активное избирательное право

прил. в разн. знач. көхтөөх; активный запас слов туттуллар тыл ахсаана; активное участие в чём-л. көхтөөхтүк кыттыы; активное избирательное право көхтөөх талар кыах; активные вещества көхтөөх һэк (химическэй реакцияҕа кииримтиэ һэктэр).

с. тыллыы, араскыланыы, (үүнэн) тахсыы; прорастание семян сиэмэ тыллыыта.

с. сараасата суох оҥоруу, сутуллубат оҥоруу, эмтээһин; обеззараживание семян сиэмэни эмтээһин.

ж. I. суорда; определение сортности семян сиэмэ суордун быһаарыы; 2. (принадлежность к высокому сорту) үрдүк суортааҕа, суорда үрдүгэ.

ж. 1. апробация, апробациялааһын, биһирээһин (бэрэбиэркэлээн, боруобалаан көрөн баран биһирээһин); апробация научных трудов научнай үлэлэри апробациялааһын; 2. с.х. апробация, апробациялааһын, боруобалааһын; апробация семян сиэмэни боруобалааһын.

ж. 1. (действие) ылҕааһын, ылыы, хомуйуу; эһии (невода и т. п.); выборка сора из семян сиэмэ сыыһын ылҕааһын; 2. выборки мн. (выписки) устан ылыы (талан).

аат.
1. Илин-кэлин түсүһэн сүүрүү. ☉ Беготня, активное движение в разных направлениях
Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
Киирии-тахсыы, төттөрү-таары сырсыы үксүүр. Н. Якутскай
Саала аҥаарыгар араас маассабай оонньуу, күлсүү, көр-нар, сырсыы. Д. Таас
2. көсп., кэпс. Сүүрүүлээх көрүҥҥэ күрэхтэһии, куоталаһыы. ☉ Состязание, соревнование в каком-л. виде спорта. Хайыһарынан сырсыы
□ Уолан эрэликтэр ат сырсыытыгар Умсугуйан, ылларан киирсэллэр. М. Ефимов
«Эдэр коммунист» хаһыат аатынан бириис иннигэр эдэр ыччаттар сырсыылара буолар. «ХС»
3. көсп. Туох эрэ сыаллаах тугу эрэ эккирэтиһии, толоро сатааһын. ☉ Преследование какой-л. цели
Тэппэй онуманы барытын билиэн-көрүөн баҕарара, ол сырсыытыгар куруутун бириэмэтэ тиийбэтэ, куруутун солото суоҕа. Далан
Николай Петрович куруутун тиэтэйэр. Киниэхэ барыта мүнүүтэ сырсыыта. С. Окоёмов
♦ Сырсыы күөс эргэр. — былыр сахаларга: оҕолоноро чугаһаабыт дьахтар түргэнник оҕолоннун диэн өрүллэр күөс, дьахтар күөс буһуор диэри оҕолонуохтаах. ☉ В старину у якутов: небольшой горшок с мясом, который ставился на огонь, когда начинались схватки у роженицы. Это делалось для того, чтобы она разрешилась раньше, чем сварится мясо. Оҕо көтөҕөөччү эмээхсиҥҥэ сырсыы күөстэн эт хоторон, миин куттулар
ср. ДТС йарыш ‘состязание, скачки’

1. аат. Өрө көтөҕүллүү, үлүһүйүү. ☉ Энтузиазм, подъем
   Баара дьулуур, көх-нэм даҕаны, Баара араас хааччах, кыһалҕа. Баал Хабырыыс
   [Эдэр сааспар элбэх этэ] Сырыы-айан сындалҕана, Сырдык таптал ахтылҕана, Үөрэх, үлэ көҕө-нэмэ Үлүһүппүт умсулҕана. М. Хара
   Маннык көҕү-нэми иккиһин саҕалыыр уустук буолааччы. [Ол иһин Ангелина Ивановна] лабораторията атын хосторун эмиэ көҕүлүү түһээри ойон тураат, көрүдүөр устун тибигирэйэ турар. В. Гаврильева
   △ Сэргэхсийии, уопсай хамсааһын, туохха эрэ дьулуһуу (дьону кытта). ☉ Общее оживление, заинтересованное, увлеченное занятие чем-л., активное движение
   Бу көх-нэм саҕана быар куустан олорорбун сөбүлээбэтим бэрт. И. Никифоров
   Тэтим даҕаны, көх-нэм даҕаны баар дьоно диэтэҕиҥ. В. Яковлев
   Олордуо баара дуо эгэ оҕо саас кэрэ чуор кэмэ, Оонньуу, көр-нар түбүгэ, От үлэтин көҕө-нэмэ! М. Хара
2. даҕ. суолт. Көхтөөх, күө-дьаа, сэргэх. ☉ Живой, деятельный, энергичный
   Финансовай техникум кыргыттара көхнэм бөҕө дьон эбит. Э. Соколов
   Күлэсала көх-нэм билсиһии буолта. П. Аввакумов
   Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көх-нэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. «ХС»
   ♦ Көх-нэм буол — 1) күө-дьаа буолан сэҥээрэн, сөбүлэһэн кэпсэтиини көҕүлээ. ☉ Активно, заинтересованно поддерживать разговор, беседу
   Киһи кэпсээнин сатаан истэр, көх-нэм буолан тэбиэһирдэн биэрэр туспа идэлээх дьон баар буолааччылар. Сэмээр Баһылай
   Биирдэрэ кэпсээн бүтээтин кытта, иккис киһи салгыыр, онтон үһүстэрэ иилэ хабан ылар, хардары-таары көх-нэм буолан, кэпсэтиини күөртээн иһэллэр. ВНГ ГОПХ
   Чириков ханнык да кэпсэтиигэ барытыгар көрүдьүөстүк, эйэҕэстик көх-нэм буолан испитэ. Л. Толстой (тылб.); 2) ким, туох эмэ туһугар дууһаҕынан кыһалын, өйөө, «ыарый». ☉ Сильно, остро переживать за кого-что-л. (напр., за больного), «болеть» за когочто-л. (напр., за любимую спортивную команду)
   Атыттар «ыалдьааччы» оруолун толорон, оонньууларын көрөн, көхнэм буолан айдаараллар, ыалдьар киһилэрин тэптэрэн биэрэллэр. В. Тарабукин; 3) туохха эмэ көмө буол, көмө-ньыма буол, туох эмэ оҥоһулларын, туоларын өйөө. ☉ Поддерживать кого-что-л., способствовать чему-л. (напр., выполнению какой-л. работы)
   Чэ, туруоххут дуо, аанна аһыҥ, көх-нэм буолуҥ! Күннүк Уурастыырап
   Дьоно …… кини тыаҕа тахсарыгар көхнэм буолан, тахсарга тэриммитигэр үөрэн да хаалаахтаабыттара. Р. Кулаковскай
   Саамай улахан ходуһатын уутун хачайдатарга бэйэтинэн элбэхтик үлэлээтэ, көх-нэм буолла. «Кыым»

с. 1. уменьш. от семя 1; 2. семечки мн. сиэмэ; грызть семечки сиэмэтэ кир.