прил. 1. модель оҥорор, модель; модельный цех модель оҥорор сыах; 2. (об-изделиях) модельиай, модель; модельные туфли модельнай түүппүлэ.

прил. 1. (предназначенный для сбора) мустар, түмсэр; сборный пункт түмсэр пуун; 2. (составной) хомуллар, таҥыллар; сборная модель хомуллар модель; 3. (раз- ный по составу) хомуур, аттапык; талыллыбыт; сборная футбольная команда футбол талыллыбыт командата; 4. (изготовленный путём сборки) таҥыы; сборный дом таҥыы дьиэ.

побуд. от уустугур = 1) осложнять; усложнять; боппуруос быһаарыллыытын уустугурта он осложнил решение вопроса; 2) перен. совершенствовать, улучшать; моделы тупсаран, уустугурдан биэр = усовершенствовать модель.

аат.
1. Биир бырайыагы нан оҥоһуллан тахсыбыт тиэхиникэ көрүҥэ. ☉ Тип, марка конструкции, модель (о технике)
Сөмөлүөт саҥа ма дьыала.  Минскэйдээҕи тракторнай со буокка МТЗ-50 тыраахтар мадьыалыгар о л о ҕ уран оҥоһуллубут саҥа МТЗ-80 тыраахтары тыа хаһаайыстыбатыгар ту һаныы ал та уон мөлүйүөн солкуобай даах экономическай көдьүүһү биэриэ. ЭБТ
АН-2 сөмөлүөт бүгүн даҕаны бэйэ тин миэстэтин итинник кылаастаах атын мадьыалларга туран биэрбэт. «Кыым»
2. Туох эмэ көрдөрүүгэ анаан кыччатыллан оҥоһуллубут, торума. ☉ Уменьшенная копия чего-л., модель. Хараабыл мадьыала.  Филипп …… муоһунан оҥоһуллубут мадьыалын аҕа лан Иван Степанович иннигэр ууран биэрэр. С. Е фремов
△ Көрдөрүүгэ анаан туруоруллубут туох эмэ көрүҥэ. ☉ Выставленный для показа образец чего-л., мод ел ь (напр., о д е ж д ы ). Кыһыҥҥы таҥастар мадьыаллара.  Маркс миэхэ …… элэктэриичэскэй мас сыына мадьыала көрдөрүүгэ туруоруллубутун бэркэ көтөҕүллэн туран кэпсээбитэ. В. Либкнехт (тылб.)

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып