1) ближний, близкий || близко; чугас ыал ближний сосед; уруу ырааҕа , уу чугаһа үчүгэй посл. хорошо, когда водопой близко, а родня далеко; 2) близкий (о родне, друзьях); чугас уруу близкий родственник.

a. near, close; чугас-чугас a. very close; чугуус-чугас, чугыыс-чугас a. very very close; чугастааҕы a. found near, close

I
даҕ.
1. Кимтэн, туохтан эмэ соччо ырааҕа суох, ыкса соҕус баар. ☉ Расположенный вблизи, близко от кого-чего-л., ближний, близкий
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умнан ыллардым. П. Тобуруокап
[Серёжа] күнүс тыраахтар эргийэн кэлэрин кэтэспэхтээн баран, олоруохтааҕар чугас тыаны кэрийэргэ быһаарынна. Н. Лугинов
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан, үрэхтэр уонна үрүйэлэр бастарыттан син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
2. Истиҥник, күндүтүк саныыр, сылаастык сыһыаннаһар (аймах-билэ, доҕоратас дьону этэргэ). ☉ Близкий, родственный, родной (о родственниках, друзьях)
Кини кыыһын саамай чугас дьүөгэтин Даайаны көрсөргө быһаарынна. Софр. Данилов
Биэчэр хара маҥнайгыттан олус көхтөөхтүк барда. Маннык бэйэлэрин икки ардыларыгар соччо чугаһа суох дьон хампаанньаларыгар дэҥҥэ буолааччы. Н. Лугинов
[Марыынаҕа] төрөөбүт-үөскээбит бөһүөлэгин дьоно бука бары …… чугастар, күндүлэр, хаан уруулуу кэриэтэлэр. В. Иванов
ср. др.-тюрк. йаҕух ‘близкий, находящийся вблизи’
II
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ырааҕа суох, ыкса соҕус (хол., тур). ☉ Недалеко от кого-чего-л., близко, вблизи (напр., стоять)
Ыта Түргэн аттыгар чугас соҕус сууланан баран, сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
ср. кирг. жуух, тув. чок ‘близко’

1. даҕ. Ыраахтан да, чугастан да сылдьар. ☉ Как дальний, так и ближний
   Өссө бары ыраахчугас аймахтарын ыҥыртаан эрэллэр. Н. Габышев
2. аат суолт. Тэйиччи уонна чугас баар сир барыта; туох эмэ ырааҕа. ☉ Широкое пространство; какое-л. расстояние
   Сорох хотугу дьон суол ырааҕын-чугаһын көлө ырарынан-ырбатынан кээмэйдиир эбиттэр. Амма Аччыгыйа
   Ырааҕынан-чугаһынан Ынахтар маҥырастылар. С. Данилов
   Ыаллартан, ыраахтан-чугастан Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
3. сыһ. суолт. Тэйиччи да, чугас да. ☉ Как далеко, так и близко, близко-далеко
   Ыраах-чугас баар ыаллар баһылыктарын эр дьону барытын сарсын манна мус. Болот Боотур
   Ыраах-чугас диэбэккэ, Ыһыахтарга тиийтэлээн, Атахилии оонньуутугар Аата-суола биллибитэ. Күннүк Уурастыырап