загород, засека (для ловли зверей); ср. тоҥуу II.

I межд. выражает боль, усталость, недомогание и т. п. ой, ай, ох; уф; айа , илиибин өлөрдүм ! ой, я ушиб руку!; айа , дэлби сылайдым ! ох, как я устал!; ср. айака .
II лук-самострёл; саһыл айата лук-самострёл на лисиц; тайах айата лук-самострёл на лося; айата иит = ставить лук-самострёл.

("й" носовой) 1) отверстие, вход; проход; бүтэй айаҕа проём в изгороди (для проезда); үөлэс айаҕа отверстие дымовой трубы (якутского камелька); 2) рот, уста ; киһи айаҕын саба туппаккын посл. людям рта не зажмёшь (соотв. на людской роток не накинешь платок); киһи айаҕыттан тахсыбыт буолан баран, иһиллибэт буолбат посл. раз вышло из уст человека, то не может не быть услышанным; 3) прокорм, содержание; ыйдааҕы айаҕа его месячное содержание; айах тарҕат = уст. находиться временно на содержании у кого-л.; ынах үүтэ айаҕар посл. молоко коровы в её корме; 4) уст. самый большой кубок для кумыса # айаҕа кытарар (или хараарар , оҥойор ) а) он много говорит; б) он решительно отказывается; айаҕар ас киирбэт буолбут ему кусок в горло не идёт (так м убит горем); айаҕа хайдыаҕынан очень громко, во весь голос; айах адаҕата см. адаҕа 2; айах тут= фольк. угощать, потчевать; айахха астар = (или бэрдэр =) замолчать (будучи побеждённым в споре); айахха киирбиччэ невпопад, необдуманно (говорить); айах ыла аҕа чуть-чуть (по)старше; кини миигиттэн айах ыла аҕа он чуть-чуть старше меня.

аат. Булт сэбигэр улахан булду (хол., тайаҕы, кыыл табаны) хаайан киллэрэргэ аналлаах күрүө, намыһах хаарчах. ☉ Загородь, засека для ловли оленей, лосей и т. д. Тэҥн. тоҥуу, элиэ

I
аат.
1. Ох саа чаачарыттан модьу систээх, уһугар сытыы тимирдээх (ырбалаах) охтоох, кылыынан эстэр булт сэбэ. ☉ Самострел (охотничий снарядловушка на лосей, зайцев и других животных)
Кини иитиилээх айа курдук, эрчими иҥэриммитин туттуна сатыырга дылы. Амма Аччыгыйа. Куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр, дал, күрүө, хаһаа оҥортуур. Саха фольк.
2. көсп. Угаайы, үктэтии, албын-түөкэй. ☉ Ловушка, западня; обман, хитрая уловка
Колчак хаанырбыт булчуттарын айата тардыллан турарын билбэт дьон айаннаан, Сыҥыһалаах күөл арҕаа баһыгар киирэн кэлбиттэр. Эрилик Эристиин
Өстөөх тарпыт айата Дойдугар туһаайбытын Дьааҥы таас хайата Буолан хаххалаатыҥ. П. Тулааһынап
Кини албаһыгар, айатыгар киирэн биэрбэт инибин дии санаата. Болот Боотур
◊ Айа кирсэ — айа чаачарын тардар быата (үксүгэр эриллибит бөҕө тирии). ☉ Тетива самострела
Иҥиирин тыаһа айа кирсин курдук лыҥкынаата; күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүктах татта. Ньургун Боотур
Быраҕыа суол тоҕойдорун Айа кирсинии быһалаан, Аартыктар да дабааннарын Атыннык дабайталаан. С. Данилов
Айа көхсө көр айа чаачара. Аттыгар уола Уйбаан, толору эттээх-сииннээх модьу киһи, айа көхсө оҥоро, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ. Айа кылыыта — таарыйдахха айаны эһэр үрүҥ кылынан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнурок из белого конского волоса для настораживания лука-самострела (если зверь задевает кылыы, то самострел разряжается)
Эн тыаны төрүт да кэрийбэтиҥ сөп этэ. Билигин от-мас барыта кырыаран, айа кылыытын кыайан көрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Харатаайап кулубалаах сарсыарда халлаан айа кылыыта көстөр буола сырдыыта тураллар. Н. Якутскай. Айа кэнтигэ — айа кылыытын тардан баран биир өттүн баайар (иҥиннэрэр) туруору анньыллар кэрдиистээх мас (тоһоҕо). ☉ Палочка, небольшой кол с делениями, указывающими высоту кылыы в зависимости от предполагаемой добычи, на которой прикрепляется один конец шнурка-кылыы
Бүөтүр үөһэ титирик долбууртан айа кэнтигин ылан, уот иннинээҕи дүлүҥ олох маска олорон, саҥа кэрдиистээн барда. Эрилик Эристиин. Айаны аҥаабыллаа — айаны туруораары төһө кыалларынан киэҥник кирсин тарт. ☉ Тянуть тетиву самострела до упора, чтобы насторожить его
Догдоон хара тыа Тоҥуутун торутар, Арыы хара тыа Айатын аҥаабыллыыр Алгыстаах күннэрим таҕыстылар! Өксөкүлээх Өлөксөй. Айа сиһэ көр айа чаачара. Айа тарт — 1) булка айаны иит. ☉ Настораживать на зверя самострел
Эн аҕаҥ муҥнаах сис тыаҕа Буурҕаны кытта сырсар, Эйигин, миигин иитээри Куобахха айа тардар. Эллэй
Кини билигин да куобахха айа тардар, тыаттан кураанах киирбитин өйдөөбөт. Ф. Софронов; 2) угаайылаа, ханнык эмэ албаһынан үктэт. ☉ Осуществить какую-л. хитрую уловку, устроить ловушку, поймать кого-л. на хитром приеме
Угаайытыгар киирэн биэрбиппит. Кыыһынан мэҥиэлээн хайыыбытыттан хаптарда, Бэйи, бэйэтигэр айа тардыахпыт. И. Гоголев. Айа холото — айа ханнык булка иитиллэриттэн көрөн, үрдэтэн, намтатан туруорарга аналлаах, үүттээх, кэрдиистэрдээх, үөһээ өттүгэр ачаахтыы оҥоһуулаах мас. ☉ Деревянная дощечка для установки самострела на определенную высоту в зависимости от предполагаемой добычи
Кинилэр курдарыгар быһах-хатат бөҕөнү иилиммиттэр, өссө сорохторо курдарыгар айа холотун иилинэр хараҕалаахтар, билигин куобахтыы бараары турар дьоҥҥо маарынныыр эбиттэр. Эрилик Эристиин. Айа чаачара — айа сиһэ, маһа, тэбэр күүһү биэрэр сүрүн чааһа. ☉ Дуга, спинка самострела (основная часть самострела, дающая убойную силу)
Айан аанын аһа, Ахсым суолу тэлэйэн, Айа чаачарын курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Айа чаачарын курдук токуруйан турар, суорабын-суорабын, бүтэн биэрбэккэ сордообута. П. Аввакумов. Айа элбэрээгэ — айа чыыбыһа, кирсин төлө тардан эһэр чааһа. ☉ Пусковой рычаг, спусковой крючок у самострела
Саамай сөбүлүүр ньымата — эмискэ айа элбэрээгин төлө тарпыттыы туох да соһуччу хаҥас өттүнэн өттүктээн күлүм гыннарааччы. Е. Неймохов
ср. тюрк. айа ‘самострел’
II
саҥа алл.
1. Кэпсэтии түгэнигэр этэр киһи майгытын-сигилитин туругуттан (темпераменыттан), үөскэтэр дьайыыта хайдаҕыттан араас формаҕа туттуллар: айака! айыы! айыы-йа! айаа! айыккыы о. д. а. (ол аайы араас иэйиини биэрэр суолт., дэгэтэ уларыйан иһиэн сөп); тардыылаах сыһыарыыны ылыныан сөп: Айыкабын! Айыккабын! о. д. а.; саҥа аллайыыны, көмө тыллары кытары ситимнэһэр: Айы-кабын даа! Айыкка эрэ!; үгүстүк хоһу-лаһыан сөп: Айыы-айа! Айыа-айыа! Айака-айака-айака! ☉ По ситуации разговора, в зависимости от темперамента говорящего, характера, интенсивности раздражения, употребляется в различных формах — соответственно могут меняться оттенки выражаемых чувств, иногда может иметь притяжательный аффикс, сочетаться с другими междометиями, служебными словами, часто употребляется в удвоенно-повторном виде
Айа, сирэйбин быһа түһэн кээһэ сыстаҕым үһү. С. Ефремов
Сиһим быстан хаалла айыыайа! А. Софронов
Илиим уот аһыйда «Айака!» — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Т. Сметанин
2. Ыарыыланыыттан саҥа таһаарыы (ыарыыланыы көрүҥүттэн араас дэгэти ылар, хол., дьаралыйан, ньүөлүйэн, тэһэ анньан, уот аһыйан, кэйэн, аһыйан эҥин ыарыыларга араастык этиллиэн, араас көрүҥү ылыан сөп). ☉ Выражает чувство боли (в зависимости от характера, интенсивности чувства имеет различные ф. и оттенки значения: тупая, ноющая боль; острая мгновенная боль; сдерживаемая боль; внезапная нестерпимая боль; нарастающая боль и т. п.)
Айыа-айа, син кытаанахтык анньан кимилиннэрдэ, доҕор. Суорун Омоллоон
Айыкабын даа... айыкабын, Арамаан, илиибин сиэтиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Айыккабын даа! Тукаларыам, кэриэспин этиэхпин миэхэ чугаһааҥ эрэ... И. Гоголев
Айыккаа! Бу умса-төннө түһэн эрдэхпин... Суорун Омоллоон
А-а-а-айа-айа... ытыллан хаалбыппын, алдьархайбын ньии... Күндэ
Айаа, бу күтүр эмиэ киһи атаҕын быһа үктээтэ. «ХС»
3. Сылайыыны, улугурууну, күүс-уох, сэниэ эстиитин көрдөрөр. ☉ Выражает усталость, утомление, изнеможение
Айыыайа, сылайдым даҕаны. И. Гоголев
Айыаайыа! Бэйи, сынньана түһүөххэ. Суорун Омоллоон
Тоокуй киирэн сылайбыт киһи быһыытынан оронугар кэлэн: «Айа-айа-ы-ы, айа!» — дии-дии сытта. Күндэ
4. Элэктээһини, күлүү гынан этиини, эҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, насмешку, издевку
«Айыкка!» — Хабырыыс төбөтүнэн аан диэки сиэлийэн кэбистэ. «Өлөрдө дии!» — мунньах дьоно күлэн күүгүнүү түстүлэр, дьадаҥылар үнтүрүйбүт үрүҥ этэрээтин хамандыырын күлүү гыналлар. Амма Аччыгыйа
Айыккабын, оҕонньорбут үчүгэй киэбирии буолсу. «ХС»
5. Дьиибэргээһини, сөҕүүнү, бэркиһээһини көрдөрөр. ☉ Обозначает удивление, изумление
Айыккабыан! Дьэ буолар да эбит, эйигин хоруол күндүлүүр, эйигин сарыысса күндүлүүр. П. Ойуунускай
Айыбыын, тугуҥ быһыытай? Үөрүөххүн билимнэ букатын бүк түһэн хааллыҥ! Ч. Айтматов (тылб.)
6. Эмискэ уолуйууну, куттаныыны бэлиэтиир. ☉ Выражает внезапный испуг и растерянность
Эгэ, ол дьон бэйэлэрэ кэллэхтэринэ, айабын даа! Амма Аччыгыйа
Куттанан өйдөөн көрбөтүм, хараҕыан-айаккабыан! Күндэ

айа-дьаҕа санан (буол) — киһи тэҥэ суох санан; суоһурҕанан, күөнтээн, күннээн олор. ☉ Достигнув высокого жизненного благополучия, быть гордым, грозным, самонадеянным
Мин …… тарбахтаахха таптарбатах Наатык Бэргэн алааһым иһигэр айа-дьаҕа сананным да этэ, толоонум иһигэр тосту-туора тойомсуйдум да этэ. Эрилик Эристиин

саҥа алл. Үксүгэр сыһыат бөлөҕөр киирсэр, «ыалдьар», «ыарыыланар», «ыалдьыар диэри үлтү сылайбыт» диэн өйдөбүллэргэ туттуллар. ☉ Междометное слово, служит эквивалентом слов со значением «заболел», «смертельно устал», обычно входит в группу наречных образований
Мавра ити икки ардыгар ыга көһүйэн хаалбыт. Айа-дьойо бөҕөнөн туран, дьиэҕэ киирдэ. М. Доҕордуурап
Дарыбыанаба, айа-дьойо бөҕөнү түһэрэн, нэһиилэ алтахтаан дьыбааҥҥа кэлэн олордо. П. Аввакумов

көр айа-дьойо
«Айадьуо» аргыстаах, Энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээх, Муҥнанар-муҥатыйар доҕордоох. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр аһыыр, дорҕоон таһаарар уоргана («й» мурун дорҕ.). ☉ Орган человека, животных и птиц для принятия пищи, произношения звуков, рот; полость рта. Айаххын ат. Айаххар ук. Айах иһэ. Айаххын сайҕан
□ Аҕыйах хонугунан оҕо эмиэ сэниэтэ суохтук кыыкынаан ытыыр уонна сылаас сиҥэни айаҕар кутан биэрдэххэ ыйыстар буолан барар. Амма Аччыгыйа
Бараары сылдьар кустар чычаас ууга аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас, уу тыаһа чалыгырас, саҥалара маатырҕас-мээтиргэс буолаллара. Т. Сметанин
Кыыһырбыт омунугар кытара үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай
2. Уос-тиис, уос. ☉ Губы и окружность рта
[Эһэ] Таҥнары нөрүллэн олорор. Айаҕын салбанар. Кыһыл тыла көстөр. Т. Сметанин
3. көр аан 1.1. Бүтэй айаҕа. Дьиэ айаҕа
□ Ньургун Боотур умса холоруктуур да, Уот Уһутаакы буолан, хаҥас хаппахчы айаҕар барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Оҕуруот айаҕар умса дьулуруйан тиийэн, атын төлө тардаат, үрдүгэр ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Охтубут чааркаанын айаҕар арай туох эрэ олус дьикти, киһи сэрэниэн курдук үрүҥэ токуччу тоҥо сытара көһүннэ. Н. Заболоцкай
4
көр аан 1.1. Саһыл оҕолоро хорооннорун айаҕар тахсан оонньуу сылдьаллар эбит! Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй] Хотон иһигэр киирэн кутуйахтар хорооннорун айаҕар кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ, чугас соҕус «Туораах» саҥатын иһиттэ. Т. Сметанин
Баҕалара — арҕах айаҕын былдьаабыт киһи диэн этэ. Эрилик Эристиин
5
көр аан 1.1. Көмүлүөк суоһугар көхсүбүн Ититэрбин ахтыбычча, Оһох айаҕын аһан бүгүн Олоробун, Иттиим. Ычча! Дьуон Дьаҥылы
«Хайа, дьоно төһө кэлэн бырастыыластылар?» — диэн Уулаах хоруоп айаҕын тоһоҕолуу туран ыйытта. Эрилик Эристиин
Быргый туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаарда. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан онон-манан ойута барбыт [бурдук тардар] тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан балыгы куттардылар. С. Васильев
6. Туох эмэ көҥдөйө, көҥдөй аһаҕаһа (үксүгэр ньолбуһахтыы быһыылаах, эбэтэр чөҥөрүйэн барар көҥдөй); иһит аһаҕас өттө. ☉ Какое-л. отверстие (обычно в виде трубы, глубокой ямы); открытая часть, отверстие (противоположное дну) сосуда. Иин айаҕа. Иһит айаҕа
□ Эмискэ дириҥ, түгэҕэ биллибэт хабысхараҥа сыыр айаҕа аллара чөҥөрүс гына түспүтэ, сыарҕа хоройбутунан таҥнары туран эрэрэ. Н. Заболоцкай
Смольнай үрдүк таас кирилиэһин үрдүттэн буускалар хара айахтарын аппыттар. Н. Габышев
Биэстээх оҕо айаҕын санатар киэҥ уостаах доруобун лигийэнлигийэн айаҕынан иитэн биэрэр. И. Гоголев
7. Туох эмэ саҕаланар быыһа (хол., суол, дэриэбинэ эҥин). ☉ Место, откуда что-л. берет свое начало, начальная точка
Биир түүн түһээтэхпинэ, ити улахан сайылыктарын айаҕар тахсан турар эбиппин. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
Алта аппа айаҕар арҕахтананнар, үс үрэх төрдүгэр уйалананнар, кэлэри кэтэһэн, барары манаһан, оһол уйата буолан олорбуттара. П. Ойуунускай. Хамначчыт дьахталлара Орон айаҕар остуолу ыга тарпыттарын Өйдөөн көрүмүнэ тураммын Үөхпүт буолуом. Саха фольк.
8. көсп. Аһыыр ас, аһылык. ☉ Пропитание, прокорм
Киһи да, сүөһү да айаҕынан (өс хоһ.). Бу уол манна олорон тойонугар ас таһар буолуоҕа. Хата эн кинини айаҕар илии-атах гынаар. Айахха илии-атах буолааччылар элбиэх курдуктар. Амма Аччыгыйа
Аллайыаха үрдүнэн бүтүннүүтүнэн ыт айаҕар сылга балтараа мөлүйүөн солкуобай кэриҥэ ороскуоттанар. Н. Заболоцкай
Общественнай сүөһү айаҕар дэлэччи тиийэр оту оттоммуппут. «Кыым»
♦ Айаҕа аһаҕас — тугу барытын этэ, биллэрэ, кэпсии сылдьар, тылын кыаммат. ☉ Болтливый
«Итирик киһи айаҕа аһаҕас» диэн өс хоһооно баар. Н. Якутскай
Мин кырдьаҕас киһи, айаҕым аһаҕас, — Дьэкириэм көхсүн этиппэхтээтэ. «ХС». Тэҥн. айаҕа суох 1), айаҕын кыаммат. Айаҕа (уоһа) аһылынна — саҥарбакка гынан баран, саҥаран, кэпсээн-ипсээн бар. ☉ Становиться разговорчивым (соотв. у него язык развязался)
Дьон айаҕа дьэ аһыллан, ыйытыы, үҥсүү, көрдөһүү, мөккүөр былаастаах кэпсэтиилэр салҕанан истилэр. Болот Боотур
Аҕыйах саҥалаах Байбал Сүөдэрэбис арыгы иһэн чэпчии түстэҕинэ айаҕа аһыллар эбит. С. Новиков. Аргыһым айаҕа аһыллыах курдук буолбутуттан, мин киниэхэ ыкса сыҕарыйдым. И. Гоголев. Айаҕа кулгааҕар тиийдэ — айаҕын киэҥник ырбатан көрүдьүөстүк күлэр. ☉ Рот до ушей (калька). Айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) — 1) элбэхтик саҥарар, айдаарар (үксүгэр этиһэн, мөккүһэн, үҥсэргээн). ☉ Много говорит, шумит (обычно ругаясь, жалуясь)
Уйбаан уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап. Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түһэр. А. Федоров; 2) букатын мэлдьэһэр, аккаастанар. ☉ Решительно отказывается, отпирается
Ол дьон бары айахтара кытарыа. Үҥсэн-харсан турдахтарына да көҥүл. Болот Боотур
Эн курдук дьону уу хоро барыҥ диэтэххэ, «кулуммут», «тарбыйахпыт» диэн айаххыт кытарыа. А. Федоров. «Тугу үлэлэтиэхпитий, биһиги бэйэбит үлэлэтэр киһи баара буоллар үлэлиэ эбиппит да, үлэлэтэр киһи суох», — диэн айахтара кытара түһэрэ. Эрилик Эристиин; 3) аччыктаан ас көрдүүр, аска иҥсэрэр. ☉ Быть голодным и просить, требовать пищи
Алта өттүбүтүттэн алта уол айаҕа кытарар, алта өттүбүттэн алта кыыс айаҕа кытарар... Дьэ сор диэтэҕиҥ... П. Ойуунускай. Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт — аһаабат да буолбут (санаарҕаан, аһыйан). ☉ Ему кусок в горло не идет (так он убит горем)
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Дьэргэли таптыыр оҕотун суохтаабыт аҕа курдук аймаммыта. Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур. Айаҕар баартаах көр айаҕар дьоллоох. Айаҕар баппат — олус элбэх (лахсыыр, саҥа). ☉ Без умолку (болтать, говорить)
Бу аҕыйах саҥалааҕынан аатырбыт Андрей айаҕар баппат элбэх саҥаламмытыттан дьиксинэн, Всеволод сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Софр. Данилов. Айаҕар батаран — кыбыстыбакка-сааппакка, сиэрэ суох олуонатык (тыллаһар, үөхсэр). ☉ Беззастенчиво, бесстыдно, беспардонно (говорить, ругаться)
Саҥаһым үөҕэр тылларын киһи сатаан айаҕар батаран кэпсээбэт дьаабыта. Г. Колесов
Саҥам диэн айаххар батаран таһаараҕын ээ, — Матыкый уол кэлэйэ туттар. «ХС»
Миэхэ ким да наадата суох, мин киниттэн атыны кими да таптаабаппын. Хайдах айаххар батаран кинини куһаҕан киһи диигин? Л. Толстой (тылб.). Айаҕар бырах көр (кир эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Айаҕар дьоллоох (баартаах) — аска табыллар (хол., ас баарыгар, аһыы олордоххо түбэһэр киһи бэйэтин этэр эбэтэр атыттар кинини күлэн-оонньоон этэллэр). ☉ Удачливый, везучий в еде (обычная шутливая формула — употр., когда кто-л. приходит во время приготовления пищи или когда собирают на стол)
Айахпар мэлдьи дьоллоохпун, чэйиҥ бэлэм эбит, кут. У. Нуолур. Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэккэ (ас укпакка) — тугу да аһаабакка. ☉ соотв. маковой росинки во рту не было
Бөрө бачча ас-үөл аттыгар сылдьан, үс хонук тухары айаҕар инчэҕэйи киллэрбэтэҕэ дэлэ кыһыылаах буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Хас да хонукка санаам самнастан, харахпын симпэккэ, айахпар ас укпакка, түүл-бит курдук сырыттым. Софр. Данилов. Айаҕар киирэн биэр кэпс. — хотуулаах тыллаах, эбэтэр этиһиилээх, хадаар киһини тыытан (хол., кириитикэлээн, тыл аахсан), үөҕүлүн, мөҕүлүн. ☉ Попадаться на язык языкастому человеку, спорщику
Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи, абытай, Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
Айаҕар (туох) көтөн түһэрин (түбэспитин) көр айахха киирбиччэ. Мааҕыҥҥы этиһиитээҕэр буолуох отуулааҕын даҕаны умнан баран, айаҕар туох көтөн түһэрин ыллаан эйээрэ истэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
«Саатар күтүр өстөөх саҥата суох иһиллээн олорбот. Айаҕар туох киирэрин хапса олорор», — диэтэ Наташа. М. Доҕордуурап. Айаҕар табыллар көр айаҕар дьоллоох. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс — 1) үөхс. кими эмэ күүтэ сатаан баран үөхсэн этэр тыл. ☉ Говорят раздраженные долгим отсутствием, ожиданием кого-л.
Баары оҕолор туох айаҕар түһэн хааллахтарай, хайа киэһэ да буолла дии... Күндэ; 2) хабалаҕа киирэн ис. ☉ Попадать в кабалу, кабальную зависимость
Таатта үлэһит бааһынай маассата иккинэн-үһүнэн эстэн, баай айаҕар түһэн истэ. Бэс Дьарааһын
Айаҕар түһэрэр көр бэлэһигэр түһэрдэ. Аныгы оҕолор сытыылара сүрдээх. Киһини олох саҥарпат, айаҕар түһэрэ сылдьар буолбут ити Хаарчаан. Болот Боотур. (Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) — кимиэхэ эмэ үөхтэр, кими эмэ үөхтэрэргэ сылтах, төрүөт биэр. ☉ Давать повод кому-л. ругать, бранить кого-л.
Бу бэдиктэр эмиэ тириини үппүттэр ээ... Дьэ эмиэ Көстөкүүн айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Оҕону баран, ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков. Айаҕа суох — 1) тугу барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи кыайан туппат. ☉ Много болтающий, не хранящий секретов
Тыһаҕас туһунан, бу олорор биэс киһиттэн атын, ким да билиэ суохтаах. Онон бу саҥа киһи, Хочуон, эдэргэр тэптэрэн айаҕа суох быһыылана сылдьаайыккыный? И. Оконешников. Кыыһы көҥүллүөхтэрэ дуо дьоно? Кыайар мэнигэ, айаҕа суоҕа бэрт, кини да хомсомуол буолта диэн. Болот Боотур. Тэҥн. айаҕа аһаҕас
△ Сиэргэ баппат толоостук саҥар, тыл ыһыгын. ☉ Говорить то, что не следует, брякнуть
Эдэр киһи буолан баран, саҥардаҕыҥ тоҕо айаҕа суоҕай? Саха сэһ. 1977; 2) өлгөм, элбэх астаах сиргэ кэллэҕинэ, кыайан аһаабат буолан хаалар. ☉ Теряющий аппетит при обилии продуктов питания. Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Айаҕа туолбат — олус иҥсэлээх, иҥсэтэ муҥура суох. ☉ Очень жадный, соотв. жадность его не знает границ
Айаҕа хайдыаҕынан көр айаҕын муҥунан. Эттээх аттарынан өрө көтүтэ сылдьаннар, айахтара хайдыаҕынан ыллыылларын эрэ билэр дьоннор. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын. Айаҕа хам буолбат — саҥата суох олорбот, куруутун тугу эмэ саҥара, кэпсии сылдьар. ☉ Быть словоохотливым, постоянно и без умолку говорить, рассказывать
Айаҕа хам буолбат элбэх саҥалаах эдэр уол этэ. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр түөрэҥ тэлиэгэҕэ кэккэлэһэ олорон, айахтара хам буолбакка кэпсэтэ, Дьаллааһын үрүйэтин туораан сискэ таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур. Айаҕа хамсыырын кэтэс — ким эмэ ыйыытын, дьаһалын кэтэс (бэйэҥ көҕүлээбэккэ). ☉ Ждать чьего-л. указания, распоряжения (не проявляя своей инициативы)
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр, хас тустаах үлэһит, ким да ыйыытын күүппэккэ, тустаах учаастагын бэйэтэ дьаһайдын. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар көр айаҕа кытарар (оҥойор, хараар). Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай. Айаҕа ыларынан кэпс. — дэлэй аска, талбытынан аһаан-сиэн (сылдьар, олорор). ☉ В изобилии продуктов питания, в довольстве, сытости (жить)
Аһа буоллаҕына Айаҕа ыларынан, Таҥаһа диэн — Талбытынан, харчыны да харысыһар суох. П. Тобуруокап. Айаҕы да атыппат — киһини саҥарпат элбэх саҥалаах. ☉ Не дает слово сказать (такой многословный)
Биһигини айахпытын да атыппатаҕа, арай Лана эрэ тыл кыбыппыта. «ХС»
△ Киһини тыла суох ыытар сытыы, хотоойу тыллаах. ☉ Обезоруживает, обескураживает словом (настолько остер на язык)
Оннук өйдөөх дьахтар баспытыгар ытыннаҕына, миигинньик эмээхсини хабахха тыыннарыа, айахпытын атытыа суоҕа. Болот Боотур. Айаҕын абатын (тумсун тууһун) — киһини кыйахыыр олус кыһыылаах тыллаах диэн өһүргэнэн, абаран этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Формула, выражающая крайнее возмущение словами собеседника (наглостью, ядовитой язвительностью его речи — обычно употр. в фольк., букв. как ядовит его рот, как язвительны его уста!)
Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай? П. Ойуунускай
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри Тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ! Ньургун Боотур
Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! Дьэ, бэйиккэй, ыты ыт сирэйдиирим буолуоҕа. В. Протодьяконов. Айаҕынан (эрэ) айдаарар — дьыалатыгар тугу да гыммат, саҥатынан эрэ бэрт буолар, кураанаҕынан лахсыйар. ☉ Любитель молоть языком, ничего не делать
Айаҕынан көрүстэ көр бэлэһигэр түһэрдэ. Ойоҕун туһугар «улахан судьуйа» быһыытынан айаҕынан көрүстэ. М. Доҕордуурап. Айаҕын аппат (ата илик) — тугу да саҥарбат, кими да кытта кэпсэппэт, тугу да кимиэхэ да кэпсээбэт. ☉ Не проронил ни одного слова, никому ничего не сказал (букв. рот не раскрывает)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов. Айаҕын ас — 1) кими эмэни кэпсэтиигэ күһэй, кэпсэтэр гын (үксүгэр аҕыйах саҥалаах, эбэтэр кэпсэтиэн баҕарбат киһини). ☉ Заставить кого-л. разговаривать, начать разговор (обычно молчуна или не расположенного к разговору)
Аҕыйах саҥалааҕы Айаҕын аста Күтүр киһини Күлүмүрдэс оҥордо, Кэччэгэй киһини Кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итирдэн, айаҕын аһан, ону-маны кэпсэттэрээри соруйан арыгынан сыҥалаабыттарын Силип дьэ өйдөөн бабат диэбитэ. Күннүк Уурастыырап; 2) кэпсэтиини саҕалаа (ханнык эмэ тылынан, ыйытыынан). ☉ Начать разговор; сказать первым формулу, с которой начинают беседу
Син эмиэ биһи курдук: «Сэһэн суох, эйиэнэ?»— диэн тылынан айаҕын аһар. «ХС». Айаҕын атан — 1) олус соһуйан, тугу да гыныан булбакка таалан. ☉ Остолбенев от неожиданности, удивления
«Бачча күн киэһэрбитин кэннэ, ханна бараары ол аппын көлүйэбиний?» — Дьуона уол соһуйан айаҕын атан даллайар. Н. Якутскай
Киһим, сэрэйбитим курдук, соһуйан айаҕын атан, көрүөҕүнэн көрөн баран, саҥата суох турда. «ХС»; 2) олус сэргэҕэлээн, тартаран (кими, тугу эрэ иһит). ☉ Быть поглощенным чем-л. (напр., внимательно и с удивлением, разинув рот слушать кого-л.)
Хаҥас диэки дьиэлээх дьахтар Маайа айаҕын атан баран, көрбүтүн чыпчылыйбакка эрэ оһох чанчыгар иһиллээн турда. Н. Неустроев. Айаҕын ата сытар (аппытынан барар) — 1) аччыктаан, хоргуйан барар. ☉ Голодать
Үлэлээбэтэххэ айаҕы аппытынан барар кыһалҕа тирээн туруоҕа. Болот Боотур; 2) туох эрэ көһүппүт, кэтэспит курдук баар буолар (үксүн куһаҕан, оһол эҥин туһунан). ☉ С готовностью ожидает на каждом шагу (о неприятности, неожиданности, беде; букв. лежит (ждет) разинув рот)
Күүтүллүбэтэх моһуок ат олугун аайы айаҕын ата сытааччы. «ХС». Айаҕын биэрбэт — үүнүн ытыран баран салайар хоту барбат, салайыыга кыайтарбат (ат). ☉ Закусывающий удила и плохо управляемый (о лошади)
Нина ата, туохтан эрэ сиргэнэн, төһө даҕаны тэһииниттэн тардан тохтото сатаабытын иннигэр, айаҕын биэрбэккэ, бадарааҥҥа өрүтэ көтүөккэлээн, суолтан туора тахсыбыта. «ХС». Айаҕын бүөлээ — тугу эрэ ирдэһэр, мөҕөр-этэр киһиэхэ тугу эмэ биэрэн кыыһырарын, мөҕөрүн уҕарыт. ☉ Ублажать кого-л. каким-л. подарком, взяткой (чтобы смягчить его гнев, избежать серьезных последствий для себя)
«Мөхтөхтөрүнэ айахтарын бүөлүү анньар кэһиилэнним доҕор», — диэтэ Эрдэлиир. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ күөл оннуттан күрүө аҥаардыыта сири быһан биэртэлээтэҕинэ айахтарын бүөлүүр ини. Болот Боотур. Айаҕын иһигэр — саҥа таһаарбакка, ботугураан (саҥар). ☉ Говорить, не издавая звука, голоса, тихим шепотом (букв. во рту)
«Кэҥкил тыабар Кэнтик кэбиспэтэҕим буоллун, Кэлэрбэр кэһиилээх кэтэһээр»,— Айаҕын иһигэр алҕаата, Барык-сарыкка Балаҕаныгар барда. А. Софронов. Айаҕын кыаммат — этиэ, саҥарыа суоҕун этэн кэбиһэр, туттуммат. ☉ Невоздержанный на язык
Бүөтүртэн тэйэн, саҥата иһиллибэт сиригэр тиийэн баран, уҥуох-сула киһи: «Айаххын наһаа да кыаммат киһигин. Ити тоҕо саанныҥ, хайаатыҥ?» — диэн сэмэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. айаҕа аһаҕас. (Ким эмэ) айаҕын кэтээ — ким эрэ туох диирин истэн, ону толорорго бэлэм буол (хол., сорох дьон салайааччыларыгар сыһыаннара). ☉ Быть всегда готовым выполнять чье-л. слово, поручение (напр., об отношениях нек-рых зависимых, подчиненных и стоящих над ними)
Кинилэр [баайдар] айахтарын кэтээбэккэ, биир эйэлээх үтүө санааҕа холбоһон, олоҕу-дьаһаҕы оҥостор күн-дьыл кэллэ. Эрилик Эристиин. Айаҕын муҥунан — улаханнык айдааран (саҥарар, хаһыытыыр, күлэр). ☉ Очень громко, шумно (разговаривать, кричать, смеяться)
Куоҕас кыыл долгуҥҥа кыбыттан Умсаары түөһүнэн тайаата, Акаары, кэлбитин биллэрэн, Айаҕын муҥунан аҥааттар. Эрилик Эристиин
«Атаскаан!» — диэн айаҕым муҥунан хаһыытаатым, таас быыһынан көрдөхпүнэ, киһим саатын хабан ылаат, түргэн үлүгэрдик эргиллэ түстэ. Т. Сметанин
Тыаҕа сылдьан мэнээк айах муҥунан саҥарбат баҕайы. Н. Лугинов. Айаҕын саба тут кэпс. — кимиэхэ эмэ саҥарар кыаҕы биэримэ, саҥарыма; ким эмэ тугу эмэ этэрин боҕус. ☉ Не давать говорить что-л. или о чем-л., заставлять молчать
Бэйи тохтоо, эмээхсиэн, айахпын саба тутума. «ХС». Айаҕыҥ хатаарай көр бэлэһиҥ хатаарай. Айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай! — кини эрэ айахтаах, онон кини эрэ аһыырасиирэ сөп буоллаҕай (ким эрэ ордук аһыырын, хатаҕаланарын сүөргүлээн этии). ☉ Будто вырастет из его рта зеленая трава (так говорят, осуждая того, кто больше или лучше других ест лакомую пищу)
Хайа, миэхэ ордор эрэ, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай. Амма Аччыгыйа. Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай — туох эрэ кэрэхсэбиллээх сонуну истээри кэтэспит киһилэрэ саҥарбатыттан кыйаханан этии. ☉ Будто из его рта станет сыпаться золото (так говорят выведенные из терпения молчанием того, от кого ожидали услышать интересные новости). Айаҕыттан саҥата тахсыбат — кыайан саҥарбат буолар эбэтэр эрэйинэн, киһи өйдөөбөт гына саҥарар (ыарахан ыарыыттан, симиттэн, долгуйан). ☉ Говорить не может; говорит невразумительно, нечленораздельно (от тяжелой болезни, волнения, смущения)
Ааҕарыгар кэллэҕинэ — Айаҕыттан саҥата Адьас кыайан тахсыбакка, «Аа-аа», «Ыы-ыы» буола турар. Күннүк Уурастыырап. Айаҕыттан таһаарарыгар харбат — олус быдьар тыллаах. ☉ Сквернослов (букв. не подавится тем, что изрыгает). Айах адаҕата сөбүлээб. — көдьүүһэ суох иитиллээччи, бэлэм аһы сиэччи (үксүгэр былыр дьадаҥы ыалга). ☉ Лишний едок, обуза в семье, не имеющий своего, не приносящий пользу семье (в старину обычно невольная тягость в бедняцкой семье)
Сүөһүтэ-аһа суох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо кэлтэччи айах адаҕата, буолумаары, имии имитэр идэлэммит. Күннүк Уурастыырап
Айах адаҕата буолбатах, ынахтаах, торбуйахтаах киһи быһыытынан чобоотук туттар. И. Гоголев
Киһиэхэ аһыннарар айах адаҕата буолуохпун баҕарбаппын. И. Данилов. Айах аһыыта — ырыаҕа, олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, атын сорох жанрдарга кылгас киирии тыллар (хол., үҥкүү тылыгар «оһуо-оһуо оһуокай, эһиэ-эһиэ эһиэкэй», олоҥхоҕо — «былыргы дьыл мындаатыгар, урукку дьыл уорҕатыгар, ааспыт дьыл анараатыгар» эҥин диэн). ☉ Запев, зачин в осуохайе, олонхо, народной песне и некоторых других жанрах фольклора. Айах атан кэпсэт — аҕыйах тылынан (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Перебрасываться несколькими словами (обычно употр. в отриц. ф.)
Нараҕаннаах Баһыккалааҕы кытта дьиэдьиэлэригэр сылдьыспат, биир тылы айах атан кэпсэппэт буола кырылаччы өстөһөн хаалбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Манна сайылыыр буолбуттара үһүс сыла, ол тухары уол Мотуоһаны кытта биирдэ айаҕын атан кэпсэтэ илик. Болот Боотур
Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. «ХС»
Айах батар көр айах тарҕат. Икки убайа, икки эдьиийэ ыалларга айах батара таарыйа, үлэлээн аһыыллар, хам-хаадьаа кэлэн бараллар. Д. Токоосоп. Айах былдьаһар — сиэри-аһаары, алдьатаары сорунар (олоҥхоҕо абааһылары этэргэ). ☉ Стремиться разорять, опустошать (об абаасы в олонхо)
Аллараа дойду аххахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Айах көҕүрүүр — көдьүүһэ суох иитиллээччи өлөн эбэтэр баран, дьадаҥы ыалга иитимньи ахсаана аҕыйыыр. ☉ Ртом меньше (говорилось, когда уменьшалось количество иждивенцев)
Урут, санаабар, өллөҕүнэ айах көҕүрүө этэ дии саныырым, билигин аны аһыйар буолан эрэбин. П. Ойуунускай. Айах кэпсээнэ — кырдьыга-сымыйата биллибэт, суруллубатах кэпсээн; усках тыл, үһүйээн. ☉ Слухи, устные сообщения, рассказы, достоверность которых сомнительна
Оҕонньор айах кэпсээниттэн, ол-бу хоптон-сиптэн өйүгэр хаалбытын барытын эргитэ санаата. С. Курилов (тылб.)
Петя аттаан сылдьан кыламмыта, үөхсүбүтэ, «Сиэ!.. Сиэ..!» — диэбитэ үһү. Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. «ХС»
Ыраахтааҕы уолаттара, этэллэринэн буоллаҕына, олус үчүгэйэ суох дьон буолтар — ньүдьү-балайдар, содуомнаахтар үһү. Баҕар, ити айах кэпсээнэ буолуо. Х. Андерсен (тылб.)
Айах мээнэ (тыллас, саҥар) көр айахха киирбиччэ. Ааныка — мин кийиитим — Айах мээнэ тыллаһар. Күннүк Уурастыырап
Айахтан айахха бар (сырыт) көр уостан уоска. Ким эмэ уус тыллаах ырыа киһи таҥмыт ырыата төһө да уларыйдар-тэлэрийдэр, айахтан айахха баран-баран, уһугар тиийэн бар дьон ырыата буолан хаалар. Эрилик Эристиин. Айах тарҕат эргэр. — аска аҕыйах буолаары дьиэҕиттэн онно-манна бар (былыр тиийиммэт, дьадаҥы элбэх киһилээх ыалга). ☉ Уходить из дому, чтобы сэкономить на еду, не объедать семью (обычно в многодетных больших беднейших семьях)
Ордук тоһоҕолоон, аһыырдара быстан, ыһыллыбыт ыаллары, ыал устун айахтарын тарҕата барбыт дьоннору суруйталаан ылбыта. Болот Боотур. Айах үөһэ түһэр — кими эмэни кыыһыра, мөҕө-этэ көрүс. ☉ Встречать кого-л. с руганью, сразу начинать ругать, выговаривать, распекать
«Нохоо, ханна сырыттыҥ? Хайа эдьиийиҥ тугу ыытта? Таҥаһыҥ, тууһуҥ, атыҥ ханнаный?» — диэн убайдара Мэник Мэнигийээни айахтарын үөһэ түһэрбиттэр. Саха ост. II. Айахха ас — кими эмэ эҕэлээх, кыһыылаах тылларынан утары саҥаран саҥатын быс, саҥата суох ыыт. ☉ Не давать кому-л. возразить, заставить замолчать (острой, колкой репликой, находчивым ответом, возражением)
Уолаттарбын олох саҥардыбат, айахха анньа олорор. С. Никифоров
Хаарчаан хаадьылаатаҕына, кыыһырбат даҕаны, күлэн да алларастаабат, хата холку баҕайытык бэйэтин айахха анньар. Болот Боотур
△ Киһи үөйбэтэх араас ыйытыыларын үрүт-үрдүгэр биэрэн кими эмэ өмүтүннэр. ☉ Многочисленными неожиданными вопросами сбивать кого-л. с толку
Дьэ, маннааҕар араас өйдөөбөтөххүн ыйытан айахха анньыахтара турар. Амма Аччыгыйа. Айахха астар — мөккүөргэ кыайтаран, саҥата суох бар. ☉ Замолчать, будучи побежденным в споре
Лука айахха астаран дьиэ үрдүн ээр-мээр одууласта. М. Доҕордуурап
Эһиги бу олороҕут, тойотторгут, ким эмэ үрдүкү сууттартан кэллэҕинэ оччо-бачча ыал, дууһа баар буолан иһэр диигит. Онуоха тойоттор айахха астаран хааллылар. А. Сыромятникова. Айахха астарбыт курдук — эмискэ саҥаҕыттан матан (дөйбүттүү тур, олорон хаал — хол., көһүппэтэх хоруйу ылан, соһумар тыллары истэн, олус дьиктиргээн, соһуйан). ☉ Потеряв, лишившись дара речи (стоять, сидеть — напр., от неожиданного ответа, неожиданных слов, изумления, удивления)
Биһиги Ийэ дойдубутугар бу сарсыарда түөрт чааска фашистскай Германия, биллэрбэккэ, түөкүннүү саба түстэ. Айахха астарбыт курдук ким да тугу да саҥарбата. Н. Босиков
Атыыһыт ойоҕо, Аймана-кэпсэтэ олорон, Айахха астарбыт курдук, ах барда. С. Васильев
Айахха астарбыттыы көр айахха астарбыт курдук. Оҕонньор айахха астарбыттыы ах баран олордо. М. Доҕордуурап. Айахха (киһи айаҕар) баппат — 1) олус куһаҕан, быдьар (тыл, үөхсүү). ☉ Скверный, отвратительный, мерзкий (обычно о ругани)
Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай; 2) олус ыарахан, сиэри таһынан (сыана). ☉ Баснословно, неприлично (дорогая цена)
Табаарыстыба аҕыран хаалбыт арыыны, сытыйбыт эти, киһи айаҕар баппат гына сыаналаан, атыылыыр. Н. Якутскай
Айахха бэрдэр көр айахха астар. Киргиэлэй айахха бэрдэрдэ, мухмах барда. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбит курдук көр айахха астарбыт курдук. Сэргэчээн айахха бэрдэрбит курдук, саҥата суох баран олордо. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбиттии көр айахха астарбыт курдук. Мин айахха бэрдэрбиттии, ах бара түһэбин. Кини туох санааттан итинник тылы быраҕан, миигин өссө симитиннэрбитин билбэтим. КА СДьДь. Айахха киирбиччэ — тугу да толкуйдаабакка, туох көтөн түспүтүн (тыллас, саҥар). ☉ Что взбредет на ум, наобум (говорить)
Дьөгүөр айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх, сэлээрчэх аҥаардаах эрээри, дьиҥинэн, маһы тоһутар көнө урааҥхай. Күннүк Уурастыырап
Тугу да билбэт эрээри айахха киирбиччэ тыллаһаҕыт. Г. Колесов
Балатаай айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх буолан, киниттэн аҕата сэрэнэр этэ. Д. Таас. Айаххар аһаа — тугу да ордоруммакка утарынан аһаан-сиэн сырыт. ☉ Иметь минимальное обеспечение питанием (без всякого запаса). Айаххар баттаа — өрүһүспүт курдук тугу эрэ тута сиэн кэбис. ☉ С жадностью, торопливо проглатывая, съесть что-л. Ыскаап үрдүн харбыаласпытым, Кэриһэн-кэриһэн килиэби Харбаабытым Киниттэн тоһутан айахпар Баттаабытым. Т. Сметанин. Айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) — эйиэхэ кыайтарыам суоҕа, эйигинньик миигин кыайыа суоҕа (кыыһыран, суоһурҕанан, сэнээн этии). ☉ Тебе со мной не справиться, такому, как ты, не одолеть — руки коротки (говорится с угрозой и пренебрежением)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа! «ХС». Айаххар тиийэр (тиийбэт) — киһи, сүөһү аһылыгар үп-ас, от-бурдук тиийэрин-тиийбэтин туһунан этии. ☉ О достатке и недостатке продуктов питания, кормов для скота
Айахпар отум тиийбэт, онон аҕа тойонум аһынаарай диэн, аҥаарын ааттаһан кэлэн турабын. А. Софронов
«Доҕоор, эн санааҕар, бурдукпут айахпытыгар тиийиэ дуо?» — диэн ыйытта Доромоон ойоҕуттан, бурдугун астыыастыы. Күндэ. Айахха түһэр көр айах үөһэ түһэр. Айаххынан аһарыам суоҕа — үчүгэй, тот, байылыат олоххо олордуом (урут кэргэн кэпсэтэргэ этиллэр тыл олуга). ☉ Обеспечу зажиточную, сытую жизнь (старинная формула при сватовстве). Айаххын атан олор сөбүлээб. — бэлэми эрэ кэтэс, дьон, уопсастыба бэлэмигэр олорорго тардыс. ☉ Ждать готовое, привыкать к роли иждивенца (родных, общества, государства)
Үлэни сатаан тэрийбэттэн, судаарыстыбаттан ылардаах курдук, сыл аайы айахпытын атабыт. М. Доҕордуурап. Айаххын батыс эргэр. — аһыырыҥ эрэ туһугар сири-дойдуну кэрий (былыргы дьадаҥы, кумалаан туһунан). ☉ Странствовать в поисках средств к существованию, пропитания (о нищих)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйа-сыпсырыйа: — Бу хантан сылдьар киһигиний? — диэн ыйытар. — Айахпын батыһа сылдьар киһибин. Н. Якутскай. Айаххын булун — аһыыр аскын үлэлээн, бултаан булун. ☉ Находить себе пропитание, пищу (трудом, охотой)
Оҕуһум биһикки үлэлээн айахпытын булунабыт. Күндэ
Бэйэтэ бултаабыта буолан, кутуйахтаан, куобахтаан айах булунар туһунан өйүгэр оҕустаран да көрбөт быһыылаах. «ХС». Айаххын иитин — ыал, киһи буоларга сөптөөх аһы, үбү булун. ☉ Иметь пропитание, находить средства к существованию
Оҕобор таҥара үтүө үөрэҕи аһан биэрэн, айаҕын иитэр, киһиэхэ, атаҕастаппат, баттаппат, ону-маны өйдүүр киһи буолаарай диэммин ыытабын. А. Софронов
Төгүрүк тулаайахпын. Сэниэ ыалларга хамнаска үлэлээн айахпын ииттэбин. С. Никифоров
Аастантуортан, быстарыыттан Балыктаан айаҕын ииттэ кэлбит, Алаастар, аппалар быыстарыттан. Күннүк Уурастыырап. Айаххын минньит — 1) оҥоруох буола-буола оҥорбот, сүһүөҕэр туруорбат. ☉ Давать пустые обещания; трепать языком
Андаҕайдылар, айахтарын минньиттилэр, Арыгылаах чааскыларын иҥнэрдилэр. С. Васильев; 2) туох эмэ минньигэһи, күндүнү кыратык амсайан сиэ. ☉ Пробовать что-л. понемногу, есть что-л. вкусное (очень немного)
Ааттаахтык буспутун, Амтаннааҕын, бөдөҥүн Амсайыан кэриэтэ Айаҕын минньиттэ. П. Дмитриев; 3) туолар кыаҕа суох баҕа туһунан кэпсээн, санааҕын аралдьыт, баҕаҕын толорбут курдук санан. ☉ Довольствоваться разговорами о каких-л. несбыточных мечтах, желаниях
«Кимнээхтэр күүтэллэр?» — диэтэргин, Кичэһэ барбакка эрэммин, Айахпын минньитэ таарыйа, Аһары бэртэрин ааттыам мин. Күннүк Уурастыырап. Айаххын хамсат — бэрт кыратык, дуомугар эрэ аһаа; кыраны сэмсэ сии түс, үссэн. ☉ Поесть что-л. только для виду; поесть немного, заморить червячка
Ылдьаа букатын кэмниэ кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай
«Бэйэ эрэ, бачча бултаан бараммыт тоҕо айахпытын хамнаппаппыт», — диэт, ойон туран, тайах атаҕын тобугун сыатын быһан, миэхэҕэ биэрдэ. Р. Кулаковскай
«Эт буһуор диэри ыалдьыттар, таах олоруохтааҕар, айаххытын хамсатыҥ», — хаһаайын ойоҕо силиилээх чоҥкулары аҕалан уунна. «ХС». Айаххын харан — бэйэтэ аһыырын-сиирин умнубат; бэйэтин хааччынар, бэйэтэ аһыырын булуна сылдьар. ☉ Не забывать обеспечивать себя пропитанием; склонный, способный в любых обстоятельствах обеспечить себя питанием
Айылҕа оҕото [тииҥ] айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
Айаххыттан ыллар көр тылгыттан ыллар. «Аны Лоҥкууда күөлүн оннун хоруонай дойду курдук оттууруҥ уурайда», — диэн суустаан, айахпыттан ыллара сырыттым. М. Доҕордуурап
Алҕас эппит табаарыһын Айаҕыттан хабан ылар. Күннүк Уураастыырап. Айаххытынан үллэстиҥ көр уоскутунан үллэстиҥ. Кимиэхэ туох сонун ас кэлэрин айахпытынан үллэстэр идэлээхпит. С. Никифоров. Алдьархай айаҕа — алдьархай төрдө, мүлчүрүйбэт алдьархай. ☉ Беда (неизбежная, неминуемая)
Анна биллибэт алдьархай Атан турар айаҕар Уган биэрбит буруйун Муҥатыйа билинэн Ыраас сүрэҕин аста, Ытыы-ытыы ааттаста. И. Чаҕылҕан. Алтан чуораан айахпынан поэт. — дорҕоонноох чуор куоласпынан (ырыаны, хоһоону айыы, ыллааһын туһунан киэргэтэр кубулуйбат эпитет). ☉ Звонким, чистым голосом (слагать песни, петь гимны — постоянный нар.-поэтический украшающий эпитет)
Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан, Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Артыалым дьоллоох күнүн Алтан чуораан айахпынан Айхаллаары гынным. И. Чаҕылҕан. Арыы айах (сыа сыҥаах) — тот, байылыат олоххо олорор киһини оонньоон хоһуйан этии. ☉ Масленый рот, жирный подбородок (так в шутку говорят о человеке, живущем сытой, зажиточной жизнью)
Орто уол сиппитин сиэн, туппутун туһанан, харбаабытын харанан — сыа сыҥаах, арыы айах буолбут. Саха ост. II. Аһаҕас айах көр айаҕа аһаҕас. Балык айах — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Совершенно беззубый человек
Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
Үгүспүт тииһэ суох балык айах буолан ньамаһа сылдьабыт. «Чолбон». Буор айах үөхс. — 1) олус моҕус, маҥалайа туолбат. ☉ Ненасытная утроба, обжора; 2) уоран аһыыр идэлээх, уоруйах. ☉ Вор, мошенник. Бэлэм айах — кэпсииргэ-ипсииргэ, тута хардарарга бэлэм киһи. ☉ Словоохотливый, находчивый в ответах (соотв. за словом в карман не полезет)
«Даайыс дьэ буолан турда дии. Үлэлии кэлбиппит. Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
«Киэсээ, бэҕэһээ биһиэхэ Аана Уйбаанабына кэлэ сырытта. Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан. Кураанах айаҕынан кэпс. — аҥаардас тылынан, көннөрү кэпсэтиинэн (туох да бэрсиитэ-ылсыыта, кэһиитэ-манньата суох). ☉ Одними разговорами, увещеваниями (стараться добиваться чего-л. без каких-л. действий, подарков — вопреки обычаю, как это было, напр., раньше при сватовстве)
Хайдах кураанах айахпытынан баран көрдүөхпүтүй [кыыһы], туохтаах-эмэлээх киһи сатанар суола буолбат этэ дуо? А. Софронов. Куһаҕан айах кэпс. — куһаҕан, татым ас-үөл; аччыктааһын. ☉ Голод, недоедание, недостаток питания
Манна ыар үлэни, куһаҕан айаҕы тулуйбакка, күннэтэ аайы уонунан киһи өлөр. Н. Якутскай
Муннунан да айаҕынан да тыыммат көр мурун. Томмот аргыһын диэки көрдө. Чомпооһоп муннунан да, айаҕынан да тыыммат курдук. Софр. Данилов
Муннунан да, айаҕынан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, ийэлэрэ муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Оҥой айах түөлбэ — сорох инники тиистэрэ суох киһи. ☉ Тот, у кого нет некоторых передних зубов
Саа айаҕар (уоһугар) туруор көр саа. Ыт, эн биһигини саа айаҕар туруорар этиҥ. Биһиги эйигин тыыннаахтыы умайа турар уокка уматан өлөрүөхпүт. Күндэ
[Михаил:] Сибилигин саа уоһугар да турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах. С. Ефремов
Сүрэҕэ айаҕар таҕыста көр сүрэх. Арай доҕоор! Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Ылдьаа бу тириппитэ, сүрэҕэ айаҕар тахсыбыта, уҥуох уҥуохтара босхо барбыттара сүрүккэтин. Н. Заболоцкай
Аттар туйахтарын тыаһа иһилиннэ. Маппыр сүрэҕэ айаҕар таҕыста. Л. Попов. Уот айах — олус сытыы тыллаах-өстөөх; үчүгэй араатар. ☉ Острослов; искусный оратор
Пуд Иванович Дайбыров, урут араатарынан соччо биллибэт оҕонньор, тоҕо эрэ бүгүн саамай кэнники тыл этэ таҕыста. Дьэ уот айах киһи эбит. Кустук
Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн, умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
[Антон — Адаҕа:] Уот айах. Хайа уол эрэйдээх эйиэхэ түбэһэн сордонор. А. Федоров. Үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түс көр үөдэн. «Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?!» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Үчүгэй айах кэпс. — баай-тот, талбыт аһылык; баайтот талбыт аһылыкка олоруу. ☉ Разнообразное и обильное питание. Хаан айах үөхс. — иҥсэлээх, соллоҥноох, сиэмэх; хаанымсах. ☉ Кровожадный, кровью испачканный (образ страшного чудовища, вампира)
Хаан өстөөх тойоппут, Хаан айах моҕойбут, Артыалбыт ааныгар, Айаммыт суолугар Туорайдыаҥ — мэлиллиэҥ! Туормастыаҥ — мэһиллиэҥ! П. Ойуунускай
«Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии, хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап
◊ Аат айаҕа көр аат II. Абааһы айаҕа миф. — Аллараа дойду сиэмэхтэрэ; кутталлаах, сиэмэх удьуордара. ☉ Злые духи Нижнего мира, готовые пожирать, разорять; смертельная опасность
Ол аайы аймахтарын, күн улуустарын тоҕо абааһы айаҕар симэн биэрээри гынныгыт? Ньургун Боотур
Муҥ сатаатар оҕолорбун таҥара көмүскээбэккэ абааһылар айахтарыгар умса анньан биэрдэ. М. Доҕордуурап. Айах дорҕооно тыл үөр. — хос тыл мурун көҥдөйүн бүөлээн, салгын бүтүннүүтэ айах иһинэн тахсыытыттан үөскүүр дорҕоон (хол., аһаҕастартан — а, э, ы, и; бүтэйдэртэн — т, д, нь, дь, к, г, уо. д. а.). ☉ Ротовой звук (напр., гласные — а, э, ы, и; согласные — т, д, нь, дь, к, г и др.). Өлүү айаҕа — 1) миф. Аллараа дойдуга киирэр аан, суол. ☉ Вход в Нижний мир, в преисподнюю; 2) өлөр-тиллэр икки ардынан турук; өлө сыһыы, өлөр куттала. ☉ Состояние между жизнью и смертью; угроза смерти
Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Бу төрөппүт оҕотун өлүү айаҕар таҥнары анньан биэрэр диэн киһи баар буоллаҕа — ама да бу сир ийэ айыыны, батталы уйан турарын иннигэр. Н. Неустроев
Мин кинини өлөр өлүү айаҕыттан соһон таһаарбыппын эрэ билэбин. И. Гоголев. Үтүгэн айаҕа миф. — Аллараа дойду, өлүү аана, суола. ☉ Преисподняя
Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанан түстэ, Тоҕус суор маҥаас тумулу Тобулу тардан ылла. П. Ойуунускай
Үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанна, Үөдэн бүүрүгэ Төлө тардылынна! Нор. ырыаһ. Үтүлүк айаҕа көр үтүлүк уоһа
Эһэ тыһа үтүлүгүн айаҕынан таһаарбыт, уҥа илиитигэр тутан турар үс утахтаах өрүү кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
II
аат. Кымыһы иһэргэ аналлаах улахан чороон («й» мурун дорҕ.). ☉ Большой кубок (чорон) для кумыса (вмещал до одного –полутора ведер)
Түҥүр-ходоҕой Үмүөрүһэн кэлэннэр, Улахан айаҕы тутаннар, Аал уот алгыһын алҕаан, Уруу сиэрин толороннор Үс күөдьүйбүт түптэҕэ Үстүү төгүл төхтүрүйэн Кутан сырылаттылар. С. Зверев
♦ Айах тут (туттар) үрд. — ытыктабыллаах ыалдьыты аан бастаан көрсүүгэ күндүлээ-маанылаа (ытык ыалдьыкка кымыстаах айах туттараллара). ☉ Угощать, потчевать кого-л. (особо почитаемым гостям преподносили кубок с кумысом)
Айыы аймаҕар айах туппут Арыылаах кымыс тобоҕун Аан маҥнай Ааттаах кырдьаҕаска Аҕалан баран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быыпсай ойоҕо:] О, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэктэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Муҥха түһүөн иннинэ ытык мас аттыгар уот оттон, кулуба бэйэтинэн эбэтин иччитигэр испииринэн айах тутта. И. Гоголев. Айах үрдүн охтор — ыһыахха бастакы бочуоттаах айаҕы иһэн кымыс иһиитин, көрүнары саҕалаа. ☉ Первым отпить из почетного кумысного кубка и тем начать кумысопитие и общее торжество на Ысыахе (якутском национальном празднике)
«Аар тойон аҕабыт, Айах үрдүн охтор», — диэн Ааттаһан туран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан аҕа (ыһыахха бастакы кымыстаах айаҕы кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньорго бастатан туттараллар). ☉ Старше кого-л. ненамного (букв. старше настолько, что может получить кумысный кубок — первый почетный кубок из всех собравшихся на празднике получает самый старший, если он старше хотя бы на день).
◊ Кэриэн айах — 1) сытыары саастаах иэҕэн оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название сосудов для кумыса, изготовленных из гнутого материала так, что его волокна направлены горизонтально
Кэчигирэс ойуулаах Кэриэн айаҕы Кэскиллээн кэккэлэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) түһүлгэ улахан айаҕа (түһүлгэ дьоно кымыһы кэриһэн иһэр улахан мас иһиттэрэ). ☉ Круговая кумысная чаша (деревянный сосуд вместимостью до 16 л)
Кэриэн айах буоламмын Кэрэ дьоммун кытары Симэх оһуор сыһыыга Сэргэстэһэн киириэҕим. П. Тулааһынап. Сатыы айах — аллараа өттүнэн ньолбуһах тутаахтаах кыра мас иһит (тутааҕар сылгы сиэлэ баайыллар). ☉ Малый деревянный кубок с овальной рукояткой внизу, к которой привязывали пучки конской гривы. Сиэллээх айах — ойоҕосторунан сиэл сүүмэхтэрэ баайыллыбыт, үс атахтаах улахан кымыс иһитэ. ☉ Большой деревянный кубок на трех ножках с пучками гривы по бокам
Албан үтүө күннэрбит буоллулар, Аар баҕаҕы астыбыт, Алтан чэчири туруордубут, Сиэллээх айаҕы бэлэмнээтибит. Саха нар. ыр. III. Баара ойуулаах матааччах бааралаата, Ымыйа ыҥырыс Сиэллээх айах сиэттистэ! Саха нар.ыр. I. Тойон айах — кымыһы иһэргэ аналлаах саамай улахан мас иһит. ☉ Самый большой кубок для кумыса
Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы Тоҕус томторҕолоох Тойон айахха кутаннар, Көйү саамал кымыһынан — Айах үрдэ диэн айхаллаатылар. П. Ойуунускай. Уһаа айах — туруору саастаах гына оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название деревянных сосудов для кумыса с вертикальным положением волокон
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс бохтоолоох Үрүҥ илгэлээх Уһаа айахтан Уруйдаах тускуттан Туруйалаан туран эрэ [Айыыһыт биэ уулаата]. П. Ойуунускай. Чороон айах — биир атахтаах сүүнэ улахан, суон хатыҥы хаһан оҥоһуллубут чороон. ☉ Большой одноногий сосуд для кумыса, вырезанный из толстой березы и вмещающий от 8 до 32 л жидкости
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Эллэй Боотур кэлиэҕэ Чороон айах тутуурдаах. С. Данилов
ср. тюрк. айак, монг. аяга ‘кубок’

саҥа алл. Наһаа ыалдьарыттан суланан ынчыктааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает стенание от сильной боли. Ньургуһун Ньукулай баҕанаҕа өйөммүтүнэн, чохчойон түһэн барар: «Һааайа, абытай-абытай, эттээх-тириибин сэймэктээтэхтэриэн…» Күндэ
△ Аһара сылайбыты көрдөрөр. ☉ Выражает причитание от сильной усталости. Һааайа, сылайдахпыан
□ Кырдьаҕас хотой уһата-кэҥэтэ барбата: «Оо, кэллэхпит, һаа-айабын ньии!» Д. Апросимов
[Өлөксөөс:] Һаа-айа, эмиэ кутаҕа түстэхтэрэ буолуо. Н. Туобулаахап

n. crossbow

n. mouth, gullet