аат., фольк. Аллараа дойду — абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Нижний мир, где живут злые духи, ад, преисподняя. Тый сылгы саҕа Тыҥаах тыймыыттаах, Кунан оҕус саҕа Хончоҥнос хомурдуостаах Таан тараты дайдылаах, Нэс түөртүгэн сирдээх Улуутуйар улуу тойон. Саха сэһ
1977
Андаҕайабын халлаанынан, Аллараа таан таратынан, Сир ийэ ытык кэскилинэн. М. Лермонтов (тылб.)
ср. др.-тюрк. таму ‘ад, преисподняя’, русск. тартарары ‘преисподняя’

вязнуть, увязать (в болоте, грязи); бадараанныыр ат лошадь, неспособная свободно проходить топкие болотистые места # ооҕуй оҕус бадараанныыр дойдута а) фольк. преисподняя (букв. страна, где даже паук увязнет); б) перен. непроходимое болото, топь.

1) дно, днйще; иһит түгэҕэ дно посуды; уу түгэҕэ дно водоёма; өрүс түгэҕэ дно реки; 2) перен. основание чего-л.; от түгэҕэ основание стога # өлүү түгэҕэ миф. нижний мир; сир түгэҕэ край света; үөдэн түгэҕэ преисподняя, ад.

аат., эргэр. Туох эмэ хаппаҕа, сабыыта. ☉ Крышка чего-л.
Тоҕустуу түптүрдээх Түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Түптүр түгэҕэ фольк. — Аллараа дойду. ☉ Преисподняя
Ол олордохторуна түптүр түгэҕиттэн бэрт ыар саҥа иһиллибит. П. Ойуунускай

1. разг. изрядный, порядочный, достаточный || изрядно, порядочно, достаточно, довольно много; үтүгэн киһи мустубут собралось достаточно много народу; 2. миф. пропасть, бездна; түөрт үтүгэн или үтүгэн түгэҕэ подземный мир; преисподняя; хайа үтүгэҥҥэ тустэ ? куда он запропастился (букв. в какую пропасть он провалился?).

находящийся на дне чего-л.; бытыылка түгэҕинээҕи сөҥүү осадок на дне бутылки; уу түгэҕинээҕи үүнээйилэр подводные растения # үөдэн түгэҕинээҕини үөтүмэ не следует вспоминать старое (букв. не вспоминай находящееся на дне преисподней); оһоҕос түгэҕинээҕи оҕо последний ребёнок, последыш.

1) имеющий сгустки, со сгустками (о крови); 2) перен. разг. налившиеся кровью, злобные (о глазах); враждебный (о взгляде); өһөхтөөҕүнэн өрө көрдө фольк. взглянул он вверх своим злобным, кровавым глазом (об одноглазом богатыре преисподней); 3) диал. злобно упрямый.

аат.
1. миф. Аллараа дойду, абааһы дойдута. ☉ Нижний мир, преисподняя, ад
Кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сыттаах өлүү үөдэн дойдутун кирбиитин үрдүгэр турар эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, Үрүт уҥуоҕум өҥкөйөн, Күрэҥсийэ дьүдьэйэн, Үөдэним үүтүн өҥөйөн, Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Үөдэн айаҕа аһыллан туран оборон ыллын. ХИА КОВО
2. үөхс. Абааһы, дьаабал, дирээн (үксүгэр сэнээн этэргэ). ☉ Дьявол, чёрт, бестия
Кырдьык даҕаны, кыыһырбычча да бу үөдэни кытта охсуһаары гынным. Ньургун Боотур
Чыс кутуйах үөдэн Чобоотук чыҥыргыыр, Чычыпчааптар үөрдээн Сылдьаллар дабархайдыы. Баал Хабырыыс
[Ойуун — эдэр ойууҥҥа:] Үөдэн олус билээҕимсийэн, киһиттэн төһө эмэ ордук ойуун буолан. «Чолбон»
♦ Үөдэн салаатын (сиэтин, тыыттын) — абааһы көрөн, сөбүлээбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение недовольства, сильной досады; соотв. пропади [оно] пропадом
Үөдэн салаатын, ити сүөһүлэргин харайталаа. Н. Апросимов
[Укулаанап:] Тиэйбэт буолла дуо, сөп буоллаҕа дии. Үөдэн тыыттын кинини. В. Протодьяконов
Кэбэлий! Киэр буол мантан! Үөдэн сиэтин! Баал Хабырыыс. Үөдэн түгэҕэр — ханна эрэ олус ыраах, кыайан эргийбэт сиргэр. ☉ соотв. у чёрта на куличках
Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Бай, үрүҥнэрбит үөдэн түгэҕэр түспүттэр буолбаат?! — диэтэ Булумдьу — Аҕыйах хонуктааҕыта тиэргэн иһэ үллэҥнэс киһи этэ». Л. Попов
Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
<Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр. Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Илин эҥээргэ Дуолан Хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. п.-монг. егүдэн ‘дверь’

I
аат., эргэр.
1. Олоҥхоҕо абааһылар олорор Аллараа дойдулара, үөдэн түгэҕэ. ☉ В олонхо: Нижний мир, где обитают злые духи — абаасы (абааһы), преисподняя
Онуоха тыас өрө ньиргийэ түһэр да, тимир хаппахчы икки аҥыы ыллас гына түһэр. Ньургун Боотур дьөлөрү үтүгэҥҥэ киирэр. П. Ойуунускай
Туһааннаах убайым Тойон Дьөллүүт бухатыыры Түөрт үтүгэн түгэҕиттэн Түптүр дьуоҕаттан босхолуом, Экчи биири этэбин. П. Ядрихинскай
2. Өлүү-сүтүү, алдьархай, иэдээн. ☉ Беды, несчастья
Өлүү, мээр, болдьохтоох. Үтүгэн син биир туох эрэ төрүөттээх, Киэһэлик дьонноро Дьэ дьиэлиэх буолтара: Тыылара мэлийбит, Тыыларын уу илпит. С. Данилов
Үтүгэн төрүөттээх диэбиккэ дылы, сол киэһэ биһигини, биэс киһини, таһырдьа ыҥыран таһаардылар. И. Никифоров
3. кэпс. Дьон олорбот түҥкэтэх ыраах сирэ, сис дойду. ☉ Неизвестная даль
Уолаттарым булду сырсан хайа үтүгэҥҥэ түспүттэрэ биллибэт. «ХС»
II
даҕ. Элбэх, туохха эмэ сөп буолар курдук элбэх. ☉ Изрядный, достаточный, значительный по количеству
Сылгым үөрүттэн үтүгэн өттүн Сыһыыттан үүрэн барбыттара. И. Гоголев
Арааһа биир сиэптэн нөҥүөҕэ үтүгэн соҕус үбү уһуннарар сир быһыылаах. «ХС»
♦ Үтүгэн хаан иччитэ түөлбэ. — тыатааҕы иччитэ. ☉ Хозяин леса, духхранитель медведя
Үтүгэн хаан иччитин бэҕэһээ түһээн көрүстүм. НАГ ЯРФС II. Үтүгэнэ күөрэйбит түөлбэ. — олоҕун олорбут, өлөрө чугаһаабыт (киһи). ☉ Проживший большую часть жизни, ждущий своего конца (букв. худое его всплыло)
Биһиги үтүөбүт бүтэн, үтүгэммит күөрэйбит дьон, эмиэ тоҕо үрүҥ-хара буолуохпутуй? А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк., тюрк. өтүкэн ‘место обитания тюрков в Северной Монголии’

I 1) смерть, гибель; герой өлүүтүнэн өл = погибнуть геройской смертью; өлүүттэн быыһак = спасаться от смерти; 2) разг. болезнь, эпидемия; өлүүгэ өлбүт сүөһү скот, павший от эпизоотии; 3) беда, бедствие, несчастье; өлүү да буолар эбит ! что за напасти!, какое несчастье!; 4) затмение (солнца, луны); күн өлүүтэ затмение солнца # елүү болдьохтоох (или түбэлтэлээх ) к несчастью, как назло; өлүү түбэлтэлээх , бэйэм ыалдьан хааллым к несчастью, я сам заболел; өлүү суола миф. вход в преисподнюю; елүү суолун нэтээгинэн бүөлээбиккэ дылы погов. всё равно, что затыкать вход в преисподнюю шкуркой летяги (говорят, когда кто-л. пытается отделаться от важного дела пустяком или на большое дело назначают заведомо слабого человека, чтобы только отделаться); өлүү уута фольк. мёртвая вода.
II часть, доля, пай; бултаммыт балыгы уон өлүүгэ үллэрдилэр добытую рыбу разделили на десять частей; бэйэҥ өлүүгүн ыл = брать свою долю; өлүүбүн биэрбитим я отдал свой пай.