прил. 1. лиэнтэ оҥорор, лиэнтэ; 2. (вформе ленты) лиэнтэлии, лиэнтэ курдук; ленточные черви лиэнтэлии чиэрбэлэр; # ленточная пила лиэнтэ эрбии.

м. зоол. тарыҥ (киһи, кыыл оһо-ҕоһугар үөскүүр хаптаҕай лиэнтэлии чиэрбэ).

ооуруот аһын сиэйэлкэтэ (оҕуруот аһын культураларын сиэмэтин кэтит кирээдэнэн эбэтэр лиэнтэлии ньыманан ыһар массыына.)

туохт. Ырылхай, синньигэс сурааһын буола сыыйыллан таҕыс (хол., буруону этэргэ); бара тур (хол., суолу этэргэ); тык (хол., күн сардаҥатын этэргэ). ☉ Чёткой, тонкой струйкой подниматься вверх (напр., о дыме); протягиваться вдаль (напр., о дороге); бить, ударять куда-л. (напр., о солнечных лучах)
Биһиги киэһэ сөрүүн түһүүтэ сайылыкпытыгар тиийбиппит: дыр курдук синньигэс, чээл күөх ньуурдаах от үрэх тоҕойугар мастар быыстарыттан күөх буруо өрө тыргыйан көһүннэ. Далан
Күн сип-синньигэс сардаҥата мастар быыстарынан тыргыйан, кыһыл көмүс лиэнтэлии салгыҥҥа ыйанан турар. В. Протодьяконов
Дэҥдэҥ үрэхтэр бастарынан торҕоннообут хотугу үөр бөрөлөр суоллара тыргыйар. Айталын

аат. Дьахтар былаачыйатын тэллэҕэр иҥээһиннии тигиллибит лиэнтэлии таҥас, куруһуба. ☉ Оборка (напр., кружевная) на подоле женского платья
Соҕурууттан кэлбит кыыс ырбаахыта байбара да байбара үһү (тааб.: хаппыыста). «Бэрт дьахтар кыыскын ырбаахыҥ байбаратын анныгар саба баттаан олорор инигин», – диэн оҕонньор [Харатаайап кулуба] Ылдьаанаҕа кыыһыран сирбиэтэнэ турара. Н. Якутскай
Дьахталлар наардаан олороннор, Халадаай, байбара, судааска Хайдаҕа бэрдин, ким бу чааска Хас хос ырбаахыны кэппитин Кытары арыйсан тахсаллар. Дьуон Дьаҥылы
Быыстала суох экипаж сыарҕалар кэлитэлээн истилэр, сибэккилээх дьахталлар сиринэн соһуллар байбараларын өндөтүнэн таҥара дьиэтигэр кииртэлээн истилэр. Л. Толстой (тылб.). Тэҥн. иҥээһин
ср. русск. устар. фалбора´ ‘бористая оборка (у кровати, по подолу платья)’
◊ Байбара маҥан – үрүҥ өҥү ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий белизну чего-л. (напр., березы)
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбара маҥан хатыҥы имэрийэ турар. М. Доҕордуурап
[Айыыһыт] Сабыйа Баай Хотуну Бабыа көмүс ытыһынан Байбара маҥан курбуһаҕын Алҕаабытынан арыйа баттаата. П. Ойуунускай
Хоолдьуктаах төбөбүн хоҥкутабын Алтан хатырыктаах аарыма бэстэргэ, Адаархай лабаалаах чаллах тииттэргэ, Байбара маҥан хатыҥнарга. П. Тулааһынап

туохт.
1. Көрө симиттэн, өмүттэн, эбэтэр туох эмэ элбэххэ аралдьыйан, тугу да аанньа арааран көрбөт буол, мээнэнэн көр. ☉ Не знать что делать, растеряться, опешить; смотреть пустыми, невидящими глазами
— Тоҕо ыппатыҥ? Чубукулар олох аттыгынан ааспыттар эбит дии! — Алааран туран хааллым. И. Данилов
Орто дойду Одьунаас оҕолоро, Харахтара алаарбыт, Хараара иирбит дьон... П. Ойуунускай
Били илбиркэй хойуу түүлээх хара ыт, алааран хаалан, кэлииккэ таһыгар, уулусса диэки мээнэнэн көрө-көрө, үрэн лоҥкуната турда. А. Фадеев (тылб.). Тэҥн. алаадый
2. поэт. Ып-ыраас, сып-сырдык буолан көһүн. ☉ Виднеться, бросаться в глаза своей сверкающей чистотой и блеском (обычно о небосводе, сверкающей поверхности воды, радуге)
Төрөөбүт алааһым сылааһын, Алааһым алаарар халлаанын Ханна да тиийдэрбин доҕоччуок, Ахтыбат, санаабат сирим суох. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарар. Күннүк Уурастыырап
Аммабыт хочото эчи киэҥин-холкутун! Алааран түһэн ырааһын. С. Федотов
△ Сырдаан, чаҕылыйан көһүн (сырдык сэбэрэлээх кыыс киэҥ, сымнаҕас хараҕын туһунан). ☉ Быть сверкающими, блестящими (о глазах молодой красивой девушки)
Кыыстара кынталдьыйан, дьүһүнэ күлүмнээн, имэ тэтэрэн, хараҕа алааран …… кыыс да кыыс. П. Ойуунускай

I
1.
эрий I диэнтэн бэй., атын. туһ. Былырыын күһүн Халаҥаатта муҥхатыгар көрсүөҕүттэн ыла, санаата өрүү ол дьахтарга эриллэр. Болот Боотур
Эриллэ-эриллэ дьэрэлийэ устар сүүрүктээх, ыраас уулаах Өлүөнэ уутугар өрөҕөлөрүгэр тиийэ киирэн, турунан кэбистилэр. И. Никифоров
Тиэстэ оһох кэннигэр муостаҕа турар, эриллибит эт бу баар. Н. Борисов
Ыалдьыт түрбэлии эриллибит кумааҕыны сиэбиттэн ороон ылан, Курильга уунна. С. Курилов (тылб.)
2. Көнө буолбатах, эрийэ барбыт буол. ☉ Иметь волнообразный изгиб, скручиваться, быть скрученным, витым, виться
Ити аата кини эриллибит соҕотох муостаах саадьаҕай ынаҕын кытта этиһэр. Амма Аччыгыйа
Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, төрдүн сааһа эриллэн хаалар. Суорун Омоллоон
Уот кыһыл төлөнө лиэнтэлии эриллэн, үөрүнньэҥ кыымнарын үөлэс үүтүнэн үрэр. М. Доҕордуурап
Оттон суол субулла эриллэрэ. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ улахан уустуктары, тургутууну аас, эрилин-мускулун, бус-хат. ☉ Пройти через серьёзные испытания, закалиться
Биһиги аармыйа кытаанах олоҕор эриллибит дьоммут. Амма Аччыгыйа
Кини дуобакка үгүс хатыһыыларга сааһын тухары эриллибит кырдьаҕас оонньооччу этэ. Далан
Тимир уһаарыллан тимир буолар, уол оҕо эриллэн эр бэрдэ буолар. И. Сосин
Кини дьону-сэргэни кытта бодоруспут, үлэҕэхамнаска эриллибит, элбэҕи аахпыт, билбит уол этэ. Т. Находкина
◊ Сүрэҕэ эриллэр — сүрэҕэ мөхсөр, хотуолаары гынар. ☉ [Он] испытывает тошноту (букв. сердце скручивается)
Галя сыыспытын өйдөөн, этин сааһа аһылынна, сүрэҕэ эрилиннэ. И. Попова
Кыыс наһаа элбэх сакалааты сиэн сүрэҕэ эрилиннэ. Күрүлгэн
Эрийэ (эриллэ) хат көр эрий I. Эриллэ хаппыт оҕонньор дьиэ ортотугар өкчөрүс гына түспүт. Ф. Постников
Улахан уолаттар үүт-үкчүлэрэ, эрийэ хаппыт, иҥиир-ситии этилэр. «Чолбон»
II
эрий II диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэбис, мэлдьэһэн кэбиһиэхтэрэ, бэйэбэр эриллиэхтэрэ. Болот Боотур
Онон, буруйга эриллэртэн босхолонуом диэн бүк эрэнэн кэбис. И. Гоголев
«Аны илиитин-атаҕын тоһутан, ааранан биһиги эриллэ сылдьыахпыт», — диэбитэ Мүчүк. Р. Баҕатаайыскай
Мин эдэр эрдэхпинэ манныкка майгынныыр дьыалаҕа эриллэ сыһан турардаахпын. ЭКС ТБТ

I
1. даҕ.
1. Уҥуоргу, анараа, бэтэрээҥҥигэ утары. ☉ Противоположный, другой
Нөҥүө биэрэк. Лиис нөҥүө өттө. Дэриэбинэ нөҥүө уһуга.  Сайылык нөҥүө өттүгэр ойуур саҕатыгар, кытыйа курдук төгүрүк көлүкэчээн көстөр. С. Никифоров
Мин бөрө тиит хайа өттүгэр барар да, нөҥүө өттүн диэки эргийэ олордум. Т. Сметанин
Мэхээс Микиитин массыынатын тохтотон баран, а лаас нөҥүө сыырыттан эргэ өтөҕү одуулаһа турбута. В. Гаврильева
2. Аныгыскы, этиллибит кэмтэн кэлэр (сүнньүнэн дьылы-күнү этэргэ). ☉ Следующий, наступающий непосредственно вслед за чем-л., ближайший после чего-л. (обычно о времени)
Нөҥүө сарсыарда. Нөҥүө сайын.  Софронов нөҥүө сыла саҕаланыытыгар кини хаайыллыбыт сура ҕа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Ол нөҥүө күнүттэн ыла буор хаһан, баҕа налары туруортаан барбыттара. Н. Л угинов. Оҕолор тэтэрээттэрин хомуйан учуутал бэйэтэ бэрэбиэркэлиир уонна нөҥүө уруокка тахсыбыт алҕастары ырытыы оҥорор. СГФ СТМО
3. кэпс. Атын, туора (үксүгэр кимитугу эмэ кытта сыһыары тутан этэргэ). ☉ Чужой, посторонний, другой (в с р ав не н ии с к е м- ч е м-л.)
Төһө да сө бүлээбитиҥ, долгуйбутуҥ иһин нөҥүө киһини итэҕэтэриҥ, астыннарарыҥ ыарахан. ФЕВ УТУ
Аананы Натальялаах саһыаран, нөҥүө сиргэ түһэрэн кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕыт тан, күүтүллүбүттэн атын, онно сыһыана суох, туора. ☉ Другой, неожиданный, противоположный ожидаемому
Сэрэйбитиҥ курдук, тахсыахтаах түмүгэр чугаһаспат, букатын нөҥүө эппиэти ылбыта. Н. Лугинов
2. аат суолт. Туох эмэ атын өттө, уҥуоргута, анараа өттө. ☉ Друга я, противоположная сторона
— Доҕоттоор, кэлиҥ, сэниэтэ ылыныаҕыҥ, — Акимов с а ҥ а т а , хос аанын өҥөйбөккө туран, нөҥүөттэн дуорайда. Р. Баҕатаайыскай
ср. монг. нөгөө ‘другой, иной, второй; тот, тот самый’, бур. нүгөө ‘другой’
II
сыһ. дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ уҥуоргу өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр төрүт түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым находится другой предмет или совершается действие (за; употр. с осн. п.)
Аан нөҥүө хобулуктаах түүппүлэлэр тыастара тобугурастылар. Н. Лугинов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэ риэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
Хамандыыр Синицын ааҥҥа уун-утары, о стуол нөҥүө олорор. А. Сыромятникова
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ уҥуордаан, курдаран оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, через, сквозь который совершается действие (через, сквозь)
Өрүс уҥуоргу саҕаҕын диэки кыҥастаһар курдук, дьон үөмэхтэһэр төбөлөрүн нөҥүө көрө сатаабыта да, онно туох да суоҕа. Н. Лугинов
Киһи киһиэхэ киэҥ далай нөҥүө Доҕордуу ыраас илиитин уунуохтун, Киһи киһилиин ханна да, хаһан да Мичээр амарах тылынан кэпсэттин. И. Гоголев
Болот, туох да үгүс толкуйа суох, хас да ылаҕы ылан ыраах, оҕуруот нөҥүө, кыыраталаата. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ курдаттыы, уҥуор. ☉ Сквозь, через что-л. Тэлгэһэ иһигэр паара аттаах көлөөскө сыарҕа эмискэ тигинээн киирбит тыаһа таас түннүк нөҥүө бүтэҥитик иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Мэктиэтигэр, итии ас сыта халыҥ буор сыбахтаах дьиэ истиэнэтин нөҥүө би ллэргэ дылы буолла. А. Сыромятникова
Ичигэс кэбиинэ түннүгүн нөҥүө суол биир кэм бараммат лиэнтэлии субуллан көстөр. «ХС»
△ Хайааһын хайдах оҥо һулларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения образа действия
Онуоха Тусахов аан диэки атыллаан иһэр, арахсыбакка ньааҕыргыыр тиэргэн ытын үүрэрдии, саннын нөҥүө күргүйдүү былаан бардьыгынаата. Софр. Данилов
Арай Уйбаан Коробцову кытта тылланан тустан «мост нөҥүө» бырахтаран, сырдыкка-хараҥаҕа кииртэлии сырытта. «ХС»
3. Хайааһын туох эмэ көмөтүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Уп отребляется при обозначении предмета, посредством которого совершается действие (через, посредством). Кинилэр аан бастаан сурук нөҥүө би лс исп и ттэрэ. Тэлэгирээп нөҥүө суһал дьаһал кэллэ. Ити туһунан хаһыат нөҥүө хаста да биллэрдилэр

төһө ахс. аат.
1. 10 сыыппараны, чыыһыланы бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 10
Өлөксөй икки кэргэниттэн уон оҕоломмут. Суорун Омоллоон
Отут тииҥи, Петя, Уоҥҥа үллэр эрэ. Күннүк Уурастыырап
Уон дьиэ акылаата уурулунна. С. Васильев
Эһиэхэ түөрт уон барана баар, онтон уона эрэ үлэлиир. П. Егоров
△ 10 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 10
Уон чаас саҕана Кэнчээрилээх оскуолаларыгар оҕо бөҕө мустар. Суорун Омоллоон
Ол кэмтэн уон сыл ааста. Олохпут барҕара сайынна. Күннүк Уурастыырап
Тиит уус уон быластаах ото ходуһаҕа умайан хаалбытын туһунан бэҕэһээ киэһэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
Биир саха сыл устатыгар уон буут собону сиэн наада. Б. Лунин (тылб.)
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «уоннаах, уон саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «десять лет кому-л., десятилетний»
Оҕолоро уонун да туола илигинэ, оҕонньордоох эмээхсин утуусубуу өлөн хаалаллар. Н. Якутскай
[Абдуркулла:] Мин сааһым уон иккибэр баран сылдьабын, оттон ити уол уона буолла. Эрилик Эристиин
Олус эрдэ, уоммутугар От охсон элээрпиппит. Баал Хабырыыс
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
Аҕыс уон ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах абааһы кыыһа. Биэс уон икки күлэр эмэгэт көр биэс. Биэс уон икки күлэр эмэгэт, күлүм аллай эрэ! «Кыым»
Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Хоту дойду айылҕата уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ уларыйар. «Кыым»
Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар көр ааҕылын. [Ващенко] төрөөбүт Кириэстээҕэр сопхуос тутуутун отделын салайан, Кириэстээх, Куокуну, Бүлүүчээн, Наахара бөһүөлэктэригэр уонунан ааҕыллар производственнай, социальнай эбийиэктэри туттарбыта. «Кыым». Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Үтүө санаалаах киһиэхэ таҥара уон оччону биэрэрин саарбахтаабаппын. Уон араас буол сөбүлээб. — санааҕын уларыт-тэлэрит, кубулҕатый. ☉ соотв. валять (ломать) дурака (букв. десять раз меняйся)
[Баһыыкка — кыыһыгар:] Онтукам-мантыкам ыалдьар диэн, Уон араас буолума букатын! Суорун Омоллоон
«Уон араас буолума!» — Ийэтэ дьэбидис гына түспүтэ. М. Попов. Тэҥн. ол-бу буолума; эҥин араас буолума. Уон көс — туох эмэ кэлэрэ, буолара өссө да ыраах диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. долгая песня (букв. десять кёс)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
— Онуоха [улаатыахпар] диэри уон көс. — Ол уон көһүҥ сарсын кэлиэҕэ... Эппэтэҕэ диэйэҕин. Н. Босиков
Тэҥн. тойук дьыала; ырыалаах олоҥхо. Уон оччонон төлүө көр төлөө. Харса суох үлэлээн истэххитинэ, бэрт сотору уон оччонон төлөнүө. «Кыым». Уон тарбах уунуута көр уунуу. Уон тарбах уунуутун киһи хайдах мыыныаҕай?
◊ Биэс уон көр биэс
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
Бэйэҥ оҕо эһэтэ буоллуҥ, Биэс уон сааскын быйыл туоллуҥ. Күннүк Уурастыырап. Уон аҥыы — араас хайысханан ыһыллан. ☉ В разные стороны, врозь
Уон киһи толкуйа Уон аҥыы уларыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кус …… көппүт омунугар түүтэ уон аҥыы үрэллэн, салгыҥҥа ыһыллымахтаан хаалла. Н. Заболоцкай
Уол санаата аймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев. Уон аҥыы бар — ыһылын, үрэлин. ☉ Быть разбросанным, раскиданным, разойтись в разные стороны
Саха үҥэр таҥарата уон буоллаҕына — уон аҥыы барабыт. «Кыым». Уон араас — олус элбэх көрүҥнээх. ☉ Разнообразный
Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Болокко оскуоланы, кыһамньылаах учууталлары уонна уон араас өйдөөх кинигэлэри бука барыларын соҕотох биир киһи — кини ийэтэ солбуйара. Н. Заболоцкай. Уон кылаас үөрэхтээх — орто оскуоланы бүтэрбит. ☉ Имеющий среднее образование, окончивший десять классов
Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
Манна үс көлүөнэ үтүөлээх ыанньыксыттара олороллор: сүүс саастаах Күбэйээнэ эмээхсин, кини кыыһа Манаана уонна уон кылаас үөрэхтээх кыргыттар. И. Данилов
др.-тюрк., тюрк. он, ун