туохт. Муһун, чуоҕус (элбэх киһи биир сиргэ бөлүөхсүбүтүн этэргэ). ☉ Собираться, скапливаться в одном месте (о толпе людей). Аймах-билэ дьонум Арыыкалыыр тиит курдук Аарбыйалаан олордохторуна, Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан-туойан Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк.

алаан-чалаан алаас поэт. — киэҥ-куоҥ, аһаҕас алаас. ☉ Широкие, просторные и открытые аласы
Алыс элбэх ахсааннаах Алаанчалаан алаастаах Аҕыс үрэх атахтаах …… Амма, Таатта тардыытын Аймах — билэ дьонугар Алгыс баһа салаллан Айхал-мичил аатырдын. Күннүк Уурастыырап

аат., түөлбэ. Маһы суора охсон суолу бэлиэтээһин, эркээйи. ☉ Знак (насечка, зарубка) на дереве, указывающий направление пути
Аймах билэ буолар дьон икки ардыгар аны эккирэтиһии, өлөрсүү тахсыа диэн хааннаах илкээни охсубатах. Далан

1. родня; манна наар Кириилэп аймах олорор здесь живёт сплошь Кирилловская родня; аймах-билэ дьон близкие люди (родня или близкие соседи); ср. уруу ; 2. частица словообразующая, образует имена с собир. знач.: саха аймах якуты (весь якутский народ); киһи аймах человечество; бааһынай аймах крестьянство; дьахтар аймах женщины; оҕо аймах дети; абааһы аймаҕа фольк. все злые существа все злые духи.

дьүһ. туохт., кэпс. Наҕыллык аа-дьуо икки өттүгэр иҥнэлдьийэн сыҕарыҥнаа. ☉ Передвигаться медленно, плавно, покачиваясь из стороны в сторону
Туйаарыма Куо хаана кэйэн, уоһа тэтэрэн барда. Маныаха бары аймах-билэ дьоно, арыалдьыт кыргыттара тула туран, аалыҥхайдаан, аалыҥнаһан хамсыы-хамсыы аргыый алҕаан бараллар. Суорун Омоллоон

күрэх-билэ дьон — аймах-билэ дьон диэн курдук
Көҕүөркөҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥотторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ Күрэх-билэ дьонум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кумалааным иннигэр Көҥүлбүттэн, Күрэх-билэ дьоммуттан Күрэниэ да суохпун! И. Чаҕылҕан
Араҕыстыҥ дойдугуттан Күрэхбилэ дьоҥҥуттан, Арахсаары тураҥҥын, Туох диэн кэриэс хааллардыҥ? Д. Дыдаев

1. аат. Хаан уруу, олох чугаһынан аймах. ☉ Кровные родственники
   Уруу-хаан суох күтүрэбин. Күннүк Уурастыырап
   [Хоодуотап:] Эйиэхэ ньылаҥнаабыт, эйиэхэ уруу-хаан буолбут киһи талбытынан сылдьар. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Хаан уруу, олох чугаһынан аймахтыы (дьон). ☉ Состоящие в кровном родстве
   Куттаммыт сирэйдээх-харахтаах оҕолор чугас уруу-хаан дьонноруттан арахпаттар. Багдарыын Сүлбэ
   Чаппараах тас өттүнээҕи көҕүөрдэр аймах-билэ, уруу-хаан дьон туһунан сэһэргииллэр диэн ааттыыллар. НБФ-МУу СОБ

туохт.
1. Үөргэ холбос, үөрүнэн сырыт. ☉ Собираться, сходиться в стадо, табун, сбиваться в стаю
Кустар үөрдүстүлэр, соҕуруу бараары тэриннилэр. И. Гоголев
Үс ынаҕа атын сүөһүлэри кытта үөрдүспэттэр, үһүөн эрэ сылдьаллар. А. Фёдоров
Атыыр үөрэ сылгылар үмүөрүһэ үөрдүһэн сылдьаллара. В. Протодьяконов
Уу түллэх гына түстэ — Ити тууччах оонньоото. Кыра балык үөрдүстэ, Кынат иннин оймоото. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Элбэх буолан бииргэ сырыт; доҕордос, бодорус (дьон туһунан). ☉ Собраться в группу; сдружиться, сплотиться
Үчүгэй үчүгэйи кытта үөрдүһэр. И. Гоголев
Биир оройуонтан [үөрэнэ] киирбит оҕолор үксүн үөрдүһэн сылдьааччылар. Софр. Данилов
Уулуссаҕа күөх, кыһыл маайкалаах эмдэйсэмдэй оҕолор, бадаҕа, сөтүөлүү бараары, үөрдүһэн эрэллэр. Н. Габышев
Үгүс буолан күргүөмүнэн, аймах-билэ дьонунан үөрдүһэн сылдьартан, олорортон ордук туох баар буолуой? В. Титов
3. көсп. Элбэх буолан биир сиргэ баар буол (тугу эмэ этэргэ). ☉ Собраться в большом количестве где-л. (о чём-л.)
Үгүс сиртэн, суут дьиэттэн, Үрдүк сиргэ, хонууга, Үмүөрүһэ үөрдүстүлэр Үөрүү былаахтара. С. Данилов
Сайдан иһэр Сахалыы саҥа Үрүмэччи буолан, Үгүс тыллыын үөрдүстэ. И. Федосеев
Кини эрэһээҥки олбуорун иһигэр аҕыйах мөдөөт аптамабыыл үөрдүспүт. Н. Габышев
Күүстээх күн уота …… сыа хаарбытын, тоҥ мууспутун уулларан, куоһахтарга чалбахтар килэстилэр, силээннэргэ сүүрүктэр үөрдүстүлэр. И. Сосин

I
даҕ.
1. Кимтэн, туохтан эмэ соччо ырааҕа суох, ыкса соҕус баар. ☉ Расположенный вблизи, близко от кого-чего-л., ближний, близкий
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умнан ыллардым. П. Тобуруокап
[Серёжа] күнүс тыраахтар эргийэн кэлэрин кэтэспэхтээн баран, олоруохтааҕар чугас тыаны кэрийэргэ быһаарынна. Н. Лугинов
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан, үрэхтэр уонна үрүйэлэр бастарыттан син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
2. Истиҥник, күндүтүк саныыр, сылаастык сыһыаннаһар (аймах-билэ, доҕоратас дьону этэргэ). ☉ Близкий, родственный, родной (о родственниках, друзьях)
Кини кыыһын саамай чугас дьүөгэтин Даайаны көрсөргө быһаарынна. Софр. Данилов
Биэчэр хара маҥнайгыттан олус көхтөөхтүк барда. Маннык бэйэлэрин икки ардыларыгар соччо чугаһа суох дьон хампаанньаларыгар дэҥҥэ буолааччы. Н. Лугинов
[Марыынаҕа] төрөөбүт-үөскээбит бөһүөлэгин дьоно бука бары …… чугастар, күндүлэр, хаан уруулуу кэриэтэлэр. В. Иванов
ср. др.-тюрк. йаҕух ‘близкий, находящийся вблизи’
II
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ырааҕа суох, ыкса соҕус (хол., тур). ☉ Недалеко от кого-чего-л., близко, вблизи (напр., стоять)
Ыта Түргэн аттыгар чугас соҕус сууланан баран, сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
ср. кирг. жуух, тув. чок ‘близко’

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр аймахтыы аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Старшая сестра
Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрөөбүппүт этэ: Мин Айыы Умсуур удаҕан диэн эн аҕаһыҥ буолабын. Ньургун Боотур. Омоҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт
Саха фольк. Сурус аҕаһын туора дьонтон көҥүүрүн кэриэтэ, мин Джамиляны дьонтон көҥүүр этим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Аҕанан, ийэнэн уруу аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Тетя (сестра отца или матери)
Биһиги үтүө доҕотторбут, хаан-уруу аймахтарбыт уонна аҕастарбыт! Суорун Омоллоон. Айгырсилик лабаалаах Арыы чаллах хатыҥнаах Аҥаат-муҥаат алааска Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит Атас, дьүөгэ аҕастар! Саха ырыаһ
3. Аҕа саастаах дьахтар (үксүгэр ытыктабыл, үтүө сыһыан дэгэттээх). ☉ Старшая годами женщина (чаще с оттенком уважения, почитания)
Аҕас дьахтар эдэргэ кэпсээн биэрдэ. Н. Павлов
[Мэник Мэнигийээн — абааһы кыыһыгар:] «Аҕаас, хайдах тиэрэ сытар баҕайытай?» — диэн ыйытар. Суорун Омоллоон
4. Былыргы итэҕэлинэн, үөргэ, иччигэ, айыыларга сыһыаннаах дьахтары этэргэ туттуллар (дириҥ ытыктабыл, сүгүрүйүү бэлиэтигэр). ☉ Обращение в знак особого уважения, преклонения и почитания (обычно к душам покойниц, превратившихся в үөр, богиням, покровительствующим увеличению потомства, см. айыыһыт)
Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта, хотуна, аҕаспыт, эдьиийбит — диэн ааттаан ытыктыыллар. Саха фольк. Эдьээн Иэйэхсит эдьиийбит, Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыннаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Саамай аҕа, эдьиий, кырдьаҕас (сорох көстүүлэри ытыктаан, тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Старшая, почитаемая (о нек-рых неодушевленных явлениях в знак особого почитания)
Аймах-билэ дьонум Абаралларыттан санаабакка Аҕастарым ааккытыгар Алдьанным аҕай ини [хаартыга]. Саха нар. ыр. II
Иитимньилээх ийэ үрэхтэр, Иҥиэттэн иэнигийэн, Халҕаһаланан хатыыланан, Ахсым ууларын Аҕас үрэхтэргэ аҕаллылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки мэндиэмэннээх эргэ мас дьиэ Саха сирин Сэбиэскэй оскуолаларын аҕастара — учуутал оскуолата. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕас кылын көр кылын. Таай аҕас — ийэнэн уруулуу аҕа саастаах дьахтар. ☉ Старшая родственница по матери.