1. прич. от заштопать; 2. прил. абырахтаах, дэлби абырах буолбут; заштопанный чулок абырахтаах чулку.

аат., кэпс. Таҥара дьиэтин кириэһин төрдүнээҕи бөлтөгөр. ☉ Купол церкви, на вершине которого устанавливается крест
Бу да сырыыга Сеня кыайыылаах бүттэ. Кини абырахтаах ыстааннаах бэйэтэ, кириэс төрдүн кууһан, көмүс дуйдаах бөөлтүүр үрдүгэр олордо. Эрилик Эристиин

дьүһ. туохт.
1. Сиргэ су буруйан соһулун, намылый (таҥаһы этэргэ). ☉ Волочиться, тащиться по земле (о подоле одежды)
Соно норулуйа с ы л д ь а р у һ у н.  Кини [Ленин] иннигэр хап-хатыҥыр, куп-кубаҕай оҕолор тураллар, абырахтаах бинсээктэрэ сиргэ диэри норулуйан түспүт. ТВ ОСКОСС
2. түөлбэ. Туохтан эмэ хомойон курутуй, санаарҕаа. ☉ Печалиться, огорчаться по какому-л. поводу. Киһитэ тоҕо эрэ норулуйбут

туохт. Кими-тугу эмэ сутуруккунан оҕус, күүскэ ас. ☉ Ударить кулаком по чему-л., кого-л., сильно толкнуть кулаком кого-что-л.
Дугдуруй да сутурҕаа (өс хоһ.). Оҕонньор бабыгырыы түстэ да …… умса нөрүйэн олорор дьахтары көхсүгэ сутурҕаан «лүҥ» гыннарда. Амма Аччыгыйа
Коля …… абатыйан, ыстаанын абырахтаах тобугун сутурҕаабыта. Эрилик Эристиин

туохт. Инниҥ диэки улаханнык үтэн, лаппа туоллан көһүн (киһи иһин этэргэ); оннук улахан истээх буол. ☉ Быть, казаться пузатым, иметь большой живот
Тэриэс обургу хайыы-үйэ биһиги иннибитигэр киирэн ынайан турар. Миитэрэй Наумов
Ол сайын Аанчык оһоҕостоох буолан хаалта, уламулам иһэ улаатан ынайан испитэ. КДМ ОККО
Кини [уолчаан] иһэ ынайбыт, абырахтаах ырбаахыта синньигэс быанан хам тардыллыбыт. Ю. Чернов (тылб.)

туохт.
1. Быыл буол, быылынан бүрүлүн. ☉ Покрываться пылью, пылиться
Бу чааһынай маҕаһыын, Сөҕөҕүн дьон аҕыйаҕын. Быыллыйбыт мас сулуоннар Тураллар чуҥкуйаннар. И. Гоголев
Сотору эһиэхэ эргиллиэм Быыллыйбыт синиэлбин устаммын, Оччоҕо сиһилии сэһэргиэм Олоҕум очурдаах сылларын. И. Артамонов
«Оруобуна “сидиэнньэтинэн” абырахтаах бүрүүкэ», — диэн баран Сеня гардеробтан быыллыйбыт эргэ бүрүүкэни ороон таһаарда. Н. Лугинов
2. Быыл буол, быылга кубулуй. ☉ Превратиться в пыль
Итинник быыллыйбыт почваны структурата суох почва дэнэр. КВА Б

даҕ.
1. Туора-маары туох да бэрээдэгэ суох тардыллыбыт, ииччэҕэй-бааччаҕай. ☉ Хаотичный, беспорядочный; замысловатый. Тааппарай ойуу
□ Борокуоппай …… туран аа-дьуо таҥнар, элбэх сиринэн тааппарай абырахтаах халтаҥ сонун кэтэр. А. Бэрияк
Хонууга кулааһайдар уонна дьиикэй козёллар суоллара бииргэм тааппарай курдук. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп. Олус бутуурдаах, киһи кыайан ырыппат, быһаарбат. ☉ Слишком сложный, запутанный, неясный
Биир тылга төһөлөөх санаа-оноо, киһи ааҕан сиппэт араас тааппарай өйдөбүллэрэ баара буолуой?! В. Тарабукин
Мирнэй уонна Норильскай (икки хотугу куораттар) олохтоохторо кэргэннии дьон дьиэ-уот ол-бу тааппарай боппуруостарыгар сылга төһөлүү бириэмэни ыыталларын чинчийэн көрбүттэрэ. ДьИэБ

I
аат., эргэр. Чахчы бэриниилээх, эрэллээх, көрөр-харайар тутаах киһи (үксүн туһулууга кимиэхэ эмэ манньыйан этиигэ: эҥэлэйим; эҥэлэйим оҕото диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Надёжный, верный человек, кормилец (мой — обычно употр. в форме обращения: эҥэлэйим, эҥэлэйим оҕото)
Эҥэлэйим оҕото Этэ-тыына, эйэргииэккэлии олороро Бу баарга дылы эбээ! Өксөкүлээх Өлөксөй
II
аат., түөлбэ. эҥээр диэн курдук
«Оҕону бадьыыстаама эрэ», — Аана Килэкини тоҕоноҕо абырахтаах, эҥэлэйэ тырыттыбыт халтаҥ сонун сиэҕиттэн тардыалыыр. С. Маисов
Ааныска сэрэнэн оҕотун ылан көтөхтө. Түөһүгэр ыга кууста. Тоҥуо диэбиттии, сибиитэрэтин эҥэлэйдэринэн эбии сапталаата. Күрүлгэн
[Молочнай куукуна] оройуоннааҕы балыыһа куукунатын биир эҥэлэйигэр кыбыллан, үлэлии турар. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ алдьаммытын (көтүллүбүтүн, хайдыбытын, тостубутун, сиҥнибитин эҥин) чөлүгэр түһэрии, өрөмүөннээһин; оҥорон туһаҕа таһаарыы. ☉ Ремонт, починка
Быйыл эн [оһох] да абыраххыттан ордубат дьон буоллубут. Амма Аччыгыйа
Саатар күрүө эҥин абыраҕар сылдьыаҥ этэ. А. Федоров. Сарсыныгар ийэтэ кичэллээхтик абырахтаабыт ырбаахытын, илбирийбитэ эмиэ абырах күүһүнэн эрэ тулуһа сылдьар ыстаанын кэппитэ. Уустаах Избеков
2. Туох эмэ алдьаммытын сабар, самыыр самалык, киллэһик. ☉ Заплата, заплатка
Хотун икки сиринэн сибиниэс абырахтаах, лааҕа бараммыт тимир тэриэлкэни биэрдэ. Суорун Омоллоон
Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн, олус өр кэтиллэн, төбөтө салтайан уонна хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа — саҥаҕа да, эргэҕэ да наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай. Үрдүк күүлэлээх ампаар айаҕар ситэ түспэтэх кур түүтэ онон-манан сыһыартаабыт абырах курдук күкээрийэн көстүбүт хара ыт түүрүллэн сытар. А. Федоров
♦ Төбө (бас) абыраҕа кэпс. — арыгыга баттаппыт киһи «эмтэнээри» иһэр арыгыта. ☉ Вино, оставленное для похмелья
Бары кыһалҕаттан быыһаабыт доҕоругар Кэйэр Ыстапааҥҥа «төбө абыраҕа» диэн ааттаан бүтүн иһити туруорбута. Н. Босиков
Ээ, төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Бары мустан аһаатылар. Бас абыраҕа ааттааннар, Бар дуома арыгылаатылар. П. Ершов (тылб.)

даҕ.
1. Иһинэн халыҥатыыта суох, иһэ суох, чараас (хол., таҥнар таҥас). ☉ Без утепления, тёплой подкладки, тонкий (напр., об одежде)
Буурҕалаах тымныы күн халтаҥ таҥастаах хатыҥыр эдэр киһи тиэтэйэн хааман иһэрэ. Софр. Данилов
«Бэ-э эрэ!» — халтаҥ арбаҕастаах киһи түргэн-түргэнник хабдьыгыраан барар. Н. Якутскай
Махсыын эрэйдээх суут иннигэр халтаҥ купаайкатын тэллэҕэ илибирии тураахтаата. А. Бэрияк
2. Көбө суох, убаҕас түүлээх. ☉ С негустым мехом. Солоҥдо түүтэ халтаҥ
□ Бэстэртэн бэстэргэ халтаҥ тииҥ ойуолуур. Л. Попов
3. Тараҕай, халчаҕай. ☉ Имеющий лысину, лысый
«Ким уоттаабыт сорой?» — Тараҕай Яков халтаҥ төбөтүн тарбанна. М. Доҕордуурап
Ытыһынан халтаҥ төбөтүн имэриммэхтиир. «ХС»
4. Баттаҕа суох, үүнэ илик (оҕону этэргэ). ☉ Без волос (о ребёнке), с лысиной
«Хайа, бу киһи кэлбит эбит дуу?» — сиэнин халтаҥ төбөтүн имэрийбитэ. Далан
Сиэнин халтаҥ төбөтүттэн имэрийбитэ, сыллаан ылбыта. «ХС»
5. Таҥаһа суох, сыгынньах. ☉ Без одежды, голый, нагой. Муот киһи муҥа суох, халтаҥ киһи хабаана суох (өс хоһ.)
6. Ото-маһа, үүнээйитэ суох эбэтэр мөлтөх үүнээйилээх. ☉ С мелкой растительностью или лишённый растительности, голый
Халтаҥ да буоллар — дойдум буоллаҕа (өс хоһ.). Эмиэ хаарбыт хараарда, Халтаҥ сирбит таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Тула өттө барыта сыгынньах, халтаҥ сир. Н. Заболоцкай
△ Халыҥа суох, чараас (хаары этэргэ). ☉ Со скудными осадками, неглубокий (о снеге). Кыһын хаар олус халтаҥ буоллаҕына, үгэс курдук ол дьыл тымныы кыһын буолар. «Саха с.»
◊ Халтаҥ сон — саас, күһүн кэтиллэр чараас сон. ☉ Демисезонное пальто
[Коля] эҥээрдэринэн илдьирийбит халтаҥ сонун ыйаан баран, кыбылла-кыбылла биллэриккэ киирэн олордо. Эрилик Эристиин
Борокуоппай …… элбэх сиринэн тааппарай абырахтаах халтаҥ сонун кэтэр. А. Бэрияк
Киһибит сэлээппэтин, халтаҥ сонун үөһэ түстэ, күлүгэ хоһу тула элэҥнээтэ. Н. Габышев
Халтаҥ таас — тараҕай таас диэн курдук (көр таас I). Көрдүҥ дуо халтаҥ таас хайаны? И. Артамонов
Харах дала ыларын тухары халтаҥ таас, кумах үрдэллэрдээх хонуу бара турар. Умнуллубат к.
ср. монг., тюрк., маньчж. халзан, калдьан ‘лысина, залысина; лысый, плешивый’