ат көлүйэр, ыҥыырдыыр үктэл уол. Н. Якутскай

I
туохт. Бүччүм, бүгүчээл сири булан тохтоо, ханна да быгыма, сас. ☉ Укрываться, прятаться в малолюдном, укромном месте
Муҥур олохпутугар Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол эһэм эрэйдээх муҥутах үйэтэ Кэрискэ тумулун бүөрүгэр бүкпүтэ. М. Ефимов
Бу биһиги бокоорбут дьон курдук, биир балаҕаҥҥа бүгэ сытар буоллаххына, үчүгэйдик бултуйбатыҥ чахчы. С. Никифоров
«Мантан ханна эмэ баран, куотуохха, бүгэн хаалыахха», — диэн санаалар кини өйүгэр арыт кииртэлээн ылаллар. Л. Толстой (тылб.)
II
1. даҕ. Кыараҕас, кыра, тыалкуус мээнэ түспэт эбэтэр саһарга табыгастаах. ☉ Тихий, безветренный, укромный (о месте, где можно легко спрятаться)
Мин аҕам обургу кыыһыран кэллэҕинэ, биһигини ордоруо суоҕа. Киниттэн көмүскэнэр бүк сири булуох. Саха фольк. Кини дьолугар Сэмэнньэйи сылгыларын үөрүн атын сиргэ, өлгөм хаһыылаах бүк үрэх баһыгар, көһөртөрө ыраах ыытан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Енисей, Ангара күүс сүүрүктэрин, бүк сирдэрин Тутуунан киэргэтиэҕим диэтэ. И. Эртюков
2. аат суолт. Үрэх, элгээн эҥин тоҕойдоро. ☉ Изгиб реки, старицы и т. п. Урукку хаалыылаах үйэҕэ, Ойуур-сис бүгүгэр хаайтаран, От тиэйэр ыырдарын даҕаны Уһугун-муҥурун булбакка, Олорбут эбиттэр сахалар. Күннүк Уурастыырап
Онтон үрэх бүгэр, түбэ баҕайы сиргэ кэлбитим, булчут балаҕана турар эбит. Р. Кулаковскай
Суолбутун элгээн бүөлээтэ. Көрбүппүт: элгээн бүгэр хаайтарбыппыт. И. Данилов. Тэҥн. бүкүчээл, бүөрэмньи
III
сыһ. Хайаан да, булгуччу. ☉ Обязательно, непременно
Бу хаһыыттан Бурхалей бүгүн долгуҥҥа куттал тахсыбытын «буруйун» олоччу сүгэрин бүк ылынан кэбистэ. Эрилик Эристиин. Амма Аччыгыйа ону [ахтыытын] хайдах эрэ итэҕэстэтэ санаатаҕына, тылын бүк эрэнэр-итэҕэйэр нөҥүө киһитин кэпсээнигэр сигэнэр. ФЕВ УТУ
«Оҕолор эрэйдээхтэр быһалыыр суолу билбэттэр. Мин кинилэри, арааһа, балтараа көһүнэн урут түһэрим буолуо»,— диэн оҕонньор бүк эрэнэн иһэр. П. Аввакумов
◊ Бүк бэрин — тугу да утары эппэккэ, утарыласпакка, ыйыы, этии, куолу хоту сырыт. ☉ Полностью, беспрекословно подчиняться кому-чему-л. (обычаю, чьему-л. указанию и т. п.)
Дьон аһыыллара-таҥналлара быһаччы айылҕаттан тутулуктааҕын билэр эрдэхтэринэ, айылҕаны ордук харыстыыр, кини күүһүгэр эрэнэр, өссө бүк бэринэр этилэр. ПИО ТС
Сэттэ уонтан тахса сыл үөһэттэн дьаһайалларыгар убанан, онуоха бүк бэринэн, олохпут эрдиитин атыттарга туттаран, үүнүөхпүтсайдыахпыт диэбиппит табыллыбатаҕа. «Кыым»
IV
сыһ. Хас да төгүл, хос-хос, хат-хат. ☉ В несколько раз, повторно. Былааннарын үс бүк толорбуттар. Быаны хас да бүк туттахха быстыа суоҕа
◊ Бүк бар — иэҕилин, өҕүлүн, токуруй, төҥкөс гын, төҥкөччү тутта сырыт. ☉ Сгибаться, наклоняться, держать голову лицом вниз
Бүк барыар дылы Бөкчөччү бүгдүгүрбүт Уҥуоҕунан олус оччугуй Оҕонньор киһи Тус иннигэр Токус гына тура түстэ. А. Софронов
Дьиэ таһыттан биир саалаах бартыһаан киирэн иһэн, күүлэҕэ хаһыытаабытынан бүк баран түстэ. Эрилик Эристиин. Бүк баттаа — 1) тугу эмэни токурут, өҕүлүннэр; бүк бар (хол., ыараханы сүктэххэ). ☉ Гнуть, сгибать что-л., гнуться, сгибаться
Семен Ильич, ахсаан ааҕардыы, тарбахтарын бүк баттаталаан көрдө. Амма Аччыгыйа
Тыал Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
«Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт»,— диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай; 2) көсп. көҥүл-босхо олордубакка, баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээ; ыарыкбаттык буол. ☉ Угнетать, эксплуатировать, давить
Норуоту хаатырга үлэтигэр, умнаһыттыйыыга бүк баттыыр, үүнүөх-сайдыах айылааҕы барытын хам тууйар крепостной тутул маасса сөбүлэммэт уонна бырачыастыыр санаатын үөскэтэр. «Ленин с.». Суох, бу курдук холуонуйа норуотун өр бүк баттаан олоруохтара суоҕа. Н. Якутскай
Уруккуттан бэйэ талааныгар эрэл улахан этэ. Арай ол эрэл аныаха диэри таска быктарыллыбакка бүк баттана сылдьыбыт. Н. Лугинов. Бүк тарт — туох эмэ уһун имигэһи туора тардан токурут (хол., хахыйаҕы), кими эмэ аллараа тардан төҥкөт. ☉ Согнуть, пригнуть к земле что-л. длинное, гибкое (напр., березку), согнуть, нагнуть кого-л.
Эмээхсин наһаа сымсаҕайдык кыыһы [Аанчыгы] ырбаахытыттан харбаан бэйэтигэр бүк тардан ылла. Амма Аччыгыйа
«Манна кыра дьон тойотторо кэллилэр диэбиттэрэ, олор бааллар дуо?» — диэн эмээхсин ыйыппытыгар, сирдьит кыыс бүк тардан ылан кулгааҕар: «Бааллар, бааллар», — диэн хаһыытаан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр ол диэки баран, чараҥ быыһыгар киирбиттэрэ, биир үөл хатыҥ сиргэ бүк тардыллан түһэриллибит. Н. Заболоцкай. Бүк тут — тугу эмэни икки эбэтэр хас да хос буолар гына токут. ☉ Свернуть, сложить что-л. вдвое или в несколько раз
Сыарҕа тумус быата буола сылдьар кирис өтүү быһаҕаһын үс хос бүк туппуттара.Күннүк Уурастыырап. «Мэ, дэбиэринэс бу баар...» — биһиги киһибит Буут Уйбаанабыска бүк тутуллубут кумааҕыны уунна. Н. Габышев
Михаил Иванович сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, тэнитэн баран, дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов. Бүк түс — нөрүччү, төҥкөччү тутун. ☉ Согнуться, наклониться
«Ол курдук абааһы айбыта дуу, таҥара кыраабыта дуу», — диэн баран, Марба санаата хараастан уйадыйда, бүк түһэн олордо. Күндэ
Мэхээс уруулугар бүк түспүтэ. В. Гаврильева
Дьаакыбылап оҕонньор бу аҕыйах сыл иһигэр хаар маҥан баттахтанар, кырдьан уҥуохтуун бүк түһэр. Н. Якутскай