иилээ диэнтэн бэй
туһ. Дьокуускай куорат тула бөҕөргөтүүнэн иилэннэ. Амма Аччыгыйа
Арҕаа күөх тумарыгы бүрүммүт мыраанынан иилэнэн, улуу Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов

көр быраан
Дьокуускай куорат …… тиһилик мыраан иэҕиитин иһинээҕи куйаар хонуу саҕатыгар олорор. Амма Аччыгыйа
Арҕаа күөх тумарыгы бүрүммүт мыраанынан иилэнэн, улуу Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Биһиги ортолуу тахсан, мыраан саамай томтойор түөһүгэр кэлэн тохтоотубут. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Кээмэйинэн, быһыытынан олус улахан. ☉ Огромный, большой (по размеру, величине)
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай
Арҕаа күөх тумарыгы бүрүммүт мыраанынан иилэнэн, улуу Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Сайылык иһигэр сүүнэ титиик, хас да ааннаах уһун субурҕа саҥа, улахан дьиэ киһи хараҕар чуо быраҕыллаллар. С. Никифоров
2. Улахан далааһыннаах, олус суолталаах, дьайыылаах. ☉ Огромный по значимости, размаху
Онон, дьэ, сүүнэ мунньах буолаары турар. А. Софронов
Сүүнэ эппиэттээх байыаннай сорудахтары икки төгүл толорон турар. Амма Аччыгыйа
Дойду иннигэр дьэ кырдьык, сүүнэ соруктар тураллар. «Кыым»
3. көсп. Кимиэхэ, туохха да тэҥэ суох, уһулуччулаах. ☉ Выделяющийся среди других, незаурядный, выдающийся
Араас ааттаах ырыаһыттар, олоҥхоһуттар, сүүнэ үлэһиттэр, ньургун булчуттар, — былыр өлбүттэр, билигин тыыннаахтар. Амма Аччыгыйа
Кини [Ойуунускай] өйдүүр өйүнэн, сүрэҕин тэбиитин күүһүнэн, талаана үрдүгүнэн, айымньыта сүдүтүнэн — сүүнэ улахан киһи. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Улаата охсубут, улахан киһи буолбут (оҕону улааппытын бэлиэтээн таптаан этэргэ). ☉ Заметно выросший (о ребёнке)
Аргыылаптар оҕолоро үс сааһыгар дьонун кытта додо курдук сэһэргэһэр, сүүнэ киһи буола оҕуста. И. Никифоров
Сэттэтигэр сылдьар сүүнэ сиэннээхпин, батыһыннара сылдьан сүөһүлэрбин бостууктаан аһатыам. «Кыым»
«Сүүнэ дьоннордоох эбиккин!» — диэтэ оҕонньор, тэбистэҥ уҥуохтаах моторуспут уолаттары көрө олорон. И. Тургенев (тылб.). Тэҥн. сүндэ, сүҥкэн
ср. алт., куманд. сүне, хак. сүнэ ‘душа человека, выходящая в момент смерти и остающаяся некоторое время около умершего в виде ветра, воздуха, пара’

туохт.
1. Бытаар, холкугар түс, наҕылый. ☉ Не торопиться, не спешить, становиться спокойным, неспешным
Табалара …… эмиэ да бытаара налыйан бараллар, эмиэ да дьулуруйа түргэнник түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Баһыкаан ыгылыйдаҕын ахсын Даарыйа өссө бытаарар, налыйар. Н. Габышев
Нил Нестерович тугу эрэ суруйан бырдьыгыната олорон, Тихоны көрөөт, налыйан сэһэргэспитэ. Н. Босиков
2. Оргууйдук наллаан, дьоһуннаахтык хаамп, хамсан (киэҥ, халыйа сылдьар таҥастаах кэтит, киппэ киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться медленно, важно (о крупном, полнотелом человеке в широкой, просторной одежде)
Барыллыа тойон арай хааман налыйан кэлбит. Саха ост. I
Тойон-хаан [Тыгын] ар гыый налыйан Б э р т Х а р а д и э к и х а а мта. М. Ефимов
Хаҥас диэкиттэн хааман налыйан кэлэр, Хатыҥ кийииттэриҥ ханналарый? С. Васильев
3. Алларанан тарҕанан тэний (хол., былыты, буруону этэргэ); киэҥник тайаан нэлэһий. ☉ Стлаться, распространяться по низу (напр., об облаках); тянуться, простираться (напр., о долине)
Симэхтээх киистэлээх синньэ күөх сэппэрээк сиринэн тэлгэнэн налыйда. Күннүк Уурастыырап
Халлааны сабардыы халыйбыт най хара былыт сиргэ тиийэ налыйан турар. А. Бэрияк
Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Буруо аллара диэки налыйар эбэтэр букатын сир үрдүнэн тарҕанар. МЛФ АҮө
4. Аллара санньыччы түс, намылый. ☉ Свисать, спадать вниз
Ат сиэлэ-кутуруга сиргэ тиийэ налыйан турара. А. Сыромятникова
Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Оҕурсу күөх отторо налыйбыттар. В. Короленко (тылб.)
5. Бытааннык, сыыйа биир тэҥник сапсынан көт (кэтит, улахан кынаттаах көтөр туһунан). ☉ Лететь медленно, ровно, взмахивая широкими крыльями (о крупных птицах)
Улу у кө тө р аллара налыйан, аттыбар кэлэн «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
Өс киирбэх биир хаас сиргэ налыйбытынан барбыта. Н. Якутскай
6. Илиигин, атаххын босхо ыытан холкугар түһэн сыт, олор. ☉ Обмякнуть, иметь расслабленный вид
[Баһылай] олоро түһүөн баҕарбыт курдук, өндөйөөрү гынан баран, төттөрү налыйан хаалла уонна илиитин арыычча хамнатан, сапсыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. М. Доҕордуурап
Ньургу һун утуйбуттуу налыйан …… хараҕын симэн сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
К ы р а к ы й кня гиня …… кэлэн, кириэһилэҕэ ор гууй налыйан олордо. Л. Толстой (тылб.)
7. Тыаһа-ууһа суох үүт тураан буол, чуумпуран иһийэн тур (айылҕа көстүүтүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Затихать, замирать, стихать, успокаиваться (обычно о природных явлениях, погоде)
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу, ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
Харыйа ойуур налыйда Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Тула барыта налыйда, нуурайда. Киэһэ буолла. А. Фёдоров
ср. монг. налах ‘прислоняться, опираться; наклоняться; перекашиваться’, монг. далийх ‘клониться набок, быть неодинаковым, несимметричным’