аат., түөлбэ. Мас ойуун, бээрикээн (оҕо оонньуура). ☉ Волчок, юла (игрушка)
Кини [князь Андрей] уонна сытар адъютант икки ардыларыгар …… граната, буруолаабытынан, кургуллай курдук, эргичийэ турда. Л. Толстой (тылб.)

тоһурҕас диэнтэн хай
аата. Ийэ дойду диэтэхтэринэ, …… Сороххо көстөрө буолуоҕа Чалбахха устар хараабыллар, Ыскакаалкалаан тоһурҕаһыы. МЛФ АҮө
Муусука улам түргэтээн иһэр тыаһыгар шпоралар кылырдаһаллара уонна адъютант имигэс, түргэн атахтарын тоһурҕаһыылара доҕуһуолласпытынан бардылар. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Ааргы киһи курдук (буол, быһыылан, тутун). ☉ Глуповато, туповато, неуклюже (поступать, вести себя)
Надя, били кини …… уйаҕас сүрэхтээх Надята, ама итинник холуоннук, ааргытык, итинник баламаттык быһыыламмыта буолуо дуо? Софр. Данилов
Ааргытык быһыыланаргын дуу, өйдөөхтүк быһыыланаргын дуу — билбэппин. Н. Чернышевскай (тылб.)
Синцов адъютант ааргытык чабылана сатааһыныгар кыһаммакка, сарсын хайаан да дьон өлүөхтээҕин туһунан саныы олордо. К. Симонов (тылб.)

дьүһ. туохт. Биир тэҥник тэлгэнэн иһэр, тэлгэччи буоларын курдук гын (хол., хотуурунан охсуллар от туһунан). ☉ Распластывать, укладывать широкими пластами (напр., о скашиваемой косой траве)
[Адъютант] быһаҕынан этэрбэс хос уллуҥун көтүрэн тэллэһиннэрдэ. П. Филиппов
[Лоокуут] саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Дьулустаан] от охсон тэллэһиннэрэрин көрүөҥ этэ. Э. Соколов

I
сүүрэкэлээ диэнтэн холб. туһ. Кинилэр [оҕолор] ордук мэнигилииллэр, ыллыыллар, дьиэни тула сүүрэкэлэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги тыы көрдөөн онно-манна сүүрэкэлэстибит. «ХС»
Боломуочунайдаах адъютант эмиэ сүүрэкэлэһэллэр, дьаһайсаллар. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ. Биир сири таба көрбөт (харах туһунан). ☉ Быстро меняющий направление взгляда, бегающий (о глазах)
Бааса турар эбит. Ордьоҕор тииһэ киэр үтүрүйэн кэбиспит халыҥ уоһа тиэрэ сылластыбыт, оттомо суох сиэрэй харахтара сүүрэкэлэс буолтар. Амма Аччыгыйа
Тамара күлэн саһыгырас, хараҕа сүүрэкэлэс. У. Нуолур
Харахтара буоллаҕына сүүрэкэлэс, көрөбүн, сымыйалыыр. Л. Брежнев (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ өрөтаҥнары сиксийэн, илгиэлээн хамсат, сахсаҥнат. ☉ Толчками, рывками шевелить, двигать что-л. сверху вниз или из стороны в сторону, трясти, встряхивать, ворошить. Оту сахсый. Таҥаһы сахсый
□ Харытыан, оргууй аҕай туран, икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда. Л. Попов
Көр эрэ, бу саһылы хараҥаҕа сахсыйдахха, түүтүттэн уот сандаарыҥныыра, ол иһин уоттаах саһыл диэн сурах тарҕаммыта. Болот Боотур
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан [бурдук] отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Силлиэ иһиирэ-иһиирэ хаары өрө бурҕачытар, иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. С. Никифоров
2. Тугу эмэ көрдөөн биир-биир ылыталаан ыһыталаан көр, хостотолоо. ☉ Перебирать, ворошить что-л. в поисках чего-л.
Маҥнай Кузьма Петрович малын-салын былдьыахтара, онтон эн биһикки курдуктар бөхпүтүн-сахпытын сахсыйыахтара, тугу сөбүлүү көрбүттэрин барытын былдьаан ылыахтара. Н. Якутскай
Хоппотун тиэрэ сахсыйда, …… туох баар долбууру барытын кэрийдэ да, [бүтээнсийэтин] булбата. Күндэ
Биһилэҕин ылаары ампаарга тахсыбыта, сундуугун малын сахсыйбыта уонна кыракый туос ыаҕайачааны тутан ылбыта. «Кыым»
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини өрүтэ быраҕаттаа, хамсат. ☉ Подбрасывать, раскачивать кого-что-л. при езде, трясти
Көнө суоллар, токур суоллар Сахсыйаллар, сылаталлар, Куйаас буолар, дьыбар буолар, Суоппар син биир тулуйар. И. Гоголев
Пьер ата адъютант атын кыайан сиппэт уонна биир тэҥ нэксиэтинэн сахсыйар. Л. Толстой (тылб.)
△ Тугу эмэ тутан, сүгэн иһэн хаамаргар улаханнык хамсат, биэтэҥнэт. ☉ Трясти, встряхивать, потряхивать кого-что-л. при ходьбе, неся на руках или на спине
Сүүрэн иһэн өйдөөн кээлтим саһылларым оҕолорун өрөтаҥнары сахсыйан ахан эрэр эбиппин. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Киһини тугунан эмэ буруйдаан, илиилээн илгиэлээ, уолуктаан сиксий. ☉ Трясти кого-л., схватив за грудки, за волосы и т. п., задать тряску кому-л.
Өлөөрү сытар саллааты өрөтаҥнары сахсыйа сылдьан ону-маны доппуруостаабыттарыгар, сирэйэ көҕөрөн, уҥан барда. Эрилик Эристиин
Байбааскы сарылыыр саҥата иһилиннэ …… Гордей сахсыйан биэрдэ быһыылаах. Болот Боотур
[Лариса:] Оо, абам эбит! Уол оҕо эбитим буоллар, мин кинини түөһүттэн ылан үчүгэй аҕайдык сахсыйан биэриэх этим. Н. Туобулаахап
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕиҥ аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова
ср. бур. һагшуур ‘решето’, һагшаха ‘сеять, просеивать’